Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
2 badania kliniczne w tym schorzeniu
Badanie wpływu spironolactonu, dapagliflozinu i [al[18F]F]FAPI-74 na poprawę funkcji u dorosłych z krążeniem Fontana
BelgiaBadanie nad wpływem sildenafilu na wydolność fizyczną u pacjentów z sercem jednokomorowym po operacji Fontana
PolskaW skrócie
Zabieg Fontana to zaawansowana operacja kardiochirurgiczna, która daje nadzieję dzieciom urodzonym z jedną działającą komorą serca. Chociaż nie jest to leczenie przyczynowe, pozwala na przeżycie i aktywne życie wielu młodym pacjentom, którzy jeszcze kilkadziesiąt lat temu mieliby niewielkie szanse na dorosłość.
Zabieg Fontana to rodzaj operacji serca otwartego, którą wykonuje się u dzieci urodzonych z poważnymi wadami serca. Te wady sprawiają, że dzieci mają tylko jedną sprawnie działającą komorę serca zamiast dwóch, jak jest to w prawidłowo zbudowanym sercu. W normalnej sytuacji serce ma cztery komory – dwa przedsionki w górnej części i dwie komory w dolnej części. Prawa komora pompuje krew pozbawioną tlenu do płuc, gdzie zostaje ona wzbogacona w tlen, a lewa komora pompuje natlenioną krew do całego organizmu.
Kiedy jedno z tych głównych pomieszczeń serca nie rozwija się prawidłowo przed narodzinami dziecka, druga komora musi przejąć całą pracę. To ogromne obciążenie dla jednej komory – musi ona pompować zarówno krew do płuc, aby została natleniona, jak i do całego ciała, by komórki mogły z tego tlenu korzystać. Zabieg Fontana został opracowany właśnie po to, by ulżyć tej jedynej działającej komorze i pozwolić jej skupić się tylko na jednym zadaniu – pompowaniu natlenionej krwi do organizmu.
Procedura polega na stworzeniu połączenia, które kieruje krew bez tlenu bezpośrednio do tętnicy płucnej (naczynia prowadzącego do płuc), omijając serce. Dzięki temu krew płynie do płuc w sposób bierny, bez pomocy pompującej komory. Po przejściu przez płuca i wzbogaceniu w tlen, krew wraca do serca, skąd jedyna działająca komora pompuje ją już tylko do ciała. To znacząco zmniejsza obciążenie serca i poprawia dotlenienie organizmu.
Zabieg został po raz pierwszy wykonany w 1968 roku przez francuskich lekarzy Francisa Fontana i Eugene'a Baudeta z Bordeaux, a następnie niezależnie opisany przez Guillermo Kreutzera z Buenos Aires w Argentynie w 1971 roku. Od tamtej pory technika była wielokrotnie udoskonalana, co pozwoliło na znaczące wydłużenie życia dzieci z jednokomorowym sercem.
Zabieg Fontana wykonywany jest u dzieci, które urodziły się z różnymi typami wrodzonych wad serca prowadzących do sytuacji, w której tylko jedna komora serca jest funkcjonalna. Do najczęstszych schorzeń wymagających tego typu leczenia należą zespół niedorozwoju lewej części serca (HLHS), atrezja zastawki trójdzielnej oraz podwójne odejście naczyń z prawej komory.
Niemowlęta z takimi wadami zwykle są diagnozowane już w okresie noworodkowym, ponieważ objawy są wyraźne – skóra dziecka często ma niebieskawy odcień ze względu na niedostateczne natlenienie krwi, a dziecko może mieć trudności z oddychaniem i karmieniem. W przeszłości większość takich dzieci nie przeżywała wczesnego dzieciństwa, ale dzięki postępom w kardiochirurgii dziecięcej, w tym zabiegowi Fontana, wiele z nich może teraz dożyć dorosłości i prowadzić względnie normalne życie.
Procedura jest zwykle wykonywana u dzieci w wieku od 18 do 36 miesięcy, choć zakres wiekowy może się różnić w zależności od indywidualnej sytuacji klinicznej – niektóre źródła podają przedział od 2 do 15 lat, najczęściej jednak między 3 a 5 rokiem życia. Nie ma dokładnych danych dotyczących liczby zabiegów wykonywanych rocznie na całym świecie, ale wiadomo, że populacja dorosłych pacjentów po zabiegu Fontana stale rośnie, co świadczy o sukcesie tej procedury w wydłużaniu życia.
Wrodzone wady serca, które wymagają zabiegu Fontana, powstają podczas rozwoju płodu w macicy. Serce zaczyna się formować bardzo wcześnie w ciąży – już w 3-4 tygodniu po zapłodnieniu – i jego prawidłowy rozwój zależy od precyzyjnie kontrolowanych procesów. Kiedy coś zakłóca te procesy, mogą powstać różne nieprawidłowości w budowie serca.
W przypadku zespołu niedorozwoju lewej części serca, lewa komora, lewy przedsionek i główne zastawki po lewej stronie serca nie rozwijają się prawidłowo – są za małe lub w ogóle nie funkcjonują. To zmusza prawą komorę do przejęcia całej pracy pompowania krwi. Podobnie w atrezji zastawki trójdzielnej, zastawka między prawym przedsionkiem a prawą komorą w ogóle się nie tworzy, co oznacza, że krew nie może normalnie przepływać przez prawą stronę serca.
Dokładne przyczyny tych wad nie są w pełni poznane, ale uważa się, że mogą na nie wpływać zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Niektóre wady serca występują częściej w rodzinach, co sugeruje podłoże genetyczne. Równocześnie istnieją czynniki środowiskowe, które mogą zwiększać ryzyko – na przykład niektóre leki przyjmowane przez matkę w ciąży, infekcje wirusowe, niekontrolowana cukrzyca czy nadużywanie alkoholu.
Chociaż większość wrodzonych wad serca prowadzących do jednokomorowego układu krążenia pojawia się bez wyraźnej przyczyny, istnieją pewne czynniki, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo ich wystąpienia. Kobiety z niekontrolowaną cukrzycą w czasie ciąży mają większe ryzyko urodzenia dziecka z wadą serca. Podobnie niektóre infekcje w pierwszym trymestrze ciąży, takie jak różyczka, mogą wpływać na rozwój serca płodu.
Historia rodzinna też odgrywa rolę – jeśli w rodzinie były przypadki wrodzonych wad serca, ryzyko może być nieznacznie podwyższone. Niektóre choroby genetyczne, takie jak zespół Downa lub zespół Turnera, częściej współwystępują z wadami serca. Wiek matki również może mieć znaczenie – kobiety powyżej 35. roku życia mogą mieć nieco wyższe ryzyko urodzenia dziecka z wadą serca, chociaż u większości starszych matek rodzą się zdrowe dzieci.
Narażenie na pewne substancje w czasie ciąży stanowi dodatkowy czynnik ryzyka. Alkohol, niektóre leki przeciwpadaczkowe, leki przeciwtrądzikowe zawierające izotretynoinę czy niektóre leki przeciwbólowe mogą negatywnie wpływać na rozwój serca płodu. Dlatego tak ważne jest, aby kobiety w ciąży lub planujące ciążę konsultowały z lekarzem wszystkie przyjmowane leki.
Dzieci urodzone z wadami serca wymagającymi zabiegu Fontana zwykle wykazują objawy już w pierwszych dniach lub tygodniach życia. Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów jest sinica – niebieskawy lub fioletowy odcień skóry, szczególnie widoczny wokół ust, na palcach rąk i nóg. To wynik niedostatecznego natlenienia krwi krążącej w organizmie. Sinica może być stała lub nasilać się podczas płaczu lub karmienia, kiedy organizm dziecka potrzebuje więcej tlenu.
Niemowlęta często mają trudności z karmieniem. Mogą się szybko męczyć podczas ssania, pocić się obficie i nie przybierać na wadze w prawidłowym tempie. To dlatego, że ich serce pracuje tak ciężko, spalając dużo energii, a równocześnie organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu, by wspierać wzrost. Rodzice mogą zauważyć, że dziecko oddycha bardzo szybko lub ma trudności z oddychaniem – są to oznaki, że organizm próbuje skompensować niedobór tlenu.
Niektóre dzieci mogą mieć obrzęki – gromadzenie się płynu w tkankach, szczególnie wokół oczu, na rękach i stopach. Może to być spowodowane słabą pracą serca i gromadzeniem się płynu w organizmie. Dziecko może być również nietypowo ospałe, mało aktywne lub drażliwe. Te objawy wymagają natychmiastowej uwagi medycznej, ponieważ wskazują, że serce nie radzi sobie z zaspokojeniem potrzeb organizmu.
Niestety, większości wrodzonych wad serca nie można zapobiec, ponieważ często pojawiają się one losowo podczas rozwoju płodu. Niemniej jednak istnieją kroki, które przyszłe matki mogą podjąć, aby zminimalizować ryzyko. Dbałość o zdrowie przed i w trakcie ciąży jest kluczowa – kontrolowanie cukrzycy, utrzymywanie zdrowej wagi, unikanie alkoholu i tytoniu oraz niektórych leków może pomóc w zmniejszeniu ryzyka.
Przyjmowanie kwasu foliowego przed zajściem w ciążę i w jej pierwszych tygodniach jest zalecane wszystkim kobietom planującym ciążę. Choć kwas foliowy jest najbardziej znany z zapobiegania wadom cewy nerwowej, może również odgrywać pewną rolę w prawidłowym rozwoju serca. Szczepienie przeciwko różyczce przed ciążą jest również ważne, ponieważ infekcja różyczką w pierwszym trymestrze może prowadzić do poważnych wad wrodzonych.
Wczesne wykrywanie wad serca jest możliwe dzięki ultrasonografii prenatalnej – badaniu USG wykonywanym w czasie ciąży. Doświadczony specjalista USG może czasami zobaczyć nieprawidłowości w strukturze serca płodu już w drugim trymestrze ciąży. Jeśli podejrzewa się wadę serca, może być wykonana specjalistyczna echokardiografia płodowa, która pozwala na szczegółową ocenę serca dziecka jeszcze przed narodzinami. Wczesne rozpoznanie pozwala rodzicom i lekarzom przygotować się do porodu i natychmiastowej opieki medycznej, co może znacząco poprawić rokowanie dziecka.
Aby zrozumieć, dlaczego zabieg Fontana jest potrzebny, warto wiedzieć, jak działa normalne serce i co się dzieje, gdy jedna z komór nie funkcjonuje. W prawidłowym sercu, krew wraca z ciała do prawej strony serca przez duże żyły zwane żyłą główną górną i dolną. Ta krew jest uboga w tlen – nazywamy ją „niebieską krwią". Prawa komora pompuje ją przez tętnicę płucną do płuc, gdzie krew zostaje wzbogacona w tlen i zmienia kolor na jasnoczerwony.
Następnie natleniona krew wraca do lewej strony serca i lewa komora pompuje ją przez aortę do całego organizmu, dostarczając tlen do wszystkich komórek. To bardzo efektywny system – dwie komory pracują równolegle, każda odpowiada za swoją część krążenia. Ale gdy dziecko rodzi się z jednokomorowym sercem, ta jedna komora musi wykonać pracę obu komór jednocześnie.
W takiej sytuacji krew uboga w tlen miesza się z krwią bogatą w tlen w jedynej działającej komorze, co powoduje, że krew pompowana do organizmu ma niższy poziom tlenu niż powinna. To właśnie powoduje sinicę – ten charakterystyczny niebieski odcień skóry. Ponadto komora jest przeciążona, ponieważ musi pompować znacznie więcej krwi niż normalnie, co może prowadzić do osłabienia mięśnia sercowego i niewydolności serca.
Zabieg Fontana rozwiązuje ten problem poprzez stworzenie bezpośredniego połączenia między żyłami przynoszącymi krew z dolnej części ciała a tętnicą płucną. Po tym zabiegu krew uboga w tlen płynie pasywnie do płuc, gdzie zostaje natleniona, bez konieczności pompowania jej przez komorę. Jedyna działająca komora musi tylko pompować natlenioną krew do ciała, co znacznie zmniejsza jej obciążenie. Krew płynie do płuc dzięki naturalnemu ciśnieniu w żyłach i „ssaniu" powstającemu podczas oddychania – stąd nazwa „krążenie bierne".
Zabieg Fontana jest zazwyczaj trzecią i ostatnią z serii operacji wykonywanych u dzieci z jednokomorowym sercem. Pierwsza operacja często odbywa się już w pierwszych dniach lub tygodniach życia dziecka i nazywana jest zabiegiem Norwooda. Jej celem jest zapewnienie odpowiedniego przepływu krwi do płuc i ciała, zanim dziecko będzie wystarczająco duże i silne, by przejść kolejne etapy leczenia.
Drugi zabieg, nazywany operacją Glenna lub połączeniem dwukierunkowym, wykonywany jest zwykle gdy dziecko ma około 4-6 miesięcy. W tej procedurze chirurdzy łączą żyłę główną górną (która przynosi krew z górnej części ciała) bezpośrednio z tętnicą płucną. Po tym zabiegu krew z górnej części ciała płynie bezpośrednio do płuc, co jest pierwszym krokiem w kierunku całkowitego rozdzielenia krążenia płucnego od krążenia ogólnoustrojowego.
Zabieg Fontana następuje później, gdy dziecko jest większe i silniejsze, zwykle między 18 a 36 miesiącem życia. W tej ostatecznej procedurze chirurdzy łączą także żyłę główną dolną (która przynosi krew z dolnej części ciała i brzucha) z tętnią płucną. Po zabiegu Fontana cała krew uboga w tlen z organizmu płynie bezpośrednio do płuc, całkowicie omijając serce. To pozwala jedynej działającej komorze skupić się wyłącznie na pompowaniu natlenionej krwi do ciała.
Zabieg Fontana jest poważną operacją serca otwartego, która trwa kilka godzin i wymaga użycia krążenia pozaustrojowego – maszyny, która tymczasowo przejmuje funkcje serca i płuc podczas operacji. Dziecko jest poddane pełnemu znieczuleniu ogólnemu i nie czuje żadnego bólu podczas procedury. Chirurg robi nacięcie w środkowej części klatki piersiowej, aby uzyskać dostęp do serca i głównych naczyń krwionośnych.
Istnieją różne techniki wykonywania zabiegu Fontana, w zależności od indywidualnej anatomii dziecka i preferencji chirurga. Najczęściej obecnie stosowana jest metoda zwana tunelem zewnątrzprzedsionkowym, w której chirurg tworzy tunel z syntetycznego materiału, który łączy żyłę główną dolną bezpośrednio z tętnicą płucną, omijając prawą stronę serca. Inna technika polega na połączeniu prawego przedsionka bezpośrednio z tętnicą płucną.
Niektóre dzieci otrzymują tzw. fenestrację – małe, celowo wykonane otwarcie w tunelu lub przegrodzie. To otwór działa jak „zawór bezpieczeństwa" – jeśli ciśnienie w układzie żylnym staje się zbyt wysokie bezpośrednio po operacji, trochę krwi może przepłynąć z powrotem do serca, co zapobiega niebezpiecznie wysokiemu ciśnieniu. Ten otwór często zamyka się samoistnie z czasem lub może być zamknięty przez lekarza w późniejszym terminie podczas prostej procedury w laboratorium cewnikowania serca.
Po zabiegu Fontana dziecko trafia na oddział intensywnej opieki kardiologicznej, gdzie jest ściśle monitorowane przez zespół specjalistów. Pierwsze dni po operacji są kluczowe – lekarze obserwują funkcje serca, ciśnienie krwi, saturację tlenu i wiele innych parametrów. Dziecko jest podłączone do urządzeń monitorujących i może mieć założone dreny odprowadzające nadmiar płynu z klatki piersiowej.
Większość dzieci pozostaje w szpitalu przez około tydzień do dwóch tygodni po zabiegu, choć niektóre mogą wymagać dłuższego pobytu w zależności od tego, jak szybko dochodzą do siebie. W miarę jak dziecko się poprawia, jest stopniowo odzwyczajane od wsparcia medycznego, dreny są usuwane, a dziecko zaczyna normalnie jeść i oddychać samodzielnie. Rehabilitacja i fizjoterapia mogą być częścią procesu powrotu do zdrowia.
Po wypisie ze szpitala dziecko będzie wymagało regularnych wizyt kontrolnych u kardiologa dziecięcego. Te wizyty są konieczne, aby upewnić się, że serce i krążenie Fontana działają prawidłowo. Rodzice otrzymują szczegółowe instrukcje dotyczące pielęgnacji rany, rozpoznawania objawów powikłań i podawania leków. Wiele dzieci musi przyjmować leki przeciwzakrzepowe, takie jak aspiryna, aby zapobiec tworzeniu się zakrzepów krwi w nowym układzie naczyniowym.
Dzieci po zabiegu Fontana mogą prowadzić względnie normalne życie, chociaż wymagają stałej opieki medycznej. Wiele z nich uczęszcza do szkoły, bawi się z rówieśnikami i uczestniczy w różnych aktywnościach. Jednak ważne jest, aby rodzice i nauczyciele rozumieli, że te dzieci mogą mieć pewne ograniczenia. Niektóre mogą męczyć się łatwiej niż inne dzieci i potrzebować więcej czasu na odpoczynek.
Regularna aktywność fizyczna jest w rzeczywistości bardzo ważna dla dzieci po zabiegu Fontana. Ćwiczenia pomagają wzmocnić mięśnie, w tym mięśnie oddechowe, które odgrywają kluczową rolę w pompowaniu krwi do płuc w krążeniu Fontana. Badania pokazują, że dorośli z krążeniem Fontana, którzy regularnie ćwiczą, mają lepszą jakość życia. Jednak aktywność powinna być dostosowana do możliwości dziecka i zalecana przez kardiologa – zwykle zaleca się unikanie bardzo intensywnych sportów kontaktowych lub wyczynowych.
Opieka stomatologiczna jest szczególnie ważna u pacjentów po zabiegu Fontana. Przed każdą procedurą stomatologiczną, nawet czyszczeniem zębów, mogą potrzebować antybiotyków, aby zapobiec infekcji serca zwanej bakteryjnym zapaleniem wsierdzia. Infekcje ogólnoustrojowe mogą być bardziej niebezpieczne dla tych pacjentów, dlatego ważne jest szybkie leczenie wszelkich chorób i utrzymywanie aktualnych szczepień.
Chociaż zabieg Fontana dramatycznie poprawił przeżywalność dzieci z jednokomorowym sercem, nie jest to wyleczenie, a pacjenci mogą doświadczać różnych powikłań w miarę dorastania i starzenia się. Jednym z najczęstszych problemów są zaburzenia rytmu serca (arytmie), które mogą objawiać się kołataniem serca, zawrotami głowy lub uczuciem nieregularnego bicia serca. Te zaburzenia wymagają leczenia lekami lub czasami zabiegami takimi jak ablacja lub wszczepienie rozrusznika serca.
Podwyższone ciśnienie w żyłach jest nieodłączną cechą krążenia Fontana i może prowadzić do gromadzenia się płynu w organizmie, obrzęków i problemów z narządami wewnętrznymi. Zaburzenia czynności wątroby są szczególnie istotne – przewlekle podwyższone ciśnienie żylne może prowadzić do zmian w wątrobie, które nazywamy „kongestią wątroby" lub nawet zwłóknieniem. Dlatego pacjenci po zabiegu Fontana potrzebują regularnego monitorowania funkcji wątroby.
Inne możliwe powikłania obejmują problemy z nerkami, niższy poziom tlenu we krwi niż normalnie (co może powodować uczucie zmęczenia), trudności z wchłanianiem składników odżywczych z jelit (enteropatia wysiękowa) oraz zwiększone ryzyko powstawania zakrzepów krwi w naczyniach. Niektórzy pacjenci mogą rozwinąć niewydolność serca, gdy jedyna działająca komora z czasem osłabia się pod wpływem przewlekłego przeciążenia. W takich przypadkach może być konieczny przeszczep serca.
Większość ludzi po zabiegu Fontana żyje jeszcze co najmniej 30 lat po operacji, a wielu dożywa wieku dorosłego i zakłada rodziny. Jednak wymagają oni specjalistycznej, wielodyscyplinarnej opieki przez całe życie. Powstały specjalne kliniki Fontana, które oferują kompleksową opiekę obejmującą nie tylko kardiologię, ale również hepatologię, nefrologię, psychologię i inne dziedziny medycyny.
W miarę jak dzieci po zabiegu Fontana dorastają, muszą przejść z opieki pediatrycznej do opieki nad dorosłymi z wrodzonymi wadami serca. To może być trudny okres zarówno dla pacjentów, jak i ich rodzin. Młodzi dorośli muszą nauczyć się samodzielnie zarządzać swoją opieką zdrowotną, rozumieć swoje leki, rozpoznawać objawy powikłań i regularnie uczęszczać na wizyty kontrolne.
Kwestie takie jak edukacja, kariera, niezależność i relacje międzyludzkie mogą stanowić wyzwanie. Niektórzy młodzi ludzie mogą obawiać się, czy będą w stanie studiować, pracować w pełnym wymiarze godzin lub mieć dzieci. Chociaż wiele osób po zabiegu Fontana prowadzi produktywne, satysfakcjonujące życie, ważne jest realistyczne podejście do własnych możliwości i ograniczeń oraz otwarta komunikacja z zespołem medycznym.
Ciąża u kobiet po zabiegu Fontana jest możliwa, ale wiąże się z istotnymi ryzykami zarówno dla matki, jak i dziecka. Wymaga to bardzo ścisłego monitorowania przez zespół specjalistów obejmujący kardiologa wad wrodzonych, położnika specjalizującego się w ciążach wysokiego ryzyka oraz anestezjologa. Wiele kobiet pomyślnie przechodzi przez ciążę i rodzi zdrowe dzieci, ale każda sytuacja jest indywidualna i wymaga szczegółowej oceny ryzyka.
Wychowywanie dziecka z wrodzoną wadą serca, które przeszło zabieg Fontana, może być emocjonalnie wymagające dla całej rodziny. Rodzice często doświadczają lęku, stresu i niepewności dotyczącej przyszłości dziecka. Ważne jest, aby rodziny otrzymywały nie tylko wsparcie medyczne, ale także psychologiczne i społeczne. Grupy wsparcia dla rodziców dzieci z wadami serca mogą być nieocenionym źródłem zrozumienia, praktycznych porad i emocjonalnego wsparcia.
Same dzieci i młodzi dorośli po zabiegu Fontana mogą również potrzebować wsparcia psychologicznego. Mogą czuć się inne od rówieśników, borykać się z niską samooceną lub lękiem związanym ze stanem zdrowia. Pomoc psychologa lub terapeuty specjalizującego się w chorobach przewlekłych może pomóc im nauczyć się radzenia sobie z emocjami i budowania pozytywnego obrazu siebie.
Edukacja jest kluczowa – zarówno dla pacjentów, jak i ich rodzin. Im lepiej rozumieją swoją wadę serca, zabieg i co mogą zrobić, aby pozostać zdrowymi, tym lepiej są przygotowani do radzenia sobie z wyzwaniami. Wiele ośrodków medycznych oferuje programy edukacyjne, materiały informacyjne i dostęp do koordynatorów opieki, którzy mogą pomóc rodzinom poruszać się po złożonym systemie opieki zdrowotnej.
Badania nad krążeniem Fontana i sposobami poprawy wyników leczenia trwają na całym świecie. Naukowcy pracują nad lepszym zrozumieniem długoterminowych skutków tego typu krążenia dla różnych narządów, poszukują nowych leków, które mogłyby chronić serce i wątrobę, oraz rozwijają innowacyjne techniki chirurgiczne i interwencyjne.
Jednym z obszarów zainteresowania jest identyfikacja pacjentów z „niewydolnością krążenia Fontana" – stanem, w którym organizm nie radzi sobie już z tym typem krążenia. Badacze próbują określić optymalne momenty dla interwencji, czy to medycznych, czy chirurgicznych, w tym przeszczepienia serca. Rozwój programów zarządzania Fontana, które oferują wielospecjalistyczną, skoordynowaną opiekę, wydaje się poprawiać wyniki długoterminowe.
Technologie takie jak sztuczna inteligencja i zaawansowane obrazowanie mogą w przyszłości pomóc w lepszym przewidywaniu powikłań i personalizacji leczenia. Rozwój urządzeń wspomagających krążenie i technik regeneracyjnych może kiedyś oferować nowe opcje dla pacjentów, u których krążenie Fontana zaczyna zawodzić. Chociaż wciąż nie ma sposobu na całkowite wyleczenie jednokomorowego serca, przyszłość wygląda coraz bardziej obiecująco dla pacjentów z tym wyzwaniem.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
