Rodzinne stwardnienie zanikowe boczne

Czym jest rodzinne stwardnienie zanikowe boczne

Stwardnienie zanikowe boczne (SLA) to postępująca choroba neurodegeneracyjna, która atakuje komórki nerwowe w mózgu i rdzeniu kręgowym odpowiedzialne za kontrolę ruchów mięśni. Rodzinne stwardnienie zanikowe boczne to forma choroby, która występuje u osób z historią rodzinną SLA lub związanych z nim chorób1.

Rodzinna postać SLA stanowi od 5 do 10 procent wszystkich przypadków choroby2. Oznacza to, że u większości osób choroba występuje sporadycznie, bez wyraźnej historii rodzinnej. Osoby z rodzinną postacią SLA zazwyczaj rozwijają pierwsze objawy w wieku czterdziestych lub pięćdziesiątych lat, co jest wcześniej niż w przypadku postaci sporadycznej2.

W rodzinnej postaci choroby pacjenci mają zwykle co najmniej jednego bliskiego członka rodziny, który również zachorował na SLA3. Chociaż objawy rodzinnej i sporadycznej postaci są podobne, przypadki rodzinne często rozwijają się wcześniej, typowo w wieku 40-50 lat, a nie w wieku 60 lat3.

Przyczyny genetyczne choroby

Rodzinna postać stwardnienia zanikowego bocznego jest spowodowana mutacjami genetycznymi, które są przekazywane w rodzinach. Chociaż podejrzewano przyczyny rodzinne tej choroby już wcześniej, dopiero w ostatnich dwóch dekadach postępy w nowoczesnej genetyce doprowadziły do identyfikacji ponad 10 genów związanych z rodzinną postacią SLA1.

Do najczęstszych genów związanych z rodzinnym SLA należą SOD1, C9orf72, FUS i TARDBP3. Te mutacje genetyczne powodują degenerację neuronów ruchowych, co prowadzi do postępującego osłabienia i porażenia mięśni wpływającego na ruchy dowolne, takie jak chodzenie, mówienie i oddychanie3.

Istotne jest, że częstość występowania poszczególnych mutacji różni się w zależności od pochodzenia etnicznego. W Japonii częstość mutacji C9ORF72 jest niska, w przeciwieństwie do Europy i Stanów Zjednoczonych, podczas gdy mutacje SOD1 i FUS są bardziej powszechne, co wskazuje, że cele terapii genowej różnią się w zależności od grupy etnicznej4.

Objawy i przebieg choroby

Pierwsze objawy stwardnienia zanikowego bocznego mogą być na tyle subtelne, że są pomijane. Do najwcześniejszych objawów należą skurcze mięśni, drgania, sztywność lub osłabienie2.

Z czasem osoby dotknięte chorobą mogą rozwinąć niewyraźną mowę, a później trudności w żuciu lub połykaniu. Wiele osób z SLA doświadcza niedożywienia z powodu zmniejszonego spożycia pokarmu spowodowanego trudnościami w połykaniu oraz zwiększenia zapotrzebowania energetycznego organizmu związanego z przedłużającą się chorobą2.

Wraz z postępem choroby mięśnie stają się coraz słabsze, a ramiona i nogi zaczynają wyglądać chudziej w miarę zaniku tkanki mięśniowej. Osoby z SLA ostatecznie tracą siłę mięśniową i zdolność do samodzielnego poruszania się2.

Choroba wpływa na kontrolę mięśni, co objawia się jako osłabienie mięśni w ramionach, nogach i szyi, skurcze mięśniowe, drgania w dłoniach, stopach, ramionach lub języku, oraz sztywność mięśni5. Zanik mięśni może utrudnić oddychanie i prowadzić do zagrażających życiu powikłań5.

Wzorce dziedziczenia

Rodzinne stwardnienie zanikowe boczne stanowi 10% wszystkich przypadków SLA, przy czym pacjenci zazwyczaj mają co najmniej jednego bliskiego członka rodziny, który również rozwinął tę chorobę3.

Najczęstszym wzorcem dziedziczenia w rodzinnej postaci SLA jest dziedziczenie autosomalnie dominujące. Oznacza to, że jeśli jeden z rodziców ma zmutowany gen, każde dziecko ma 50% szans na odziedziczenie tej mutacji3.

Istnieją również inne wzorce dziedziczenia w rodzinnej postaci SLA. Niektóre mutacje genetyczne mogą być dziedziczone w sposób autosomalnie recesywny lub sprzężony z chromosomem X, chociaż są one znacznie rzadsze3.

Warto zauważyć, że około 90% przypadków SLA występuje sporadycznie, co oznacza, że pojawia się u osób bez wyraźnej historii choroby w rodzinie5. Jednak nawet przy negatywnej historii rodzinnej osoby ze sporadyczną postacią SLA mogą mieć mutacje genetyczne6.

Badania genetyczne

Badania genetyczne i doradztwo genetyczne odgrywają kluczową rolę w zarządzaniu rodzinną postacią SLA3. Testy genetyczne mogą pomóc w identyfikacji konkretnych mutacji odpowiedzialnych za chorobę w danej rodzinie.

Dostępne są różne rodzaje testów genetycznych, które mogą wykryć mutacje w genach związanych z SLA, takich jak SOD1, C9orf72, FUS i TARDBP. Badania te mogą dostarczyć cennych informacji dla członków rodziny dotyczących ryzyka rozwoju choroby3.

Doradztwo genetyczne jest ważnym elementem procesu testowania. Specjaliści od genetyki mogą pomóc rodzinom zrozumieć wyniki testów, ocenić ryzyko dla innych członków rodziny oraz podjąć świadome decyzje dotyczące testowania i planowania przyszłości3.

Badania genetyczne mają zarówno korzyści, jak i ograniczenia. Mogą dostarczyć pewności co do diagnozy i pomóc w planowaniu opieki medycznej, ale mogą również powodować niepokój emocjonalny. Ważne jest, aby rodziny otrzymywały odpowiednie wsparcie psychologiczne podczas całego procesu3.

Możliwości leczenia

Chociaż nie ma jeszcze lekarstwa na stwardnienie zanikowe boczne, leczenie stale się poprawia. Odpowiednia kombinacja terapii może spowolnić postęp choroby i poprawić jakość życia5.

FDA zatwierdziła tofersen (Qalsody), pierwszy lek opracowany dla pacjentów z rzadką postacią SLA spowodowaną mutacjami w genie SOD1. SLA jest szczególnie agresywne u niektórych pacjentów z mutacjami SOD1, zazwyczaj powodując paraliż i śmierć w ciągu kilku lat od diagnozy7.

Tofersen został zatwierdzony przez FDA w ramach przyspieszonej procedury, głównie na podstawie wykazania, że lek zmniejsza poziom toksycznego białka SOD1 i obniża poziomy lekkiego łańcucha neurofilamentów, markera uszkodzenia neuronów7.

Badania nad terapią genową i medycyną spersonalizowaną oferują nadzieję na przyszłe metody leczenia rodzinnej postaci SLA3. Sukces terapii oligonukleotydami antysensowymi (ASO) w rdzeniowym zaniku mięśni (SMA), innej chorobie neuronoów ruchowych, wywołał zmianę paradygmatu w rozwoju terapii dla SLA4.

Leczenie SLA obejmuje terapie i leki mające na celu zarządzanie objawami i spowolnienie postępu choroby5. Ważne jest również zapewnienie odpowiedniego wsparcia dla rodzin dotkniętych chorobą3.