Ataksja teleangiektazja

Czym jest ataksja teleangiektazja?

Ataksja teleangiektazja, w skrócie A-T, to rzadka choroba dziedziczna, która wpływa na wiele układów organizmu. Nazwa choroby pochodzi od dwóch głównych objawów: ataksji, czyli problemów z koordynacją ruchów i utrzymaniem równowagi, oraz teleangiektazji, czyli małych skupisk poszerzonych naczyń krwionośnych widocznych szczególnie w białkówce oka i na skórze1.

Choroba ta dotyczy przede wszystkim układu nerwowego i układu odpornościowego, ale może wpływać również na inne narządy. A-T jest schorzeniem neurodegeneracyjnym, co oznacza, że komórki ośrodkowego układu nerwowego stopniowo przestają prawidłowo funkcjonować i obumierają. U dzieci z tym schorzeniem najczęściej obserwuje się problemy z ruchem i koordynacją, które pojawiają się we wczesnym dzieciństwie1.

Ataksja teleangiektazja wpływa na część mózgu zwaną móżdżkiem, która kontroluje zamierzone ruchy mięśni i mowę. Choroba dotyka również kręgosłupa i układu odpornościowego. Zwykle pierwsze objawy pojawiają się przed ukończeniem przez dziecko piątego roku życia2.

Jak często występuje to schorzenie?

Ataksja teleangiektazja jest bardzo rzadką chorobą. Występuje u około 1 na 40 000 do 100 000 osób na całym świecie3. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że około 1% ludzi jest nosicielami zmutowanej kopii genu ATM, który powoduje tę chorobę1.

Co powoduje ataksję teleangiektazję?

Ataksja teleangiektazja jest spowodowana mutacjami w genie ATM, który znajduje się na chromosomie 11. Gen ten odpowiada za produkcję białka kinazy ATM, które pomaga komórkom naprawiać uszkodzenia DNA, szczególnie podwójne pęknięcia nici DNA4.

Choroba dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że dziecko może zachorować tylko wtedy, gdy odziedziczy zmutowaną kopię genu od obojga rodziców. Rodzice, którzy mają tylko jedną zmutowaną kopię genu, są nosicielami, ale sami nie wykazują objawów choroby, ponieważ druga, prawidłowa kopia genu działa normalnie1.

Gdy oba egzemplarze genu ATM są zmutowane, komórki organizmu tracą zdolność do prawidłowego naprawiania uszkodzeń DNA. Prowadzi to do degeneracji określonych tkanek, szczególnie układu nerwowego i odpornościowego. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego brak białka ATM prowadzi do powoli postępującej choroby o zmiennym obrazie klinicznym5.

Jakie są objawy choroby?

Objawy ataksji teleangiektazji są złożone i dotyczą wielu układów organizmu. Choroba charakteryzuje się zmiennym przebiegiem, a nasilenie objawów może się różnić nawet u członków tej samej rodziny6.

Objawy neurologiczne: Najważniejszym objawem jest ataksja, która objawia się niestabilnością tułowia i zaburzeniami chodu. Problemy te stają się widoczne, gdy dziecko zaczyna siedzieć i chodzić, zwykle między pierwszym a czwartym rokiem życia. Ataksja stopniowo się nasila, obejmując kończyny i mowę. Większość dzieci z A-T wymaga używania wózka inwalidzkiego do końca pierwszej dekady życia4.

Inne objawy neurologiczne obejmują: niewyraźną, niewyartykułowaną mowę (dyzartrię), trudności w celowym poruszaniu oczami z boku na bok (apraksję okoruchową), mimowolne ruchy szarpane i skrętne, drżenia mięśniowe oraz zaburzenia w funkcjonowaniu nerwów3.

Teleangiektazje: Charakterystyczne małe skupiska poszerzonych naczyń krwionośnych pojawiają się między czwartym a ósmym rokiem życia. Są widoczne szczególnie w białkówce oczu (twardówce) oraz na powierzchni skóry narażonej na działanie słońca. Wyglądają jak cienkie, wijące się czerwone linie4.

Problemy z układem odpornościowym: U wielu osób z A-T występuje osłabienie układu odpornościowego, co sprawia, że są bardziej podatne na infekcje. Do najczęstszych należą nawracające zapalenia zatok, oskrzeli i płuc. Problemy immunologiczne mogą dotyczyć nawet 80% osób z tym schorzeniem4.

Zwiększone ryzyko nowotworów: Osoby z ataksją teleangiektazją mają znacznie podwyższone ryzyko rozwoju nowotworów, szczególnie białaczki (nowotworu komórek krwiotwórczych) i chłoniaków (nowotworów układu odpornościowego). Nowotwory występują u 10-30% osób z A-T, z czego 15% przed ukończeniem 16 roku życia. Chłoniaki i białaczki stanowią 85% wszystkich nowotworów u tych osób4.

Inne objawy: Mogą występować zaburzenia hormonalne, takie jak opóźniony wzrost, problemy z funkcjonowaniem układu rozrodczego i cukrzyca. Charakterystyczne jest również podwyższone stężenie białka alfa-fetoproteiny (AFP) we krwi, które występuje u około 95% osób z tym schorzeniem4. U większości osób z A-T zachowany jest prawidłowy stan umysłowy, a wiele z nich ukończyło edukację na poziomie uniwersyteckim5.

Osoby z ataksją teleangiektazją są bardzo wrażliwe na promieniowanie jonizujące, w tym na rentgenowskie badania medyczne3.

Jak rozpoznaje się ataksję teleangiektazję?

Rozpoznanie ataksji teleangiektazji opiera się na obserwacji charakterystycznych objawów klinicznych oraz wynikach badań laboratoryjnych i genetycznych. Objawy neurologiczne, szczególnie ataksja rozpoczynająca się we wczesnym dzieciństwie, wraz z pojawieniem się teleangiektazji, są silnymi wskaźnikami choroby.

Badania laboratoryjne: Charakterystyczne jest podwyższone stężenie alfa-fetoproteiny (AFP) we krwi powyżej 10 nanogramów na mililitr, które występuje u większości osób z A-T. Badania mogą również wykazać nieprawidłowości w układzie odpornościowym4.

Badania obrazowe: Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu może wykazać zanik móżdżku, szczególnie jego części przedniej i tylnej oraz obu półkul4.

Testy genetyczne: Potwierdzenie diagnozy następuje przez wykrycie mutacji w obu kopiach genu ATM. Badanie genetyczne jest kluczowe dla ostatecznego rozpoznania choroby4.

Jak leczy się ataksję teleangiektazję?

Obecnie nie istnieje lekarstwo na ataksję teleangiektazję. Leczenie ma charakter objawowy i wspierający, mając na celu poprawę jakości życia osób z tym schorzeniem3.

Leczenie infekcji: Stosowanie antybiotyków w leczeniu infekcji wyraźnie wydłużyło czas życia pacjentów z A-T. Regularne podawanie immunoglobulin w zastrzykach może pomóc w zapobieganiu infekcjom7.

Rehabilitacja: Fizjoterapia i terapia zajęciowa mogą pomóc w utrzymaniu funkcji ruchowych tak długo, jak to możliwe. Logopedia może wspomóc osoby z problemami z mową i połykaniem3.

Leczenie objawów neurologicznych: Niektóre leki, takie jak beta-blokery, mogą w niektórych przypadkach poprawić koordynację ruchów drobnych7.

Nowe podejścia terapeutyczne: Trwają badania nad nowymi metodami leczenia. Do najnowszych osiągnięć należą: N-Acetylo-DL-leucyna (która może łagodzić niektóre objawy neurologiczne), deksametazon w specjalnej formie zamkniętej w czerwonych krwinkach (system EryDex), terapia genowa oraz przeszczep szpiku kostnego. System EryDex i N-Acetylo-DL-leucyna wydają się najbardziej obiecujące jako potencjalne opcje leczenia8.

Ze względu na nadwrażliwość na promieniowanie, osoby z A-T powinny unikać niepotrzebnych badań rentgenowskich. Jeśli konieczna jest radioterapia lub chemioterapia w leczeniu nowotworów, dawki mogą wymagać modyfikacji7.

Jaki jest przebieg choroby?

Ataksja teleangiektazja jest chorobą postępującą, co oznacza, że objawy z czasem się nasilają. Problemy z ruchem i koordynacją stopniowo się pogłębiają, a większość osób wymaga używania wózka inwalidzkiego w wieku młodzieńczym3.

Długość życia osób z ataksją teleangiektazją jest bardzo zmienna, ale zazwyczaj osoby dotknięte tym schorzeniem dożywają wczesnej dorosłości. Na długość życia wpływają głównie powikłania związane z infekcjami układu oddechowego oraz ryzyko rozwoju nowotworów3.

Nosiciele jednej zmutowanej kopii genu ATM (rodzice dzieci chorych) również powinni być monitorowani pod kątem zwiększonego ryzyka niektórych nowotworów, szczególnie raka piersi i płuc. Nosicielstwo genu ATM uznaje się za czynnik ryzyka tych nowotworów7.