Zapalenie błony śluzowej

Czym jest błona śluzowa i jaką pełni rolę

Błona śluzowa, nazywana też mucosą, to miękka tkanka wyścielająca kanały i narządy wewnętrzne naszego ciała – w układzie pokarmowym, oddechowym i rozrodczym1. To właśnie ona tworzy warstwę ochronną, która styka się z cząsteczkami pochodzącymi z zewnątrz.

Błona śluzowa ma ponad 200 razy większą powierzchnię niż skóra, co czyni ją największą barierą ochronną organizmu1. Pełni kluczową rolę w ochronie przed działaniem drażniących cząstek, płynów ustrojowych oraz inwazją patogenów – bakterii, wirusów i innych drobnoustrojów chorobotwórczych. W przewodzie pokarmowym błona śluzowa uczestniczy także w wchłanianiu składników odżywczych i procesie trawienia.

Błona śluzowa składa się z trzech warstw. Zewnętrzna warstwa to nabłonek – komórki nabłonkowe wydzielają gęsty, żelowaty śluz, który chroni organizm przed podrażnieniami. Te komórki mają zdolność szybkiego odnawiania się, co pozwala błonie śluzowej regularnie się regenerować, usuwając drażniące cząsteczki i patogeny, a także szybko goić się po urazach1. Niektóre komórki nabłonkowe mają mikroskopijne rzęski zwane rzęskami, które pomagają w usuwaniu obcych substancji.

Środkowa warstwa to blaszka właściwa – luźna tkanka łączna, która przymocowuje nabłonek i utrzymuje komórki na miejscu. Zawiera naczynia krwionośne dostarczające składniki odżywcze do nabłonka oraz nerwy reagujące na zmiany w mięśniach1. W blaszce właściwej znajdują się także różne komórki odpornościowe, które wyszukują i niszczą patogeny.

• Jama ustna
• Gardło
• Przełyk
• Żołądek
• Jelito cienkie
• Jelito grube
• Drogi oddechowe
• Nos
• Oczy
• Narządy płciowe

Co to jest zapalenie błony śluzowej

Zapalenie błony śluzowej to bolesny stan zapalny błony śluzowej – ochronnej błony śluzowej wyścielającej cały przewód pokarmowy, od jamy ustnej przez jelita2. Błony śluzowe wyścielają wiele jam i kanałów w organizmie, ale zapalenie szczególnie dotyka układu pokarmowego, zwłaszcza błony śluzowej jamy ustnej.

Jest to częsty skutek uboczny leczenia nowotworów, w tym chemioterapii, radioterapii lub przeszczepów komórek macierzystych (przeszczepów szpiku kostnego)2. Zapalenie błony śluzowej jest stanem tymczasowym i goi się samoistnie, ale może być bolesne i niesie ze sobą pewne zagrożenia. Wymaga zarówno samoopieki, jak i opieki medycznej.

Zwykle szybka odnowa komórek jest tym, co sprawia, że błona śluzowa jest skuteczną barierą ochronną. Pozwala błonie śluzowej regularnie się odświeżać, usuwając drażniące cząstki i patogeny oraz szybko goić się po urazach. Jednak terapie zaprojektowane do leczenia nowotorów atakują wszystkie komórki, które szybko się dzielą. Niestety dotyczy to także błony śluzowej w danym obszarze – te terapie nie potrafią rozróżnić komórek nowotworowych od zdrowych2.

Zapalenie błony śluzowej nie tylko uszkadza istniejące komórki błony śluzowej, ale także ich zdolność do replikacji i gojenia się. Oznacza to, że części ciała, które normalnie wymagają tej bariery ochronnej, są teraz narażone na podrażnienia związane z codziennymi czynnościami. W układzie pokarmowym dotyczy to jedzenia. Te miejsca są także bardziej podatne na infekcje2.

Przyczyny zapalenia błony śluzowej

Główną przyczyną zapalenia błony śluzowej jest leczenie nowotorów. Terapie takie jak chemioterapia, radioterapia i przeszczepy komórek macierzystych mogą uszkadzać szybko dzielące się komórki błony śluzowej2.

Wiele różnych leków może wywoływać zapalenie błony śluzowej jako skutek uboczny. Leki wymieniane w źródłach medycznych jako związane z tym stanem obejmują między innymi: leki stosowane w chemioterapii (takie jak busulfan, metotreksat, doksorubicyna, irinotekan), antybiotyki, leki przeciwgrzybicze oraz wiele innych preparatów3.

Choroby błony śluzowej jamy ustnej mogą mieć związek z procesami autoimmunologicznymi, co oznacza, że układ odpornościowy organizmu atakuje zdrowe komórki. Niektóre choroby błony śluzowej są dziedziczne4.

Istnieją także czynniki, które mogą uszkadzać błonę śluzową w pierwszej kolejności. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen lub acetaminofen), alkohol, kawa, papierosy oraz spożywanie żywności bogatej w cukier i wywołującej stan zapalny szkodzą błonie śluzowej jelitowej5. Także zboża, rośliny strączkowe i orzechy mogą uszkadzać jelita, jeśli nie są odpowiednio przygotowane. Tradycyjne metody przygotowania, takie jak moczenie i kiełkowanie, pomagają zmniejszyć zawartość lektyn i innych związków, które mogą podrażniać wyściółkę jelit.

Objawy i wpływ na organizm

Zapalenie błony śluzowej charakteryzuje się uczuciem pieczenia lub mrowienia. Towarzyszy mu zanik nabłonka płaskowarstwowego, uszkodzenie naczyń krwionośnych, naciek zapalny i owrzodzenie3.

Zazwyczaj występuje w wyściółce błony śluzowej jamy ustnej, przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych z powodu podrażnień chemicznych, chemioterapii lub radioterapii3.

Osoby z chorobami błony śluzowej jamy ustnej mogą rozwijać bolesne rany lub owrzodzenia w jamie ustnej. Choroby błony śluzowej mogą wpływać na każdą błonę śluzową – błony te znajdują się także wewnątrz przewodów nosowych, oczu, narządów płciowych i przewodu pokarmowego4.

Części ciała, które normalnie wymagają bariery ochronnej zapewnianej przez błonę śluzową, są teraz narażone na podrażnienia związane z codziennymi czynnościami. W układzie pokarmowym dotyczy to jedzenia. Te obszary są także bardziej podatne na infekcje2.

Typy zapalenia błony śluzowej

Stomatitis, czyli zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, to stan zapalny błon śluzowych wyścielających jamę ustną lub wargi6. Dwa najczęstsze typy stomatitis to opryszczka wargowa i aftowe zapalenie jamy ustnej.

Opryszczka wargowa (herpetic stomatitis) to pęcherzyki wypełnione płynem, które pojawiają się pojedynczo lub w skupiskach na wardze lub wokół ust. Aftowe zapalenie jamy ustnej (canker sores) pojawia się wewnątrz jamy ustnej, na przykład na wewnętrznej stronie wargi6.

Mniej powszechne typy zapalenia błony śluzowej jamy ustnej obejmują:

• Zapalenie kątowe (angular cheilitis) – obejmuje podrażnienie, pęknięcia i rany w kącikach ust
• Pleśniawki (candidal stomatitis) – wiążą się z nadmiernym rozrostem grzybów kandydowych w jamie ustnej
• Kontaktowe zapalenie błony śluzowej – zapalenie w jamie ustnej spowodowane reakcją alergiczną
• Zapalenie związane z protezą – podrażnienie w jamie ustnej, które często występuje równocześnie z kandydozą, dotyka głównie osób noszących protezy6

Powikłania i zagrożenia

Uszkodzenie błony śluzowej prowadzi do utraty funkcji barierowej, co powoduje pętlę nasilającego się stanu zapalnego podsycanego przez bakterie i inne cząstki przekraczające barierę7.

Przewlekły stan zapalny wywołany uszkodzeniem błony śluzowej napędza rozwój każdej poważnej choroby5. Zmieniona produkcja śluzu, immunoglobulin, peptydów przeciwdrobnoustrojowych i innych modulatorów odpornościowych to częste zjawisko w chorobie Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, zespole jelita drażliwego oraz celiakii5.

Ta sama nierównowaga odgrywa rolę w chorobach wykraczających poza układ pokarmowy. Na przykład cukrzyca jest regulowana przez komórki odpornościowe żyjące w warstwie śluzowej jelita5.

Leczenie i strategie wspomagania gojenia

Niemal wszystkie obecnie dostępne metody leczenia nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD) działają poprzez hamowanie stanu zapalnego, często blokując określone cząsteczki zapalne. Jednak ze względu na obciążenie chorobami infekcyjnymi i nowotworowymi związanymi z przewlekłą terapią immunosupresyjną, cel osiągnięcia gojenia błony śluzowej bez immunosupresji jest atrakcyjny8.

Brak terapii, które bezpośrednio promują gojenie i regenerację błony śluzowej w IBD, może wynikać z braku zrozumienia leżących u podstaw mechanizmów8.

Zakres potencjalnych strategii osiągnięcia gojenia błony śluzowej jest różnorodny. Komórki macierzyste dają nadzieję jako terapia regeneracyjna i są stosowane w ograniczonych sytuacjach klinicznych. Czynniki wzrostu są dostępne do leczenia zespołu krótkiego jelita, ale nie zostały jeszcze zastosowane w IBD. Terapeutyczne zastosowanie hodowli organoidów i terapii komórkami macierzystymi do wytworzenia nowej tkanki jelitowej może stanowić nowy mechanizm przywracania funkcji barierowej w IBD8.

Siedem kluczowych strategii utrzymania zdrowia błony śluzowej jelitowej obejmuje:

1. Zapobieganie uszkodzeniom w pierwszej kolejności – unikanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, alkoholu, kawy, papierosów oraz żywności wywołującej stan zapalny i bogatej w cukier5
2. Powlekanie i gojenie błony śluzowej
3. Wiązanie lub trawienie toksyn i czynników drażniących
4. Zwalczanie nadmiernego wzrostu bakterii, grzybów lub wirusów
5. Bezpośrednie wspomaganie wyściółki jelita
6. Przywracanie zdrowych bakterii
7. Odżywianie zdrowych bakterii5

Istnieją także nowe terapie, takie jak szczepionki nanocząsteczkowe i przeciwciała wziewne, które wykazują obiecujące wyniki we wzmacnianiu odporności błony śluzowej i mogą potencjalnie poprawić profilaktykę i leczenie chorób9.

Opracowano probiotyk syntetyzujący bioaktywny materiał zwany PATCH, który pomaga utrzymać funkcję bariery jelitowej nawet w obecności czynników zapalnych, co może pomóc w łagodzeniu objawów stanu zapalnego7.

Leczenie podstawowego schorzenia pozwala na wygojenie się stanu zapalnego. W międzyczasie leki mogą łagodzić objawy6.