Rodzinna gorączka śródziemnomorska

Czym jest rodzinna gorączka śródziemnomorska?

Rodzinna gorączka śródziemnomorska, znana również jako FMF (od angielskiej nazwy Familial Mediterranean Fever), to dziedziczne schorzenie zapalne, które towarzyszy choremu przez całe życie1. Jest to choroba autozapalna, co oznacza, że układ immunologiczny organizmu uruchamia stany zapalne bez wyraźnej przyczyny2.

FMF charakteryzuje się nawracającymi epizodami gorączki i zapalenia różnych błon wyściełających narządy wewnętrzne. Choroba dotyka głównie błon surowiczych, które wyściełają jamę brzuszną i klatkę piersiową, oraz błon maziowych, które znajdują się w stawach3. Epizody chorobowe zwykle trwają od kilku godzin do kilku dni, a następnie ustępują samoistnie.

Rodzinna gorączka śródziemnomorska została po raz pierwszy opisana w latach 60. XX wieku. Program FMF założony w tamtym czasie na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles jest jedynym programem tego typu w Stanach Zjednoczonych, a od momentu powstania zarejestrowano w nim ponad 700 pacjentów4.

zapalenie otrzewnej okresowe, okresowa choroba, rodzinna napadowa zapalenie błon surowiczych, choroba Siegala-Cattana-Mamou, okresowa choroba Wolffa

Objawy i przebieg choroby

Objawy rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej zazwyczaj pojawiają się po raz pierwszy w dzieciństwie, przed osiągnięciem 20. roku życia. W 90% przypadków pierwsze epizody rozpoczynają się przed ukończeniem 20 lat, a około 75% przypadków ujawnia się przed 10. rokiem życia5.

Napad chorobowy rozwija się zwykle w ciągu dwóch do czterech godzin. Istnieje siedem rodzajów napadów, a większość z nich związana jest z gorączką6. U około połowy osób chorych przed atakiem pojawiają się łagodne objawy zwiastunowe, takie jak dyskomfort w miejscu, które później ulegnie zapaleniu, lub ogólne uczucie złego samopoczucia7.

Najczęstsze objawy podczas epizodu chorobowego to3:

• Gorączka do 40,6°C (105°F), często z dreszczami
• Ból głowy, często z sztywnością karku
• Silny ból brzucha i wzdęcie brzucha
• Napięcie mięśni brzucha powodujące zaparcia
• Ból w klatce piersiowej nasilający się przy oddychaniu
• Ból lub obrzęk jednego stawu, najczęściej kostki lub kolana
• Czerwona wysypka na kończynach dolnych, która dotyka około jednej trzeciej pacjentów

U dzieci poniżej piątego roku życia może występować tylko gorączka5. Silny ból brzucha bywa mylony z zapaleniem wyrostka robaczkowego, co czasami prowadzi do niepotrzebnych zabiegów chirurgicznych. Niektóre dzieci odczuwają także bóle mięśniowe w nogach, szczególnie po wysiłku fizycznym5.

Epizody chorobowe zwykle trwają od jednego do trzech dni, a następnie samoistnie ustępują5. Między napadami pacjenci mogą czuć się całkowicie zdrowi przez tygodnie, miesiące, a nawet lata. U kobiet w wieku rozrodczym ataki często pokrywają się z menstruacją lub owulacją7. W wczesnych latach życia objawy są zazwyczaj bardziej nasilone, ale z wiekiem ataki stają się rzadsze i mniej intensywne3.

Przyczyny genetyczne

Rodzinna gorączka śródziemnomorska jest wywoływana przez mutacje w genie MEFV, który znajduje się na chromosomie 164. Gen ten zawiera instrukcje do wytwarzania białka zwanego piryną (znanego również jako marenostryna), które występuje w białych krwinkach7.

Zmutowane białko zakłóca działanie układu immunologicznego i powoduje stany zapalne. FMF jest chorobą o dziedziczeniu recesywnym, co oznacza, że aby rozwinęła się choroba, dziecko musi odziedziczyć zmutowany gen od obojga rodziców4. Gdy oboje rodzice są nosicielami mutacji, istnieje jedna szansa na cztery, że urodzi się dziecko chore na FMF.

Od czasu zidentyfikowania genu MEFV odkryto ponad 30 różnych mutacji genetycznych, które można wykryć za pomocą badania krwi4. Dzieci z FMF mogą mieć tylko jedną zmutowaną kopię genu (od jednego rodzica) lub obie kopie (od obojga rodziców)5.

Kogo dotyka choroba?

Jak sama nazwa wskazuje, rodzinna gorączka śródziemnomorska dotyka głównie ludzi pochodzących z regionu Morza Śródziemnego. Choroba występuje przede wszystkim u osób pochodzenia śródziemnomorskiego lub bliskowschodniego2.

Najczęściej FMF spotyka się u następujących grup etnicznych6:

• Ormian
• Arabów
• Turków
• Żydów sefardyjskich i aszkenazyjskich
• Asyryjczyków
• Azerów
• Druzów
• Kurdów
• Greków
• Włochów

W tych populacjach choroba dotyka od 1 na 200 do 1 na 1000 osób7. Wśród osób pochodzenia ormiańskiego częstość występowania jest szczególnie wysoka. Choć FMF może wystąpić w każdej grupie etnicznej, w innych populacjach jest znacznie rzadsza. Co ciekawe, pewien wzrost zachorowań odnotowano również w populacjach azjatyckich6.

Rozpoznanie choroby

Rodzinna gorączka śródziemnomorska bywa trudna do zdiagnozowania, ponieważ jej objawy mogą przypominać inne schorzenia. Mimo to, u 90% pacjentów diagnozę ustala się przed ukończeniem 20. roku życia4.

Rozpoznanie potwierdza się testem genetycznym wykrywającym mutacje w genie MEFV5. Jest to badanie krwi, które pozwala zidentyfikować specyficzne mutacje odpowiedzialne za chorobę4.

Lekarz ocenia także charakterystyczny obraz kliniczny choroby - nawracające epizody gorączki wraz z bólem brzucha, klatki piersiowej lub stawów. Ważna jest również informacja o pochodzeniu etnicznym pacjenta oraz występowaniu podobnych objawów w rodzinie2.

Czasami objawy FMF można pomylić ze stanami nagłymi wymagającymi interwencji chirurgicznej. Silny ból brzucha może być brany za zapalenie wyrostka robaczkowego, a ból w klatce piersiowej może sugerować poważne problemy z oddychaniem5.

Leczenie i życie z chorobą

Najważniejszym aspektem opieki medycznej w rodzinnej gorączce śródziemnomorskiej jest postawienie prawidłowej diagnozy i wdrożenie odpowiedniego leczenia8. Chociaż nie ma lekarstwa, które całkowicie wyleczyłoby FMF, istnieje bardzo skuteczne leczenie zapobiegające napadom.

Kolchicyna to lek przyjmowany doustnie, który jest podstawą leczenia FMF3. Jest to ten sam lek, który pierwotnie był stosowany w leczeniu dny moczanowej9. Kolchicyna jest tak skuteczna w zapobieganiu atakom FMF i powikłaniom, że najważniejszym elementem leczenia jest po prostu rozpoczęcie terapii8.

Większość osób z FMF musi przyjmować kolchicynę codziennie przez całe życie3. Typowa dawka to 0,5-0,6 mg dwa razy dziennie, choć u dzieci dawkowanie jest dostosowane do wieku8. Ważne jest, że kolchicyna zapobiega epizodom, ale nie leczy już rozpoczętego ataku5.

Po rozpoczęciu terapii kolchicyną może minąć rok lub dłużej, zanim częstotliwość i nasilenie ataków wyraźnie zmniejszy się8. U ponad 90% pacjentów kolchicyna skutecznie zapobiega obezwładniającym atakom i zapobiega rozwojowi amyloidozy4.

U około 10% pacjentów kolchicyna może być źle tolerowana lub nieskuteczna9. W takich przypadkach można zastosować leki blokujące interleukinę-1, takie jak5:

• Rilonacept (Arcalyst)
• Anakinra (Kineret)
• Kanakinumab (Ilaris)

Dzieci z FMF, które przyjmują kolchicynę zgodnie z zaleceniami, mogą prowadzić normalne, długie życie5. Aby zapobiec objawom, należy przyjmować lek regularnie, dokładnie według zaleceń lekarza, nawet jeśli nie ma aktualnie żadnych objawów5. Dzieci z częstymi epizodami, które nie są leczone, mogą nie rozwijać się prawidłowo ani nie odzyskiwać pełni sił między atakami5.

FMF nie jest chorobą zakaźną, więc nie można się nią zarazić od chorego5. Osoby właściwie leczone mogą prowadzić normalne życie osobiste i zawodowe.

Powikłania

Najpoważniejszym powikłaniem nieleczonej rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej jest amyloidoza2. Jest to stan, w którym nieprawidłowe białka zwane amyloidem odkładają się w narządach i tkankach organizmu. Amyloidoza stanowi najgroźniejsze powikłanie FMF i może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia narządów4.

Najczęściej amyloidoza dotyka nerek, co może prowadzić do niewydolności nerek7. Osoby pochodzenia żydowskiego z Afryki Północnej, Turcy oraz Ormianie mieszkający w Armenii są szczególnie narażone na rozwój amyloidozy8.

Wczesne rozpoczęcie leczenia kolchicyną nie tylko zmniejsza częstotliwość i nasilenie ataków, ale przede wszystkim zapobiega rozwojowi amyloidozy2. Dlatego tak ważne jest szybkie postawienie diagnozy i rozpoczęcie terapii. Dożywotnie leczenie kontrolujące stan zapalny może zapobiec uszkodzeniu narządów5.

Do rzadszych powikłań należą stany zapalne innych struktur organizmu, takich jak5:

• Serce (zapalenie osierdzia)
• Błona otaczająca mózg i rdzeń kręgowy (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych)
• Mięśnie (zapalenie mięśni)
• Jądra u mężczyzn (zapalenie jąder)

Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie pomagają zmniejszyć objawy i zapobiegają potencjalnym długoterminowym powikłaniom, takim jak amyloidoza3. Właściwie leczone dzieci z FMF mogą prowadzić normalne życie i osiągać pełny rozwój fizyczny.