W skrócie
Zapaść krążeniowa to stan zagrażający życiu, w którym układ krążenia nie jest w stanie dostarczyć organom wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych. Bez natychmiastowej pomocy może prowadzić do uszkodzenia narządów i śmierci.
Czym jest zapaść krążeniowa
Zapaść krążeniowa to stan, w którym układ krążenia – serce i naczynia krwionośne – przestaje prawidłowo funkcjonować. Można ją określić jako ogólną lub miejscową niewydolność krążenia, która może dotyczyć zarówno serca, jak i naczyń obwodowych.
Mimo że mechanizmy, przyczyny i objawy kliniczne mogą się różnić, podstawowy problem jest zawsze taki sam – układ krążenia nie jest w stanie utrzymać odpowiedniego zaopatrzenia tkanek w tlen i inne składniki odżywcze, a także nie może usuwać z nich dwutlenku węgla i innych produktów przemiany materii.
Wstrząs to zagrażająca życiu postać zapaści krążeniowej. Prowadzi on do niedotlenienia komórek i tkanek, co powoduje śmierć komórek oraz zaburzenia w działaniu ważnych narządów. Skutki wstrząsu można odwrócić we wczesnych stadiach, jednak opóźnienie w diagnozie lub leczeniu może prowadzić do nieodwracalnych zmian, w tym niewydolności wielonarządowej i śmierci.
Przyczyny zapaści krążeniowej
Bardzo wiele różnych schorzeń może wywołać zapaść krążeniową. Do najczęstszych przyczyn należą:
- Zabiegi chirurgiczne, szczególnie u pacjentów, którzy stracili dużo krwi
- Skrzepy krwi
- Gorączka denga
- Ciężkie odwodnienie
- Wstrząs różnego rodzaju – w tym wstrząs kardiogenny (na przykład po zawale serca lub w przebiegu niewydolności serca), wstrząs hipowolemiczny (spowodowany dużą utratą krwi) oraz ciężkie przypadki wstrząsu septycznego
- Choroby serca, takie jak zawał mięśnia sercowego, ostra lub przewlekła niewydolność serca, pęknięcie lub rozwarstwienie tętniaka, duży udar (szczególnie krwotoczny), niektóre nieleczone wady serca wrodzone, nieudany przeszczep serca
- Zespół tętnicy krezkowej górnej
- Leki wpływające na ciśnienie krwi
- Picie wody morskiej
- Niektóre substancje wziewne
- Powikłania podczas dializy
Wstrząs może być spowodowany ciężkim krwawieniem, wymiotami, biegunką, odwodnieniem lub zapaleniem trzustki. Wstrząs kardiogenny występuje po ciężkim zawale serca (zwłaszcza lewej lub prawej komory), ciężkiej niewydolności serca lub urazie serca. Wstrząs obturacyjny może być skutkiem tamponady serca lub odmy prężnej. Wstrząs rozprężny (dystrybucyjny) pojawia się w sepsie, po urazie rdzenia kręgowego lub niektórych przedawkowaniach.
Objawy i etapy rozwoju
Objawy zapaści krążeniowej zależą od jej typu i nasilenia. We wczesnym stadium mogą pojawić się:
- Osłabienie
- Przyspieszony puls
- Szybkie oddychanie
- Pocenie się
- Niepokój
- Zwiększone pragnienie
W późniejszych stadiach mogą wystąpić:
- Splątanie
- Utrata przytomności
- Zatrzymanie krążenia
Zapaść obwodowa zwykle wiąże się z nieprawidłowo niskim ciśnieniem krwi i prowadzi do zapadnięcia się tętnic i żył, co powoduje niedobór tlenu w tkankach, narządach i kończynach. Ostra zapaść może wynikać z niewydolności serca, powodując zapadnięcie się głównych naczyń serca, często w połączeniu z zatrzymaniem krążenia.
Rozwój wstrząsu można podzielić na kilka faz:
Faza początkowa to moment, gdy zaczynają pojawiać się pierwsze zaburzenia w krążeniu. Następnie następuje faza kompensacyjna, w której organizm próbuje utrzymać ciśnienie krwi i przepływ krwi do ważnych narządów. Jeśli stan się pogarsza, rozwija się faza zdekompensowana (postępująca), w której ciśnienie krwi spada, a narządy zaczynają odczuwać brak tlenu. W końcowej, opornej fazie zmiany stają się nieodwracalne.
Typy zapaści krążeniowej
Zapaść krążeniowa może mieć charakter ogólny lub miejscowy. Zapaść ogólna występuje w wielu miejscach organizmu jednocześnie, na przykład systemowy wstrząs po utracie dużej ilości krwi może doprowadzić do zapaści wszystkich układów krążenia w nogach. Zapaść miejscowa może być zlokalizowana w konkretnym punkcie, na przykład w miejscu skrzepu.
Zapaść krążenia sercowego dotyczy naczyń serca, takich jak aorta, i niemal zawsze kończy się śmiercią. Czasami nazywana jest "ostrą" niewydolnością krążenia. Zapaść krążenia obwodowego dotyczy odległych tętnic i żył w organizmie i może prowadzić do zgorzeli, niewydolności narządów lub innych poważnych powikłań. Ta postać bywa określana jako obwodowa niewydolność naczyniowa, wstrząs lub obwodowe zamknięcie naczyniowe.
Łagodniejszą lub wstępną formą zapaści krążeniowej jest niewydolność krążenia.
Wstrząs dzieli się na następujące typy:
- Wstrząs hipowolemiczny (mała objętość krwi) – spowodowany ciężkim krwawieniem, wymiotami, biegunką, odwodnieniem lub zapaleniem trzustki
- Wstrząs kardiogenny – wywołany ciężkim zawałem serca (szczególnie lewej lub prawej komory), ciężką niewydolnością serca lub stłuczeniem serca
- Wstrząs obturacyjny – spowodowany tamponadą serca lub odmą prężną
- Wstrząs dystrybucyjny (rozprężny) – występuje w sepsie, po urazie rdzenia kręgowego lub niektórych przedawkowaniach
Leczenie i postępowanie
Zapaść krążeniowa wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Głównym celem resuscytacji pacjenta z zapaścią krążeniową jest szybkie przywrócenie perfuzji tkanek i dotlenienia.
Początkowe postępowanie z pacjentem w zapaści krążeniowej opiera się na zasadzie wentyluj-infunduj-pompuj. Ultrasonografia w miejscu opieki (point of care ultrasound) jest preferowaną metodą wstępnej oceny nieróżnicowanego wstrząsu.
Leczenie obejmuje:
- Płyny dożylne – podawane w celu uzupełnienia objętości krwi i poprawy ciśnienia
- Leki – w tym wazopresory, które pomagają utrzymać ciśnienie krwi poprzez zwężanie naczyń krwionośnych
- Wsparcie mechaniczne – w niektórych przypadkach może być konieczne zastosowanie urządzeń wspomagających pracę serca
Leczenie musi być dostosowane do podstawowej przyczyny zapaści. Rokowanie zależy od szybkości podjęcia leczenia, przyczyny zapaści oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
W przypadku nagłej, nieoczekiwanej zapaści krążeniowej podczas znieczulenia centralnego konieczne jest natychmiastowe leczenie przez wykwalifikowany personel medyczny.