Przerzut Podstawowe informacje

Czym jest przerzut?

Przerzut występuje, gdy nowotwór rozprzestrzenia się poza miejsce, w którym pierwotnie powstał, do innych obszarów ciała. Niemal wszystkie rodzaje nowotworów mają potencjał do tworzenia przerzutów, choć to, czy rzeczywiście do tego dojdzie, zależy od wielu czynników – takich jak typ, rozmiar i lokalizacja guza pierwotnego (miejsca, gdzie nowotwór się rozpoczął).1

Kiedy lekarze diagnozują przerzutowy nowotwór, często nie mogą określić dokładnie, gdzie on się rozpoczął. Ten typ choroby nazywany jest rakiem o nieznanym pierwotnym pochodzeniu. Przerzutowy nowotwór zachowuje nazwę pierwotnego raka. Na przykład, jeśli rak piersi rozprzestrzenia się do płuc, nadal nazywany jest przerzutowym rakiem piersi, a nie rakiem płuc. Jest leczony jako rak piersi w stadium IV, nie jako rak płuc.1

Proces rozprzestrzeniania się komórek nowotworowych do innych części ciała nazywany jest metastazą. Gdy komórki nowotworowe zostają zbadane pod mikroskopem, mają cechy pierwotnego nowotworu, a nie tkanek miejsca, w którym obecnie się znajdują. Właśnie w ten sposób lekarze mogą stwierdzić, że jest to nowotwór, który rozprzestrzenił się z innej części ciała.1

Inne nazwy używane w odniesieniu do przerzutów to: nowotwór przerzutowy, rak w stadium IV (czwartym), nowotwór wtórny, lub rak z przerzutami.1

Epidemiologia – jak często występują przerzuty

Przerzuty są odpowiedzialne za największą liczbę zgonów związanych z rakiem, jednak dokładne dane dotyczące ich rozpowszechnienia różnią się w zależności od typu nowotworu. Badacze z National Cancer Institute szacowali, że w 2017 roku ponad 150 000 kobiet w Stanach Zjednoczonych żyło z przerzutowym rakiem piersi.1

Nowotwór przerzutowy może rozwinąć się kilka lat po tym, jak pierwotny nowotwór został po raz pierwszy zdiagnozowany i leczony. W niektórych przypadkach przerzuty są wykrywane w tym samym czasie co pierwotny nowotwór, a czasami nawet wcześniej niż pierwotne ognisko choroby zostanie zlokalizowane.1

Nowotwory, które najczęściej tworzą przerzuty, to m.in.: rak piersi, rak jelita grubego, rak przełyku, rak płuc, rak jajnika, rak trzustki, rak prostaty, nowotwory skóry, rak żołądka oraz rak macicy.1 Miejsce, do którego nowotwór się rozprzestrzenia, zależy od lokalizacji pierwotnego guza. Najczęstsze miejsca przerzutów to: gruczoły nadnerczowe, kości, mózg, wątroba, płuca, węzły chłonne oraz otrzewna.1

Przyczyny powstania przerzutów

Nowotwór powstaje, gdy komórki zostają genetycznie zmienione w taki sposób, że zaczynają się szybko i w nieskończoność rozmnażać. Ta niekontrolowana proliferacja przez mitozę (podział komórkowy) prowadzi do powstania pierwotnego, niejednorodnego guza. Komórki, które tworzą guz, ostatecznie przechodzą metaplazję, a następnie dysplazję i anaplazję – procesy, w których normalne komórki stopniowo stają się coraz bardziej nieprawidłowe i niezdolne do pełnienia swoich pierwotnych funkcji.1

Komórki nowotworowe, które mają zdolność do tworzenia przerzutów, muszą przejść przez kilka etapów. Najpierw muszą oderwać się od pierwotnego guza, następnie przedostać się przez ścianę pobliskich naczyń limfatycznych lub krwionośnych, a potem przemieszczać się przez układ limfatyczny (sieć naczyń, węzłów i tkanek odpowiedzialnych za odpowiedź immunologiczną) lub krwioobieg do odległych części organizmu.1

Przerzuty mogą następować na trzy sposoby. Komórki nowotworowe mogą rosnąć bezpośrednio w tkankę otaczającą pierwotny guz, przemieszczać się przez krwioobieg do odległych miejsc, takich jak inne narządy lub kości, albo przemieszczać się przez układ limfatyczny do pobliskich lub odległych węzłów chłonnych.1

Czynniki ryzyka rozwoju przerzutów

Nie u wszystkich osób zdiagnozowanych z nowotworem rozwinie się choroba przerzutowa. To, czy nowotwór się rozprzestrzeni, zależy od wielu czynników, w tym typu nowotworu, tego, jak szybko pierwotny nowotwór rośnie i jak bardzo jest skłonny do rozprzestrzeniania się (stopień złośliwości), rozmiaru i lokalizacji pierwotnego guza, jak długo pierwotny nowotwór był obecny w organizmie, oraz tego, czy stosowano leczenie i jak dobrze ono działało.1

Sukces komórek nowotworowych w tworzeniu przerzutów zależy od selekcji klonalnej – przeżywają te komórki, które najlepiej potrafią dostosować się do nowych warunków. Ważna jest również zdolność komórek przerzutowych do dynamicznego przechodzenia w różne stany oraz ich umiejętność wykorzystywania środowiska immunologicznego organizmu na swoją korzyść.1

Komunikacja z mikrośrodowiskiem guza (komórkami i substancjami otaczającymi nowotwór) pozwala inwazyjnym komórkom nowotworowym pokonać bariery tkankowe, osiedlić się i skolonizować nowe miejsca. Te cechy komórek nowotworowych są napędzane przez zmiany genetyczne i epigenetyczne w samej komórce nowotworowej oraz w jej mikrośrodowisku.1

Objawy przerzutowego nowotworu

Przerzuty nie zawsze powodują objawy. Komórki nowotworowe mogą rosnąć i rozprzestrzeniać się stopniowo przez wiele miesięcy lub lat. W niektórych przypadkach możliwe jest posiadanie nowotworu w stadium IV bez odczuwania żadnych dolegliwości. Jeśli jednak objawy się pojawią, będą zależeć od lokalizacji i rozmiaru przerzutów.1

Gdy przerzuty znajdują się w kościach, mogą powodować ból kości, zwiększone ryzyko złamań oraz podwyższony poziom wapnia we krwi. Przerzuty do mózgu mogą wywoływać bóle głowy, zawroty głowy, problemy ze wzrokiem, trudności z mową lub pamięcią, zmiany osobowości oraz drgawki.1

Przerzuty do wątroby często powodują żółtaczkę (zażółcenie skóry i białek oczu), utratę apetytu, nudności, obrzęk brzucha oraz swędzenie skóry. Kiedy nowotwór rozprzestrzenia się do płuc, pacjenci mogą doświadczać uporczywego kaszlu, krwawienia z dróg oddechowych, bólu w klatce piersiowej oraz duszności.1

Zapobieganie przerzutom

Zapobieganie przerzutom koncentruje się głównie na wczesnym wykryciu i skutecznym leczeniu pierwotnego nowotworu, zanim komórki nowotworowe będą miały szansę się rozprzestrzenić. Regularne badania przesiewowe mogą pomóc w wykryciu nowotworów na wczesnych etapach, gdy są łatwiejsze do leczenia i mniej prawdopodobne jest, że utworzą przerzuty.1

Dla osób, u których już zdiagnozowano nowotwór, kluczowe jest przestrzeganie zaleceń lekarskich dotyczących leczenia, regularne kontrole oraz monitorowanie stanu zdrowia. Wczesna interwencja po pojawieniu się pierwszych oznak nawrotu choroby może znacząco poprawić rokowanie.1

Badania naukowe trwale poszukują nowych sposobów zatrzymania przerzutów. Naukowcy starają się lepiej zrozumieć mechanizmy molekularne procesu przerzutowego, co może prowadzić do opracowania nowych terapii ukierunkowanych na zapobieganie rozprzestrzenianiu się komórek nowotworowych.1

Patofizjologia – jak przerzuty wpływają na organizm

Proces tworzenia przerzutów wymaga od komórek nowotworowych nabycia całej serii cech umożliwiających rozprzestrzenianie się, zmienne wchodzenie i wychodzenie ze stanu uśpienia oraz kolonizację odległych narządów. Sukces tych procesów zależy od selekcji klonalnej, zdolności komórek przerzutowych do dynamicznego przechodzenia w różne stany oraz ich umiejętności wykorzystywania środowiska immunologicznego.1

Nowotwór rozprzestrzenia się przez organizm w serii etapów. Te etapy obejmują: wrastanie lub inwazję do pobliskich normalnych tkanek, przemieszczanie się przez ściany pobliskich węzłów chłonnych lub naczyń krwionośnych, podróżowanie przez układ limfatyczny i krwioobieg do innych części ciała, zatrzymywanie się w małych naczyniach krwionośnych w odległej lokalizacji, inwazję ścian naczyń krwionośnych i przemieszczanie się do otaczającej tkanki, oraz wzrost w tej tkance, aż do utworzenia małego guza.1

Komórki nowotworowe muszą następnie wywołać wzrost nowych naczyń krwionośnych, które dostarczą składniki odżywcze i tlen potrzebne do rozwoju guza. Ten proces nazywany jest angiogenezą. Bez wystarczającego zaopatrzenia w krew, guz przerzutowy nie może rosnąć poza niewielki rozmiar.1

Interakcja komórki inwazyjnej z innymi białkami i komórkami na drodze do miejsca docelowego jest kluczowa dla zrozumienia biologicznych zasad rządzących jej mobilnością i plastycznością. Rozpoznanie tych interakcji poprawiło zrozumienie niektórych biologicznych mechanizmów komórki przerzutowej.1

Istnieje również koncepcja tak zwanego nowotworu oligometastatycznego – stanu pośredniego między nowotworem ograniczonym do miejsca początkowego a nowotworem szeroko rozprzestrzenionym po całym ciele. W nowotworze oligometastatycznym pacjent ma tylko kilka, zwykle małych przerzutów. Dla niektórych pacjentów ta forma przerzutowego nowotworu może być podatna na strategię terapeutyczną mającą na celu wyleczenie.1