Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej Podstawowe informacje

Czym jest śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej?

Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej to rodzaj nowotworu, który rozwija się z komórek układu odpornościowego zwanych limfocytami B – białymi krwinkami odpowiedzialnymi za walkę z infekcjami. Choroba ta należy do grupy chłoniaków nieziarniczych, czyli nowotworów układu limfatycznego, które nie są chłoniakami Hodgkina.1

Ta odmiana chłoniaka rozwija się w specyficznym obszarze zwanym strefą brzeżną, która znajduje się w węzłach chłonnych i śledzionie. Strefa brzeżna otacza jak pierścień inny obszar zwany strefą płaszczową. Kiedy komórki B w strefie brzeżnej zaczynają się nieprawidłowo zmieniać i namnażać, powstaje chłoniak strefy brzeżnej.2

Istnieją trzy główne typy chłoniaków strefy brzeżnej. Pierwszy to chłoniak tkanki limfatycznej związanej z błonami śluzowymi (MALT), który może rozwijać się w żołądku, płucach, skórze czy innych narządach. Drugi to węzłowy chłoniak strefy brzeżnej, który atakuje węzły chłonne. Trzeci typ to właśnie śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej, który głównie dotyka śledziony, ale może także zajmować szpik kostny, krew i węzły chłonne w jamie brzusznej.3

Śledziona jest narządem znajdującym się w górnej części brzucha, po lewej stronie. Pełni ważną rolę w układzie odpornościowym, pomagając organizmowi walczyć z infekcjami i filtrując krew. U osób ze śledzionowym chłoniakiem strefy brzeżnej wiele nowotworowych komórek gromadzi się właśnie w tym narządzie, powodując jego powiększenie.4

Epidemiologia – jak często występuje ta choroba

Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej jest rzadkim schorzeniem. Stanowi zaledwie 1-2% wszystkich przypadków chłoniaków nieziarniczych. Chłoniaki strefy brzeżnej jako grupa stanowią około 7% wszystkich chłoniaków nieziarniczych, a śledzionowy typ odpowiada za około 20% przypadków chłoniaków strefy brzeżnej.45

Choroba ta najczęściej dotyka osoby starsze. Typowy pacjent to osoba po 60. roku życia, chociaż schorzenie może pojawić się również u młodszych dorosłych. Obserwuje się, że śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej nieznacznie częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet.2

W Stanach Zjednoczonych w 2016 roku zdiagnozowano około 7460 przypadków wszystkich typów chłoniaków strefy brzeżnej łącznie. Biorąc pod uwagę, że śledzionowy typ stanowi mniejszość tych przypadków, liczba diagnoz tego konkretnego schorzenia rocznie jest stosunkowo niewielka.5

Ze względu na rzadkość tego schorzenia naturalna historia choroby i pełny obraz epidemiologiczny pozostają nie do końca poznane. Naukowcy wciąż badają, dlaczego niektóre osoby zapadają na tę chorobę, podczas gdy inne nie. Brak jest dużych prospektywnych badań klinicznych, co utrudnia ustalenie standardów postępowania.6

Przyczyny powstawania choroby

Dokładne przyczyny powstania śledzionowego chłoniaka strefy brzeżnej nie są w pełni poznane. Naukowcy uważają, że komórka macierzysta tej choroby pochodzi z limfocyta B po przejściu przez ośrodek rozmnażania, chociaż dokładny stopień zróżnicowania tej komórki pozostaje nieznany.7

Pewne czynniki zwiększają ryzyko rozwoju tej choroby. Udowodniono związek śledzionowego chłoniaka strefy brzeżnej z zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV). U osób zakażonych tym wirusem choroba może się rozwinąć częściej niż u osób niezakażonych. Co ciekawe, leczenie infekcji HCV lekami przeciwwirusowymi niekiedy prowadzi do zmniejszenia objawów chłoniaka, a w niektórych przypadkach pacjenci mogą nie potrzebować dalszego leczenia onkologicznego.33

W komórkach nowotworowych tego chłoniaka często stwierdza się klonalne przearanżowania genów immunoglobulin – zarówno łańcuchów ciężkich, jak i lekkich. Oznacza to, że wszystkie komórki nowotworowe pochodzą z jednej zmutowanej komórki, która zaczęła się niekontrolowanie dzielić.7

W około 40% przypadków pacjentów ze śledzionowym chłoniakiem strefy brzeżnej wykrywa się specyficzną zmianę genetyczną – delecję chromosomu 7q21-32. Stwierdzono również translokacje genu CDK6, który znajduje się właśnie w lokalizacji 7q21. Te zmiany genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.7

Czynniki ryzyka

Chociaż dokładne przyczyny śledzionowego chłoniaka strefy brzeżnej nie są znane, zidentyfikowano kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko zachorowania. Najważniejszym z nich jest zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C. Pacjenci z tym zakażeniem powinni być świadomi zwiększonego ryzyka i regularnie kontrolować swój stan zdrowia.3

Wiek jest kolejnym istotnym czynnikiem ryzyka. Choroba najczęściej dotyka osoby powyżej 60. roku życia, co sugeruje, że wraz z wiekiem ryzyko rozwoju tego schorzenia wzrasta. Mężczyźni wydają się być nieznacznie bardziej narażeni na tę chorobę niż kobiety.2

Historia rodzinna odgrywa również pewną rolę. Osoby, w których rodzinie występowały przypadki chłoniaków, mogą mieć zwiększone ryzyko zachorowania na śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej. Sugeruje to, że czynniki genetyczne mogą mieć pewne znaczenie.5

W przypadku chłoniaków strefy brzeżnej jako grupy zidentyfikowano pewne specyficzne czynniki ryzyka dla poszczególnych typów. Na przykład, dla śledzionowego chłoniaka wstępne badania sugerują związek z występowaniem astmy oraz używaniem farb do włosów, chociaż te dane wymagają dalszych potwierdzeń.5

Choroby autoimmunologiczne, takie jak zespół Sjögrena, toczeń rumieniowaty układowy czy zapalenie tarczycy Hashimoto, są czynnikami ryzyka dla innych typów chłoniaków strefy brzeżnej, szczególnie typu MALT. Chociaż te schorzenia są bardziej związane z innymi wariantami, pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi powinni być świadomi ogólnie podwyższonego ryzyka rozwoju chłoniaków.5

Objawy choroby

Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej często rozwija się powoli, przez co objawy mogą być subtelne lub przez długi czas nie występować wcale. Charakterystycznym objawem tej choroby jest splenomegalia – znaczne powiększenie śledziony. Jest to wymóg do postawienia diagnozy. Powiększona śledziona może powodować uczucie pełności lub dyskomfortu w lewej górnej części brzucha.67

Wielu pacjentów doświadcza limfocytozy – zwiększonej liczby limfocytów we krwi. Niekiedy limfocyty mają charakterystyczny wygląd i nazywane są "limfocytami kosmatymi" ze względu na ich specyficzną strukturę widoczną pod mikroskopem.67

Pacjenci mogą odczuwać ogólne objawy, takie jak niewyjaśniona utrata wagi. Może to być znacząca utrata masy ciała bez zmiany diety czy aktywności fizycznej. Brak apetytu jest częstym towarzyszącym objawem, który może dodatkowo przyczyniać się do utraty wagi.8

Nocne poty to kolejny objaw, który może wystąpić. Są to intensywne epizody pocenia się w nocy, często na tyle silne, że wymagają zmiany pościeli. Pacjenci opisują je jako "przemaczające" poty, które znacząco zakłócają sen.8

Ze względu na zajęcie szpiku kostnego przez komórki nowotworowe, u niektórych pacjentów może rozwinąć się niedokrwistość (niedobór czerwonych krwinek), małopłytkowość (niedobór płytek krwi) lub inne zaburzenia krwi. Niedokrwistość może powodować zmęczenie, osłabienie i bladość skóry, podczas gdy małopłytkowość zwiększa ryzyko krwawień i powstawania siniaków.6

Węzły chłonne obwodowe (czyli te, które można wyczuć pod skórą na szyi, w pachach czy pachwinach) rzadko są zajęte w śledzionowym chłoniaku strefy brzeżnej. Choroba może jednak dotykać węzłów chłonnych w jamie brzusznej, które nie są wyczuwalne podczas badania fizykalnego.6

Co ważne, nie wszyscy pacjenci doświadczają objawów. Niektóre osoby dowiadują się o chorobie przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi wykonanych z zupełnie innych powodów. Ze względu na powolny przebieg choroby, wiele osób może żyć przez lata bez żadnych dolegliwości.3

Zapobieganie

Ze względu na to, że dokładne przyczyny śledzionowego chłoniaka strefy brzeżnej nie są w pełni poznane, nie istnieją obecnie sprawdzone metody zapobiegania tej chorobie. Niemniej jednak, istnieją pewne działania, które mogą pomóc w obniżeniu ryzyka lub wczesnym wykryciu problemu.

Najważniejszym krokiem dla osób zakażonych wirusem zapalenia wątroby typu C jest leczenie tego zakażenia. Ponieważ istnieje udokumentowany związek między HCV a śledzionowym chłoniakiem strefy brzeżnej, skuteczne leczenie przeciwwirusowe może potencjalnie zmniejszyć ryzyko rozwoju chłoniaka. Osoby z czynnikami ryzyka zakażenia HCV (na przykład te, które korzystały z transfuzji krwi przed wprowadzeniem powszechnego badania przesiewowego, osoby używające narkotyków dożylnie czy personel medyczny narażony na kontakt z krwią) powinny wykonać badania w kierunku tego wirusa.3

Regularne badania kontrolne krwi mogą pomóc w wykryciu nieprawidłowości na wczesnym etapie. Osoby powyżej 60. roku życia, szczególnie jeśli mają historię rodzinną chłoniaków, powinny regularnie wykonywać morfologię krwi podczas rutynowych wizyt lekarskich. Wczesne wykrycie nieprawidłowości w liczbie limfocytów może przyspieszyć diagnozę.

Choć brak jest dowodów na to, że konkretne zmiany w stylu życia mogą zapobiec śledzionowemu chłoniakowi strefy brzeżnej, ogólne zdrowe nawyki wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Obejmuje to zbilansowaną dietę bogatą w owoce i warzywa, regularną aktywność fizyczną, unikanie palenia tytoniu i ograniczenie spożycia alkoholu.

Osoby z chorobami autoimmunologicznymi, chociaż bardziej narażone na inne typy chłoniaków strefy brzeżnej, powinny być pod regularną opieką specjalisty. Właściwe leczenie chorób autoimmunologicznych i kontrola stanu zapalnego w organizmie mogą mieć znaczenie dla ogólnego stanu zdrowia.

Świadomość własnej historii rodzinnej jest również ważna. Jeśli w rodzinie występowały przypadki chłoniaków lub innych nowotworów układu krwiotwórczego, warto poinformować o tym lekarza. W niektórych przypadkach może być uzasadnione częstsze wykonywanie badań kontrolnych lub konsultacja z genetykiem klinicznym.5

Patofizjologia – zmiany w organizmie

Śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej powstaje w wyniku nieprawidłowych zmian w limfocytach B znajdujących się w strefie brzeżnej śledziony. W normalnych warunkach limfocyty B przechodzą proces dojrzewania w ośrodkach rozmnażania węzłów chłonnych i śledziony, gdzie uczą się rozpoznawać i zwalczać infekcje. W przypadku tego chłoniaka komórki te ulegają mutacjom i zaczynają się niekontrolowanie dzielić.7

Nowotworowe komórki w śledzionowym chłoniaku strefy brzeżnej są zarówno małymi limfocytami, jak i większymi przekształconymi limfoblastami. Te nieprawidłowe komórki infiltrują strefę płaszczową pęcherzyków śledzionowych i niszczą strefę brzeżną. Ostatecznie inwazja nowotworowych komórek rozciąga się na czerwoną miazgę śledziony – obszar odpowiedzialny za filtrowanie krwi i usuwanie starych krwinek czerwonych.7

W miarę postępu choroby nowotworowe limfocyty często przedostają się do krwi obwodowej, szpiku kostnego oraz węzłów chłonnych znajdujących się w okolicy wnęki śledziony. Komórki krążące we krwi obwodowej mają charakterystyczny wygląd zwany "limfocytami kosmatymi" ze względu na ich wyrostki cytoplazmatyczne widoczne pod mikroskopem.7

Na poziomie molekularnym komórki śledzionowego chłoniaka strefy brzeżnej wykazują specyficzny immunofenotyp. Oznacza to, że mają określone białka na swojej powierzchni, które pomagają w rozpoznaniu choroby. Komórki są dodatnie dla markerów CD20 i CD79a (typowych dla limfocytów B), ale nie wykazują obecności CD5, CD10, CD23, CD43 czy cykliny D1. Ten wzorzec białek pomaga lekarzom odróżnić śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej od innych typów chłoniaków.7

Gromadzenie się dużej liczby nowotworowych komórek w śledzionie powoduje jej znaczne powiększenie. Normalna śledziona waży około 150 gramów, ale w przypadku tego chłoniaka może osiągnąć masę nawet ponad kilograma. Powiększona śledziona może uciskać na okoliczne narządy, powodując dyskomfort i uczucie pełności w jamie brzusznej.6

Gdy komórki nowotworowe zajmują szpik kostny, mogą zakłócać jego normalną funkcję polegającą na produkcji komórek krwi. Może to prowadzić do zmniejszenia liczby czerwonych krwinek (niedokrwistość), białych krwinek (leukopenia) lub płytek krwi (małopłytkowość). Te zmiany mogą powodować zmęczenie, zwiększoną podatność na infekcje i skłonność do krwawień.6

W niektórych przypadkach śledzionowy chłoniak strefy brzeżnej może przejść transformację w bardziej agresywny typ chłoniaka zwany rozlanym chłoniakiem z dużych komórek B (DLBCL). Ta transformacja oznacza, że komórki nowotworowe stają się bardziej złośliwe i zaczynają się szybciej dzielić, co wymaga odmiennego, bardziej intensywnego leczenia.3

Zrozumienie zmian zachodzących w organizmie na poziomie komórkowym i molekularnym pomaga lekarzom w postawieniu właściwej diagnozy i doborze odpowiedniej strategii leczenia. Każdy pacjent jest inny, a przebieg choroby może się różnić, dlatego indywidualne podejście do każdego przypadku jest tak istotne.