Guz przysadki wydzielający prolaktynę Podstawowe informacje

Czym jest guz przysadki wydzielający prolaktynę?

Guz przysadki wydzielający prolaktynę, zwany także prolaktinoma, to łagodny (nienowotworowy) guz, który rozwija się w przysadce mózgowej – małym gruczole wielkości ziarna grochu, znajdującym się u podstawy mózgu. Przysadka mózgowa to kluczowy organ odpowiedzialny za wytwarzanie wielu ważnych hormonów sterujących funkcjami organizmu. Prolaktinoma powoduje nadmierną produkcję prolaktyny, hormonu odpowiedzialnego głównie za rozwój gruczołów mlekowych w tkance piersiowej oraz za laktację po porodzie.1

Warto podkreślić, że mimo iż guz znajduje się blisko mózgu, nie jest to guz mózgowy ani rak. Lekarze używają określeń "guz", "gruczolak" lub "rozrost", które oznaczają po prostu powiększenie przysadki. Te guzy rosną bardzo wolno, a wiele z nich w ogóle nie zwiększa swoich rozmiarów. Prolaktinomy stanowią około 50% wszystkich przypadków guzów przysadki, co czyni je najczęstszym typem gruczolaków przysadki.12

Guzy te są klasyfikowane według ich wielkości. Mikroprolaktinomy to bardzo małe guzy o średnicy mniejszej niż 1 centymetr (około 3/8 cala). Stanowią co najmniej połowę wszystkich przypadków prolaktinom i częściej występują u kobiet. Makroprolaktinomy to guzy większe niż 1 centymetr średnicy. Częściej spotyka się je u mężczyzn i zwykle pojawiają się w starszym wieku. Wśród osób z prolaktinomą, aż 60% mężczyzn ma makroprolaktinomy, podczas gdy 90% kobiet ma mikroprolaktinomy.11

Epidemiologia – jak często występuje to schorzenie?

Prolaktinomy są stosunkowo częstym schorzeniem. Szacuje się, że guzy przysadki, w tym prolaktinomy, występują u około 17% populacji, chociaż niewiele z nich powoduje objawy. Prolaktinomy stanowią do 40% wszystkich guzów przysadki wydzielających hormony.22

Schorzenie to może rozwinąć się u osób w każdym wieku, jednak najczęściej diagnozuje się je u osób poniżej 40. roku życia. Kobiety w wieku od 20 do 34 lat są najbardziej narażone na rozwój prolaktinom. U dzieci prolaktinomy występują rzadko.34

Istnieją wyraźne różnice między płciami w sposobie występowania tych guzów. Kobiety częściej rozpoznają objawy wcześniej niż mężczyźni, ponieważ wysoki poziom prolaktyny powoduje u nich zaburzenia miesiączkowania, co zwykle skłania do szybszego zgłoszenia się do lekarza. Z tego powodu u kobiet częściej wykrywa się małe guzy, podczas gdy u mężczyzn guzy są zwykle większe w momencie diagnozy. Mężczyźni mogą nie zauważać subtelnych objawów przez dłuższy czas, co pozwala guzowi na dalszy wzrost.11

Szacuje się, że prolaktinomy występują u około jednej do trzech osób na 10 000 mieszkańców, jednak te liczby dotyczą jedynie guzów wywołujących objawy. Rzeczywista częstość może być wyższa, ponieważ wiele osób może mieć niewielkie guzy, które nigdy nie powodują problemów zdrowotnych.3

Przyczyny powstania guza

Dokładne przyczyny powstawania prolaktinom nie są w pełni poznane. Naukowcy wciąż nie wiedzą, co dokładnie sprawia, że komórki przysadki zaczynają niekontrolowanie się dzielić i tworzyć guz. W większości przypadków prolaktinomy pojawiają się spontanicznie, bez wyraźnej przyczyny.5

W rzadkich przypadkach prolaktinoma może wystąpić jako część dziedzicznego zaburzenia genetycznego zwanego mnoga neoplazja endokrynna typu 1 (MEN 1). To schorzenie zwiększa ryzyko rozwoju guzów w różnych gruczołach wydzielania wewnętrznego, w tym w przysadce mózgowej. Osoby z rodzinną historią MEN 1 mogą odziedziczyć predyspozycję do rozwoju prolaktinom, ale stanowi to bardzo niewielki odsetek wszystkich przypadków.3

Prolaktinomy nie są wynikiem infekcji, urazu głowy ani działania czynników zewnętrznych. Nie można ich również "zarazić się" od innych osób. Guzy te nie są uważane za nowotwory złośliwe i prawie nigdy nie rozprzestrzeniają się do innych części ciała. Około 35% guzów przysadki może być określanych jako "inwazyjne", co oznacza, że mogą wrastać w okoliczne tkanki, takie jak opona twarda, kość czaszki lub zatoka klinowa, ale nawet w takich przypadkach pozostają łagodne.6

Czynniki ryzyka

Chociaż każdy może rozwinąć prolaktinomę, istnieją pewne grupy osób bardziej narażone na to schorzenie. Kobiety są ogólnie bardziej narażone na rozwój prolaktinom, szczególnie w wieku rozrodczym między 20. a 34. rokiem życia. Młode kobiety znacznie częściej zauważają objawy i otrzymują diagnozę w porównaniu do mężczyzn w tym samym wieku.34

Mężczyźni również mogą zachorować na prolaktinomę, ale zwykle dzieje się to w późniejszym wieku. U mężczyzn guzy są często większe w momencie wykrycia, ponieważ ich objawy mogą być mniej oczywiste i łatwiejsze do przeoczenia. To opóźnia moment, w którym szukają pomocy medycznej.11

Osoby z rodzinną historią mnogie neoplazji endokrynnej typu 1 (MEN 1) mają większe ryzyko rozwoju różnych guzów przysadki, w tym prolaktinom. Jeśli w rodzinie występowały przypadki MEN 1 lub guzów przysadki, warto poinformować o tym lekarza.3

Nie ma dowodów na to, że styl życia, dieta czy nawyki wpływają na rozwój prolaktinom. Nie są one wywoływane przez stres, złe odżywianie ani brak aktywności fizycznej. Jednak niektóre leki mogą podnosić poziom prolaktyny we krwi, co może zostać mylnie zinterpretowane jako prolaktinoma. Do takich leków należą niektóre leki przeciwwymiotne, leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, antydepresanty i leki stosowane w leczeniu schorzeń psychicznych.5

Objawy choroby

Objawy prolaktinomy różnią się w zależności od płci pacjenta oraz wielkości guza. Nadmiar prolaktyny we krwi powoduje różne efekty u kobiet i mężczyzn, a większe guzy mogą dodatkowo powodować objawy związane z uciskiem na okoliczne struktury mózgu.

Profilaktyka i zapobieganie

Niestety, nie ma znanych metod zapobiegania rozwojowi prolaktinom. Ponieważ przyczyny powstawania tych guzów nie są do końca poznane, trudno jest określić konkretne działania profilaktyczne. Nie można zapobiec prolaktinomie przez zmiany w stylu życia, diecie czy unikanie określonych czynników środowiskowych.1

Jednak osoby z rodzinną historią mnogie neoplazji endokrynnej typu 1 (MEN 1) mogą skorzystać z regularnych badań przesiewowych i konsultacji genetycznych. Wczesne wykrycie w takich przypadkach może pomóc w szybszym rozpoczęciu leczenia, zanim pojawią się poważniejsze objawy.3

Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie objawów. Kobiety, które zauważają nieregularne miesiączki, wypływ z sutków, problemy z zajściem w ciążę lub inne nietypowe objawy, powinny zgłosić się do lekarza. Mężczyźni, którzy doświadczają spadku popędu seksualnego, zaburzeń erekcji czy problemów z płodnością, również powinni skonsultować się ze specjalistą.1

Warto również pamiętać, że niektóre leki mogą podnosić poziom prolaktyny. Jeśli przyjmujesz leki przeciwwymiotne, leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, niektóre antydepresanty lub leki przeciwpsychotyczne, a zauważasz objawy sugerujące wysoki poziom prolaktyny, poinformuj o tym lekarza. Może to wymagać dostosowania dawki lub zmiany leku.5

Patofizjologia – jak guz zmienia działanie organizmu

Aby zrozumieć, jak prolaktinoma wpływa na organizm, najpierw należy poznać rolę przysadki mózgowej i prolaktyny. Przysadka to mały gruczoł znajdujący się u podstawy mózgu, w specjalnym zagłębieniu kości zwanym siodłem tureckim. Mimo niewielkich rozmiarów, przysadka jest nazywana "głównym gruczołem", ponieważ wytwarza hormony kontrolujące wiele innych gruczołów i funkcji w organizmie.1

Prolaktyna to hormon wytwarzany przez przysadkę, którego główną funkcją jest stymulowanie produkcji mleka w gruczołach mlekowych piersi po porodzie. Prolaktyna jest również wytwarzana u mężczyzn, chociaż w mniejszych ilościach, i bierze udział w wielu innych procesach, w tym regulacji metabolizmu, płodności i popędu seksualnego.5

W normalnych warunkach, produkcja prolaktyny jest kontrolowana przez dopaminę, substancję chemiczną produkowaną przez mózg. Dopamina działa jak hamulec – powstrzymuje przysadkę od wytwarzania zbyt dużej ilości prolaktyny. Gdy w przysadce rozwija się prolaktinoma, komórki guza zaczynają produkować prolaktynę w nadmiarze, niezależnie od sygnałów regulacyjnych z mózgu. To prowadzi do stanu zwanego hiperprolaktynemią, czyli nadmiernie wysokiego poziomu prolaktyny we krwi.1

Wysoki poziom prolaktyny zakłóca równowagę innych hormonów w organizmie. U kobiet hamuje wydzielanie hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH), które są niezbędne do prawidłowego cyklu menstruacyjnego i owulacji. Bez tych hormonów jajniki nie produkują jajeczek, co prowadzi do braku miesiączki i niepłodności. Dodatkowo, niski poziom estrogenu związany z tymi zaburzeniami może prowadzić do zmniejszenia gęstości kości i zwiększonego ryzyka osteoporozy.5

U mężczyzn nadmiar prolaktyny hamuje produkcję testosteronu, głównego męskiego hormonu płciowego. Niski poziom testosteronu prowadzi do zmniejszenia popędu seksualnego, zaburzeń erekcji, zmniejszenia produkcji nasienia oraz utraty masy mięśniowej. Długotrwale niski poziom testosteronu może również wpływać na gęstość kości.5

Większe guzy mogą wywoływać dodatkowe efekty poprzez ucisk fizyczny na okoliczne struktury. Ponieważ przysadka znajduje się w ograniczonej przestrzeni kostnej, rosnący guz może uciskać nerwy wzrokowe biegnące tuż nad nią. To może prowadzić do utraty widzenia obwodowego lub innych zaburzeń wzroku. Guz może również uciskać pozostałą część zdrowej przysadki, zakłócając produkcję innych hormonów, takich jak hormon wzrostu, hormon tarczycy czy kortyzol.3

Warto zaznaczyć, że mimo tych efektów, prolaktinomy rosną bardzo wolno i rzadko powodują gwałtowne, zagrażające życiu sytuacje. W rzadkich przypadkach może dojść do nagłego krwawienia do guza, stanu zwanego apopleksją przysadki, który wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Objawy to gwałtowny silny ból głowy, zaburzenia wzroku, nudności i wymioty.3