Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
1 badanie kliniczne w tym schorzeniu
Badanie nad zalunfibanem u pacjentów z zawałem serca z uniesieniem odcinka ST (STEMI)
CzechyW skrócie
Ostre zdarzenie sercowe to nagły stan zagrożenia życia, w którym przepływ krwi do mięśnia sercowego zostaje gwałtownie zablokowany lub znacząco ograniczony. Niedobór tlenu w sercu może prowadzić do trwałego uszkodzenia tkanki mięśnia sercowego, a nawet śmierci. Najczęstszą przyczyną jest nagromadzenie złogów tłuszczowych w tętnicach wieńcowych, które zaopatrują serce w krew. Czas odgrywa kluczową rolę – każda minuta opóźnienia w leczeniu zwiększa ryzyko trwałych powikłań.
Ostre zdarzenie sercowe to termin medyczny opisujący grupę stanów, w których dochodzi do nagłego ograniczenia dopływu krwi do serca. Pod tym pojęciem kryją się przede wszystkim zawał mięśnia sercowego (znany również jako zawał serca lub infarkt mięśnia sercowego) oraz niestabilna dławica piersiowa, czyli ból w klatce piersiowej spowodowany niewystarczającym dopływem krwi do serca. Oba te stany wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, ponieważ stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia.
Kiedy krew przestaje docierać do mięśnia sercowego w odpowiedniej ilości, komórki tkanki sercowej nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu, który jest im niezbędny do prawidłowego funkcjonowania. W przypadku zawału serca komórki mięśnia sercowego zaczynają obumierać lub ulegają poważnemu uszkodzeniu. To sprawia, że serce traci zdolność skutecznego pompowania krwi do reszty organizmu, co może prowadzić do niewydolności krążenia i zatrzymania akcji serca.
Niestabilna dławica piersiowa jest stanem, w którym przepływ krwi do serca jest zmniejszony, ale nie na tyle znacząco, aby doszło do śmierci komórek sercowych. Niemniej jednak taki stan znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia pełnoobjawowego zawału serca w najbliższym czasie. Z tego powodu lekarze traktują niestabilną dławicę piersiową jako stan przedinfarktowy wymagający pilnej interwencji.
Ostre zdarzenia sercowe stanowią główną przyczynę zgonów na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2022 roku z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego zmarło około 19,8 miliona osób, co stanowi około 32% wszystkich zgonów na świecie. Aż 85% tych zgonów było spowodowanych zawałem serca i udarem mózgu. Te liczby pokazują skalę problemu – choroby serca i naczyń krwionośnych zabijają więcej ludzi niż jakakolwiek inna choroba.
Same w Stanach Zjednoczonych rocznie ponad 800 tysięcy osób doświadcza zawału serca. Dodatkowo ponad 400 tysięcy Amerykanów umiera każdego roku z powodu choroby wieńcowej, a ponad milion osób doświadcza ostrych zdarzeń sercowych, czyli zawałów serca lub nagłej śmierci sercowej. Około połowa wszystkich Amerykanów ma co najmniej jeden z trzech głównych czynników ryzyka chorób serca: wysokie ciśnienie krwi, wysoki poziom cholesterolu lub pali papierosy.
Interesujące jest to, że choć większość osób w średnim wieku w krajach rozwiniętych ma pewien stopień zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych, to roczna częstość występowania ostrych zdarzeń sercowych wśród osób po 40. roku życia wynosi stosunkowo niewiele – zaledwie 0,2-1%. To sugeruje, że sama obecność zmian miażdżycowych w naczyniach nie jest wystarczająca do wywołania zawału – muszą wystąpić dodatkowe czynniki wyzwalające.
Ponad trzy czwarte zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych ma miejsce w krajach o niskich i średnich dochodach. Z 18 milionów przedwczesnych zgonów (przed 70. rokiem życia) spowodowanych chorobami niezakaźnymi w 2021 roku, co najmniej 38% było spowodowanych chorobami układu sercowo-naczyniowego. Te dane podkreślają, że choroby serca nie są problemem wyłącznie krajów bogatych, ale dotyczą całej ludzkości.
W kontekście starzejącego się społeczeństwa oraz rosnącej częstości występowania cukrzycy i otyłości, przewiduje się, że obciążenie chorobami układu sercowo-naczyniowego będzie wzrastać. Szacuje się, że między 2010 a 2030 rokiem całkowite bezpośrednie koszty medyczne wydawane w USA na choroby układu sercowo-naczyniowego wzrosną trzykrotnie – z 273 do 818 miliardów dolarów.
Główną przyczyną ostrych zdarzeń sercowych jest choroba niedokrwienna serca, znana również jako choroba wieńcowa. Jest to stan, w którym główne naczynia krwionośne zaopatrujące mięsień sercowy (tętnice wieńcowe) ulegają zwężeniu lub zablokowaniu przez nagromadzenie złogów tłuszczowych, zwanych blaszkami miażdżycowymi.
Proces powstawania tych złogów nazywa się miażdżycą i przypomina nieco zapychanie się rur w domowej instalacji wodociągowej przez tłuszcz i brud. Podobnie jak tłuszcz gromadzi się w rurach, tak samo w tętnicach gromadzą się cholesterol, wapń i inne substancje, tworząc lepką warstwę na wewnętrznej ścianie naczynia. Z czasem warstwa ta narasta, sprawiając, że światło tętnicy staje się coraz węższe, a przepływ krwi coraz bardziej utrudniony.
Do zawału serca dochodzi najczęściej wtedy, gdy jedna z tych blaszek miażdżycowych pęka lub ulega rozerwaniu. Gdy to się dzieje, organizm próbuje naprawić uszkodzenie, tworząc w tym miejscu skrzep krwi. Problem polega na tym, że skrzep ten może całkowicie zablokować już i tak zwężoną tętnicę. Jeśli taka blokada trwa wystarczająco długo, obszar mięśnia sercowego, który był zaopatrywany przez tę tętnicę, zostaje pozbawiony tlenu i zaczyna obumierać.
Badania anatomopatologiczne wykazały, że u osób, które zmarły nagle z przyczyn sercowych, w około 59-75% przypadków przyczyną było pęknięcie blaszki miażdżycowej prowadzące do powstania ostrego zakrzepu. W kolejnych 36-44% przypadków przyczyną była erozja blaszki, czyli uszkodzenie wewnętrznej wyściółki tętnicy wieńcowej bez wyraźnego pęknięcia blaszki, które również prowadzi do zakrzepicy.
Rzadziej ostre zdarzenie sercowe może być spowodowane skurczem tętnicy wieńcowej, czyli nagłym i silnym jej zwężeniem, które zatrzymuje przepływ krwi do serca. Inne rzadkie przyczyny to rozwarstwienie tętnicy wieńcowej, zapalenie naczyń, most mięśniowy (anomalia wrodzona, w której fragment tętnicy wieńcowej przebiega przez mięsień sercowy), zakrzepica pochodząca z innej części organizmu czy skurcz naczyń bez widocznych zmian miażdżycowych.
Choć większość dorosłych osób w krajach rozwiniętych ma pewien stopień zmian miażdżycowych w tętnicach, to tylko u niektórych dochodzi do ostrego zdarzenia sercowego. Wynika to z faktu, że istnieje szereg czynników ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca. Część z tych czynników można modyfikować poprzez zmianę stylu życia lub leczenie, inne natomiast są niezależne od naszych działań.
Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka. Im jesteśmy starsi, tym większe jest ryzyko wystąpienia ostrego zdarzenia sercowego. Ryzyko zwiększa się także wraz z obecnością chorób serca w rodzinie – jeśli ktoś z naszych bliskich krewnych miał zawał serca, szczególnie w młodym wieku, nasze własne ryzyko jest wyższe.
Płeć również odgrywa rolę. Mężczyźni są bardziej narażeni na ostre zdarzenia sercowe niż kobiety. Osoby pochodzenia afroamerykańskiego, szczególnie te z dodatkowymi schorzeniami takimi jak cukrzyca, wysokie ciśnienie krwi, niewydolność serca lub przewlekła choroba nerek, są również w grupie zwiększonego ryzyka.
Najważniejszymi behawioralnymi czynnikami ryzyka chorób serca i udaru są niezdrowa dieta, brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu i szkodliwe spożywanie alkoholu. Te cztery czynniki są ze sobą ściśle powiązane i często występują jednocześnie u tej samej osoby.
Palenie papierosów jest jednym z trzech kluczowych czynników ryzyka chorób serca, obok wysokiego ciśnienia krwi i wysokiego poziomu cholesterolu. Substancje zawarte w dymie tytoniowym uszkadzają ściany naczyń krwionośnych, przyspieszają proces miażdżycy i zwiększają skłonność krwi do tworzenia zakrzepów.
Niezdrowa dieta, bogata w tłuszcze nasycone, cukier, sól i przetworzone produkty, przyczynia się do rozwoju zmian miażdżycowych w tętnicach. Nadmierne spożycie soli prowadzi do wysokiego ciśnienia krwi, które uszkadza ściany naczyń i zmusza serce do cięższej pracy. Z kolei duże ilości cukru i tłuszczów trans zwiększają poziom cholesterolu we krwi i sprzyjają odkładaniu się złogów w tętnicach.
Brak regularnej aktywności fizycznej prowadzi do otyłości, zwiększa ciśnienie krwi, podwyższa poziom cholesterolu i zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Wszystkie te stany z kolei zwiększają ryzyko ostrego zdarzenia sercowego. Wśród czynników środowiskowych istotnym problemem jest zanieczyszczenie powietrza, które również zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
Osoby z chorobą wieńcową są w grupie najwyższego ryzyka ostrego zdarzenia sercowego. Problem polega na tym, że choroba wieńcowa często przebiega bezobjawowo, więc wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że już ją ma. Inne schorzenia zwiększające ryzyko to:
Osoby, które już wcześniej przebyły zawał serca, mają zwiększone ryzyko kolejnego zdarzenia. Również ci, którzy w wywiadzie rodzinnym mają przypadki nagłej śmierci sercowej lub zaburzeń rytmu serca dziedziczonych genetycznie, są bardziej narażeni.
Niektóre sytuacje mogą bezpośrednio wywołać ostre zdarzenie sercowe u osób z chorobą wieńcową. Należą do nich intensywny wysiłek fizyczny, podczas którego organizm wydziela hormon adrenaliny – może ona wywołać zawał u osób z problemami z sercem. Bardzo niski poziom potasu lub magnezu we krwi również może być czynnikiem wyzwalającym, ponieważ te minerały odgrywają kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu elektrycznego serca.
Dodatkowo duża utrata krwi, poważny niedobór tlenu czy nadużywanie narkotyków lub alkoholu mogą doprowadzić do ostrego zdarzenia sercowego. Silny stres emocjonalny również może być czynnikiem wyzwalającym u osób predysponowanych.
Rozpoznanie objawów ostrego zdarzenia sercowego jest kluczowe, ponieważ im szybciej rozpocznie się leczenie, tym większa szansa na uratowanie mięśnia sercowego i przeżycie. Najczęstszym objawem zawału serca jest ból w klatce piersiowej, jednak objawy mogą być bardzo różne w zależności od wieku, płci i innych schorzeń.
Ból lub dyskomfort w klatce piersiowej jest najbardziej charakterystycznym objawem. Pacjenci opisują go na różne sposoby – jako uczucie ucisku, ciężaru, ściskania, pełności lub palenia w środku klatki piersiowej. Ten ból, zwany również dławicą piersiową, może trwać dłużej niż kilka minut lub może pojawiać się i ustępować.
Charakterystyczne jest to, że ból często nie ogranicza się tylko do klatki piersiowej. Może on promieniować do innych części ciała, takich jak barki, ramiona (zwykle lewe, ale może dotyczyć obu), górna część brzucha, plecy, szyja lub szczęka. Niektórzy pacjenci odczuwają głównie ból w ramieniu lub szczęce, bez wyraźnego bólu w klatce piersiowej, co może utrudnić rozpoznanie zawału.
Inne często występujące objawy to:
Czasami osoby doświadczają także bólu lub uczucia pieczenia w górnej części brzucha, które mylnie interpretują jako niestrawność. Kaszel lub świszczący oddech również mogą wystąpić.
Kobiety, osoby starsze i osoby z cukrzycą częściej mają objawy nietypowe, bez wyraźnego bólu w klatce piersiowej. Kobiety rzadziej odczuwają ból w klatce piersiowej lub dyskomfort przypominający niestrawność. Częściej natomiast zgłaszają duszność, zmęczenie i bezsenność, które mogły rozpocząć się jeszcze przed zawałem. Częściej też mają mdłości i wymioty lub ból w plecach, barkach, szyi, ramionach lub brzuchu.
U niektórych osób zawał serca może przebiegać niemal bezobjawowo. Mogą odczuwać tylko niewielki dyskomfort, który łatwo jest zignorować. Jednak nawet w przypadku łagodnych objawów poważne uszkodzenie serca może następować – dlatego tak ważne jest, aby nie bagatelizować żadnych niepokojących sygnałów.
Niektóre osoby doświadczają objawów ostrzegawczych na godzinę lub dłużej przed faktycznym zawałem. Mogą to być:
Jeśli zauważysz u siebie lub u kogoś w swoim otoczeniu którykolwiek z wymienionych objawów, nie czekaj. Natychmiast zadzwoń po pomoc medyczną. Czas ma kluczowe znaczenie – opóźnienie nawet o kilka minut może znacząco zwiększyć ryzyko trwałego uszkodzenia serca lub śmierci.
Większość ostrych zdarzeń sercowych można zapobiec poprzez eliminację lub kontrolę czynników ryzyka. Zmiany w stylu życia i odpowiednie leczenie schorzeń towarzyszących mogą znacząco zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca.
Osoby palące powinny jak najszybciej zrezygnować z papierosów. Palenie tytoniu jest jednym z najsilniejszych i jednocześnie najłatwiejszych do wyeliminowania czynników ryzyka. Korzyści z rzucenia palenia są niemal natychmiastowe – już po 24 godzinach bez papierosa ryzyko zawału serca zaczyna spadać. Po roku od rzucenia palenia ryzyko chorób serca spada o około połowę w porównaniu z osobą, która nadal pali.
Dieta odgrywa kluczową rolę w prewencji chorób serca. Zalecenia dotyczące zdrowego odżywiania obejmują:
Zdrowa dieta nie musi być nudna czy pozbawiona smaku. Chodzi o to, aby wybierać świeże, naturalne produkty i unikać przetworzonej żywności bogatej w niezdrowe tłuszcze, cukier i sól.
Dorośli powinni wykonywać co najmniej 150 minut (2 godziny i 30 minut) aerobowego wysiłku fizycznego o umiarkowanej intensywności każdego tygodnia. Może to być szybki spacer, jazda na rowerze, pływanie czy taniec. Regularna aktywność fizyczna wzmacnia serce, obniża ciśnienie krwi, pomaga utrzymać prawidłową masę ciała i poprawia poziom cholesterolu we krwi.
Ważne jest, aby zwiększać aktywność stopniowo, szczególnie jeśli do tej pory prowadziło się siedzący tryb życia. Warto skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem intensywnego programu ćwiczeń, zwłaszcza jeśli ma się już zdiagnozowane problemy z sercem.
Osoby z nadwagą lub otyłością powinny dążyć do utraty wagi. Nawet niewielka redukcja masy ciała, rzędu 5-10% wyjściowej wagi, może przynieść znaczące korzyści zdrowotne, obniżając ciśnienie krwi, poziom cholesterolu i cukru we krwi.
Osoby z wysokim ciśnieniem krwi, wysokim cholesterolem czy cukrzycą powinny regularnie kontrolować te schorzenia i stosować się do zaleceń lekarza dotyczących leczenia. Często konieczne jest przyjmowanie leków obniżających ciśnienie, cholesterol lub poziom cukru we krwi. Leczenie farmakologiczne nadciśnienia, cukrzycy i wysokiego poziomu lipidów we krwi jest niezbędne, aby zmniejszyć ryzyko sercowo-naczyniowe i zapobiec zawałom serca i udarom.
Przewlekły stres może przyczynić się do rozwoju chorób serca. Warto nauczyć się technik radzenia sobie ze stresem, takich jak medytacja, joga, techniki oddechowe czy hobby, które pomaga się zrelaksować. Wystarczający i regularny sen również jest ważnym elementem profilaktyki – przewlekły niedobór snu zwiększa ryzyko nadciśnienia, cukrzycy i chorób serca.
Ważne jest, aby wykrywać choroby układu sercowo-naczyniowego jak najwcześniej, aby można było rozpocząć leczenie poprzez poradnictwo i leki. Regularne wizyty u lekarza pozwalają na monitorowanie ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu i cukru we krwi. U osób z wysokim ryzykiem chorób serca lekarz może zalecić dodatkowe badania, takie jak elektrokardiogram (EKG), próba wysiłkowa czy badania obrazowe serca.
Na poziomie społecznym ważne są polityki zdrowotne, które tworzą środowisko sprzyjające podejmowaniu zdrowych wyborów oraz poprawiają jakość powietrza i zmniejszają zanieczyszczenie. Dostęp do zdrowej żywności, bezpiecznych miejsc do uprawiania sportu i świeżego powietrza ma ogromny wpływ na możliwość prowadzenia zdrowego stylu życia.
Aby w pełni zrozumieć ostre zdarzenie sercowe, warto przyjrzeć się temu, co dokładnie dzieje się w sercu i naczyniach krwionośnych na poziomie komórkowym i tkankowym.
Proces prowadzący do zawału serca rozpoczyna się wiele lat przed faktycznym zdarzeniem. Miażdżyca rozwija się już w dzieciństwie i młodości, o czym świadczą obecne u młodych osób tak zwane smugi tłuszczowe w tętnicach. Są to najwcześniejsze zmiany miażdżycowe, widoczne w badaniach pośmiertnych u osób zmarłych w wyniku urazów lub innych przyczyn niesercowych.
W zależności od genetyki i czynników środowiskowych, choroba miażdżycowa postępuje przez całe dorosłe życie. Badania sekcyjne młodych dorosłych Amerykanów (średnia wieku 36±14 lat) zmarłych z przyczyn niekardiologicznych wykazały, że ponad 80% z nich miało jakiś stopień zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych, a około 8% miało już znaczące zwężenia.
Blaszki miażdżycowe składają się z nagromadzonych w ścianie tętnicy tłuszczów (głównie cholesterolu), komórek zapalnych, tkanki łącznej i wapnia. Z czasem blaszka może się powiększać, zwężając światło naczynia i utrudniając przepływ krwi. Jednak co ciekawe, to nie zawsze największe i najbardziej zwężające światło naczynia blaszki są odpowiedzialne za zawał serca.
Szczególnie niebezpieczne są blaszki określane jako „niestabilne" lub „podatne na pękniecie". Charakteryzują się one cienką włóknistą czapeczką pokrywającą duże lipidowe jądro. Takie blaszki mogą pęknąć nawet przy stosunkowo niewielkim zwężeniu tętnicy.
Gdy blaszka miażdżycowa pęka, jej zawartość wchodzi w kontakt z krwią przepływającą przez tętnicę. Organizm traktuje to jako uszkodzenie naczynia i uruchamia mechanizm krzepnięcia krwi, aby „naprawić" szkodę. Płytki krwi (trombocyty) zaczynają się gromadzić w miejscu pęknięcia, tworząc skrzep krwi.
Problem polega na tym, że w tętnicy już i tak zwężonej przez blaškę, nawet niewielki skrzep może całkowicie zablokować przepływ krwi. Kiedy to się dzieje, obszar mięśnia sercowego zaopatrywanego przez tę tętnicę zostaje pozbawiony tlenu i składników odżywczych.
Komórki mięśnia sercowego potrzebują stałego dopływu tlenu do produkcji energii niezbędnej do kurczenia się. Gdy dopływ krwi zostaje przerwany, komórki bardzo szybko wyczerpują swoje zapasy energii. Bez tlenu komórki nie mogą prawidłowo funkcjonować i po pewnym czasie zaczynają obumierać – ten proces nazywa się martwicą lub zawałem.
Czas ma tutaj kluczowe znaczenie. Im dłużej trwa zablokowanie przepływu krwi, tym większy obszar mięśnia sercowego ulega uszkodzeniu. W ciągu pierwszych 30-60 minut od zatrzymania przepływu krwi zmiany w komórkach mogą być jeszcze odwracalne, jeśli przepływ zostanie przywrócony. Jednak po tym czasie zaczynają zachodzić nieodwracalne zmiany i komórki zaczynają obumierać.
Uszkodzony lub martwy fragment mięśnia sercowego nie może się kurczyć. To oznacza, że ta część serca przestaje uczestniczyć w pompowaniu krwi. Jeśli uszkodzony obszar jest duży, serce jako całość traci zdolność efektywnego pompowania krwi do reszty organizmu. Może to prowadzić do niewydolności krążenia, niskiego ciśnienia krwi i w skrajnych przypadkach do wstrząsu kardiogennego, czyli stanu, w którym serce nie jest w stanie pompować wystarczającej ilości krwi, aby zaspokoić potrzeby organizmu.
Uszkodzony mięsień sercowy może również zakłócać normalny rytm pracy serca. Serce ma własny system elektryczny, który koordynuje jego rytmiczne skurcze. Gdy fragment mięśnia sercowego jest niedokrwiony lub martwy, normalne przewodzenie impulsów elektrycznych zostaje zaburzone, co może prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca (arytmii).
Niektóre z tych arytmii, takie jak migotanie komór, mogą być bezpośrednio zagrażające życiu. Podczas migotania komór serce nie pompuje krwi – zamiast tego komory drżą chaotycznie. Bez natychmiastowej interwencji (defibrilacji) migotanie komór prowadzi do zatrzymania krążenia i śmierci w ciągu kilku minut.
Oprócz pęknięcia blaszki, drugim ważnym mechanizmem prowadzącym do zawału jest erozja blaszki. W tym przypadku nie dochodzi do wyraźnego pęknięcia, ale wewnętrzna wyściółka naczynia (śródbłonek) ulega uszkodzeniu i odsłonięciu. To również prowadzi do aktywacji płytek krwi i powstania zakrzepu. Erozja blaszki jest odpowiedzialna za około 19% wszystkich przypadków nagłej śmierci sercowej i za około 36-44% przypadków z ostrym zakrzepem.
Rzadziej zawał może wystąpić na skutek przedłużonego skurczu tętnicy wieńcowej, który ogranicza przepływ krwi na tyle długo, że dochodzi do uszkodzenia mięśnia sercowego. Może to się zdarzyć u osób zażywających pewne substancje, takie jak kokaina, która wywołuje silny skurcz naczyń. Również ciężki niedostatek tlenu (hipoksja), duża utrata krwi lub ekstremalne obciążenie serca mogą doprowadzić do zawału nawet bez obecności zwężenia w tętnicach wieńcowych.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
