Badania kliniczne fazy III: liczebność, różnorodność i ryzyko

Czym jest badanie kliniczne fazy III?

Badanie fazy III to duże, prowadzone na późnym etapie badanie mające na celu potwierdzenie, czy badany produkt leczniczy działa. Porównuje ono również leczenie eksperymentalne ze standardowym leczeniem lub placebo w populacji, której ma ono pomóc^[1]. Badania te są czasem nazywane badaniami rejestracyjnymi (pivotal studies). Ich wyniki są tym, co ocenia organ kompetentny, podejmując decyzję, czy leczenie może zostać dopuszczone do obrotu^[2].

Zanim leczenie dotrze do fazy III, przechodzi przez mniejsze badania fazy I. Te wczesne badania koncentrują się na bezpieczeństwie i doborze dawki i zwykle obejmują od 20 do 100 osób. Przechodzi ono również przez badania fazy II. Poszukują one wczesnych sygnałów skuteczności i zwykle obejmują do kilkuset osób^[3]. Faza III to etap, na którym wystarczająco duża liczba osób jest leczona przez wystarczająco długi czas, aby wykryć efekty, których mniejsze badania nie byłyby w stanie wiarygodnie wykazać^[2]. To także etap, na którym leczenie jest testowane najbliżej warunków codziennej praktyki klinicznej. Jest ono porównywane bezpośrednio z tym, co już stosuje się w leczeniu danej choroby, a nie z brakiem leczenia w ogóle^[1]. Decyzje regulacyjne w dużej mierze opierają się na takich porównaniach. Dlatego projekt badania fazy III jest tak dokładnie analizowany, jeszcze zanim rozpocznie się rekrutacja pacjentów^[2].

Ile osób bierze udział w badaniu i jak długo ono trwa?

Badania fazy III obejmują zwykle od 300 do 3000 ochotników z chorobą, na którą ukierunkowane jest leczenie, i trwają od 1 do 4 lat^[2]. Niektóre badania z późnej fazy są znacznie większe: badanie reSURFACE 1 dotyczące leczenia łuszczycy plackowatej objęło 1772 pacjentów, a reSURFACE 2 – 1090 pacjentów^[4].

Badania są zwykle prowadzone jednocześnie w wielu ośrodkach badawczych, czasem w kilku krajach, dzięki czemu wyniki odzwierciedlają szerszy zakres warunków klinicznych niż mogłoby to zapewnić badanie jednoośrodkowe^[3]. Dla uczestnika oznacza to, że jego dane zostaną połączone z danymi osób leczonych w innych szpitalach czy klinikach, co częściowo sprawia, że ostateczny wynik jest bardziej wiarygodny. Grupy współpracujących ośrodków badawczych istnieją właśnie po to, aby organizować tego rodzaju wieloośrodkową rekrutację ponad granicami. Zespoły koordynujące na przykład międzynarodowe badania onkologiczne łączą wiedzę specjalistyczną i pacjentów, których żadna pojedyncza placówka nie byłaby w stanie zgromadzić samodzielnie^[5]. Im więcej ośrodków badawczych bierze udział w badaniu, tym większe prawdopodobieństwo, że populacja badania obejmie taką różnorodność wieku, stopnia ciężkości choroby i wcześniejszego leczenia, jaka odzwierciedla rzeczywistą praktykę kliniczną. Jest to bardziej reprezentatywne niż oparcie się na wąskim jej wycinku^[3].

Faza	Główny cel	Typowa liczba uczestników	Typowy czas trwania
Faza I	Bezpieczeństwo, dobór dawki	20–100	Kilka miesięcy
Faza II	Sygnały skuteczności, działania niepożądane	Do kilkuset	Od kilku miesięcy do 2 lat
Faza III	Potwierdzenie skuteczności, monitorowanie działań niepożądanych	300–3000	1–4 lata

^[2]

Dlaczego różnorodność uczestników ma znaczenie dla tego, na ile wyniki dotyczą Ciebie?

Populacje badań klinicznych nie stały się znacząco bardziej zróżnicowane w ciągu ostatnich 25 lat, mimo że liczba krajów uczestniczących w badaniach rejestracyjnych składanych w celu rejestracji leków niemal się podwoiła. Ma to znaczenie, ponieważ sposób, w jaki leczenie działa w Twoim organizmie, może zależeć zarówno od czynników wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Czynniki wewnętrzne to genetyka, wiek i funkcjonowanie narządów. Czynniki zewnętrzne to dieta, inne przyjmowane leki lub miejsce zamieszkania. Te źródła zmienności są uwzględnione w aktualnych wytycznych regulacyjnych^[6].

Organy kompetentne, organizacje działające na rzecz pacjentów i badacze kliniczni wprowadzili cele rekrutacyjne oraz szersze kryteria kwalifikacji specjalnie po to, aby populacje badań lepiej odzwierciedlały osoby, które będą ostatecznie korzystać z leczenia. Mimo tych działań pewne grupy pozostają niedostatecznie reprezentowane w programach rozwoju leków. Reprezentacja może się też różnić między krajami w ramach tego samego globalnego badania. Ta nierówna reprezentacja oznacza, że średni wynik leczenia, podany dla całej populacji badania, może nie opisywać tego, co dzieje się w grupie, która stanowiła tylko niewielki odsetek uczestników. Może to być prawdą nawet wtedy, gdy dana grupa jest dobrze reprezentowana wśród ogółu chorych na daną chorobę^[6].

Niektóre badania odnoszą się do różnorodności biologii choroby, a nie tylko do różnorodności demograficznej. Rzadkie nowotwory ginekologiczne, na przykład, są heterogeniczne zarówno pod względem obrazu klinicznego, jak i na poziomie molekularnym. Ta heterogeniczność skłoniła do projektowania badań skoncentrowanych na konkretnych podgrupach molekularnych, a nie na populacjach mieszanych. Badanie PAOLA-1, duże badanie fazy III w zaawansowanym raku jajnika, wykazało, że korzyści z leczenia podtrzymującego były szczególnie wyraźne u pacjentek z określoną cechą guza (choroba HRD-dodatnia). To pokazuje, dlaczego znajomość własnego podtypu choroby może wpływać na to, co wyniki badania oznaczają właśnie dla Ciebie. Budowanie badań wokół takich podgrup molekularnych wymaga stałej współpracy między sieciami badawczymi, organizacjami pacjentów i ośrodkami specjalistycznymi. Rzadkie nowotwory z definicji dają mniejszą liczbę kwalifikujących się pacjentów w każdym pojedynczym ośrodku^[7].

Dlaczego tylko faza III pozwala wykryć niektóre ryzyka długoterminowe lub rzadkie?

Ponieważ badania fazy III są większe i trwają dłużej niż badania wcześniejszych faz, są bardziej skuteczne w wykrywaniu długoterminowych lub rzadkich działań niepożądanych, których mniejsze, krótsze badania mogłyby nie wychwycić. Badania fazy III dostarczają większości danych o bezpieczeństwie wykorzystywanych do opisania znanych ryzyk leczenia po jego dopuszczeniu do obrotu^[2].

W badaniach reSURFACE 1 i reSURFACE 2 dotyczących tildrakizumabu odsetek pacjentów, u których wystąpiło co najmniej jedno zdarzenie niepożądane do 12. tygodnia, wynosił od 44,3% do 55,1% w grupach leczonych i grupach otrzymujących placebo. Podczas badań doszło do jednego zgonu, którego przyczyny nie ustalono jednoznacznie. Tak szczegółowe monitorowanie zdarzeń niepożądanych, obejmujące ponad 1000 pacjentów na badanie, pozwala badaczom odróżnić działania niepożądane rzeczywiście związane z leczeniem od zdarzeń, które i tak by wystąpiły. Bez grupy porównawczej otrzymującej placebo lub istniejące leczenie standardowe znacznie trudniej byłoby ustalić, czy dany objaw zgłoszony podczas badania był spowodowany badanym produktem leczniczym. Mógłby on po prostu odzwierciedlać naturalny przebieg choroby podstawowej^[4].

Niektóre organizacje prowadzą długoterminowe badania obserwacyjne, aby śledzić, jak leczenie wpływa na pacjentów przez lata po zakończeniu pierwotnego badania. Badanie EORTC 10801 w raku piersi miało na przykład 20-letnią obserwację po leczeniu, która potwierdziła, że leczenie oszczędzające pierś może być oferowane jako standardowe leczenie obok mastektomii, na podstawie danych zbieranych przez dekady. Jeśli bierzesz udział w badaniu, możesz zostać poproszony o dalsze zgłaszanie stanu swojego zdrowia znacznie dłużej niż trwa główny okres leczenia – właśnie z tego powodu. Taki rozszerzony nadzór jest szczególnie ważny w przypadku leczenia przeznaczonego do stosowania przez lata. Ryzyka lub korzyści, które ujawniają się dopiero po długotrwałym stosowaniu, w przeciwnym razie pozostałyby niewidoczne dla krótszych badań^[5].

Co randomizacja i zaślepienie oznaczają dla tego, jakie leczenie otrzymasz?

Większość badań fazy III to badania randomizowane, co oznacza, że przydział do grupy otrzymującej badany produkt leczniczy, leczenie standardowe lub placebo następuje losowo, a nie na podstawie wyboru. Większość z nich to również badania z podwójnie ślepą próbą, co oznacza, że ani Ty, ani prowadzący Cię lekarz nie wiecie, które leczenie otrzymujesz. Ma to zapobiec temu, aby ta wiedza wpływała na sposób zgłaszania lub oceny objawów^[3].

W badaniu z pojedynczo ślepą próbą tylko Ty, jako uczestnik, nie wiesz, które leczenie otrzymujesz^[3]. W badaniu reSURFACE 1 pacjenci początkowo przydzieleni do grupy placebo zostali po 12 tygodniach przełączeni na aktywną dawkę tildrakizumabu. Takie podejście, nazywane schematem naprzemiennym (ang. crossover), pozwala uczestnikom z grupy placebo ostatecznie uzyskać dostęp do badanego leczenia. Schematy naprzemienne tego rodzaju to jeden ze sposobów, w jaki sponsorzy badań starają się zrównoważyć naukową potrzebę porównania z placebo z etycznym dylematem pozostawienia uczestników bez aktywnego leczenia przez cały okres trwania badania^[4].

Jak dowody z badania fazy III mają się do danych z rzeczywistej praktyki klinicznej?

Dane z rzeczywistej praktyki klinicznej (ang. real-world evidence), pochodzące z elektronicznej dokumentacji medycznej i rejestrów chorób, mogą uzupełniać dowody z badań fazy III, ale nie są uważane za ich substytut. Dane z rzeczywistej praktyki mogą zawierać informacje o pacjentach, którzy zazwyczaj są starsi, w gorszym stanie zdrowia i bardziej zróżnicowani pod względem pochodzenia etnicznego, płci czy stopnia przestrzegania zaleceń terapeutycznych niż osoby włączone do badań randomizowanych. Pomaga to zidentyfikować działania niepożądane i rzadkie zdarzenia, których badania mogą nie wykryć^[8].

Ponieważ dane z rzeczywistej praktyki nie pochodzą z badań randomizowanych, porównywanie wyników między grupami leczenia jest bardziej narażone na błąd wynikający z różnic w wyjściowym rokowaniu pacjentów. Z tego powodu efekty leczenia obserwowane wyłącznie w rutynowej praktyce, bez wcześniejszego potwierdzenia w badaniu randomizowanym, należy traktować ze szczególną ostrożnością. Obie formy dowodów najlepiej rozumieć jako odpowiadające na różne pytania. Randomizowane badanie fazy III mówi, czy leczenie może działać w kontrolowanych warunkach. Dane z rzeczywistej praktyki mówią, jak zwykle sprawdza się ono po powszechnym zastosowaniu, u szerszej grupy pacjentów, w codziennych warunkach, których protokół badania nie jest w stanie w pełni odtworzyć^[8].

Jakie jest prawdopodobieństwo sukcesu leczenia, które dotarło do fazy III?

Nie każde leczenie wchodzące w fazę III zostaje ostatecznie dopuszczone do obrotu. Około 25–30% leków, które wchodzą do badań klinicznych, przechodzi łącznie przez fazy I, II i III^[2]. Mniej więcej 70% leków, które wchodzą do fazy I, przechodzi do fazy II, a około 33% tych, które ukończyły fazę I i II, przechodzi do fazy III^[3].

Te dane oznaczają, że wejście do badania fazy III nie gwarantuje, że leczenie zostanie dopuszczone do obrotu. Niektóre badania są przerywane wcześniej lub nie wykazują korzyści wystarczająco dużej – lub wystarczająco bezpiecznej – w porównaniu z istniejącym leczeniem standardowym^[2]. Warto o tym pamiętać, rozważając udział w badaniu fazy III. Udział daje dostęp do leczenia, które już wykazało obiecujące wyniki we wcześniejszych fazach. Nie oznacza to jednak gwarancji, że leczenie ostatecznie okaże się lepsze, a nawet równie dobre, jak to, co jest już dostępne^[3].

Co i kiedy należy zgłaszać zespołowi badawczemu?

Podczas badania fazy III zwykle będziesz uważnie monitorowany pod kątem jakiejkolwiek zmiany stanu zdrowia, w tym objawów, które wydają się niezwiązane z Twoją chorobą ani z leczeniem. Ponieważ w fazie III obserwuje się większą liczbę osób niż we wcześniejszych fazach, zespół badawczy ma większą szansę wykryć powtarzający się wzorzec działań niepożądanych u wielu uczestników. Działa to jednak tylko wtedy, gdy uczestnicy szybko zgłaszają zmiany^[3].

Jeśli bierzesz udział w badaniu i zauważysz nowy objaw, nasilenie się istniejącego objawu lub cokolwiek niepokojącego, zgłoś to zespołowi badawczemu zgodnie z instrukcjami zawartymi w informacji dla uczestnika badania – nie czekaj do zaplanowanej wizyty, jeśli otrzymałeś polecenie zgłoszenia wcześniej. Zespół badawczy, a nie systemy administracyjne sponsora, jest punktem kontaktowym w sprawie wszystkiego, co dotyczy Twojego zdrowia podczas udziału w badaniu. Zdarzenia niepożądane zgłaszane szybko i konsekwentnie w dużym badaniu pozwalają ostatecznie obliczyć wiarygodne wskaźniki, takie jak wartości 44,3–55,1% obserwowane w badaniach reSURFACE, zamiast opierać się na pojedynczych lub niepełnych zgłoszeniach^[4].

Kiedy warto porozmawiać z lekarzem lub zespołem badawczym o udziale w badaniu fazy III?

Porozmawiaj z prowadzącym Cię lekarzem lub zespołem badawczym przed przystąpieniem do badania, jeśli nie masz pewności, czy spełniasz kryteria kwalifikacji, jeśli przyjmujesz inne leki, które mogłyby wchodzić w interakcję z badanym produktem leczniczym, lub jeśli masz pytania dotyczące tego, co placebo lub schemat naprzemienny oznaczałyby dla Twojej opieki podczas badania^[3]. Jeśli Twoja choroba ma określony podtyp molekularny lub genetyczny, zapytaj, czy badanie analizowało wyniki właśnie dla tego podtypu. Korzyści mogą się znacząco różnić między podgrupami w obrębie tej samej, szerzej rozumianej choroby^[7]. Warto też zapytać, na ile ogólna populacja uczestników badania odpowiada Twojej grupie wiekowej, płci, pochodzeniu etnicznemu czy stopniowi zaawansowania choroby. Populacje badań nie zawsze nadążały za różnorodnością pacjentów, którzy ostatecznie otrzymają leczenie w rutynowej praktyce^[6].

Podsumowanie

Badania fazy III mają odpowiedzieć na pytania, na które mniejsze, wcześniejsze badania nie są w stanie udzielić odpowiedzi. Czy leczenie daje rzeczywistą korzyść w porównaniu z istniejącymi opcjami i co dzieje się z osobami, które przyjmują je przez miesiące lub lata, przy liczebności wystarczającej, by wychwycić rzadsze ryzyka?^[2] Wielkość, czas trwania i sposób zaprojektowania tych badań – randomizacja, zaślepienie, rekrutacja wieloośrodkowa – wszystko to służy temu, aby odpowiedź była jak najbardziej wiarygodna dla osób w Twojej sytuacji.

Różnorodność uczestników oraz znajomość własnego podtypu choroby, tam gdzie ma to znaczenie, wpływają na to, z jaką pewnością wyniki badania można odnieść osobiście do Ciebie. Jeśli zostaniesz zaproszony do udziału w badaniu fazy III, zrozumienie, co będzie monitorowane, jakich zgłoszeń się od Ciebie oczekuje oraz jak populacja badania ma się do Twojej sytuacji, może pomóc Ci podjąć bardziej świadomą decyzję wspólnie z lekarzem.

Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje porady lekarza, farmaceuty ani zespołu badania klinicznego odpowiedzialnego za Twoją opiekę.

1. [1] Four Phases of Clinical Trials (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.clinicaltrials.astellas.com/four-phases-of-clinical-trials
2. [2] Step 3: Clinical Research (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.fda.gov/patients/drug-development-process/step-3-clinical-research
3. [3] Trial Phases 1, 2 & 3 Defined (dostęp 2 czerwca 2026) – https://med.uc.edu/depart/psychiatry/research/clinical-research/crm/trial-phases-1-2-3-defined
4. [4] Key clinical-trial evidence for tildrakizumab (dostęp 2 czerwca 2026) – https://dermnetnz.org/topics/key-clinical-trial-evidence-for-tildrakizumab
5. [5] EORTC: A Leader In Clinical Cancer Research (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.eortc.org/blog/2018/05/11/eortc-a-leader-in-clinical-cancer-research/
6. [6] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9306578/
7. [7] Research promotion and good partnerships have brought rare gynaecological malignancies into the light (dostęp 2 czerwca 2026) – https://dailyreporter.esmo.org/esmo-congress-2023/2023-esmo-society-awards/research-promotion-and-good-partnerships-have-brought-rare-gynaecological-malignancies-into-the-light
8. [8] Real-world research does not need to replace randomised clinical trials to be recognised as valuable for treatment evaluation (dostęp 2 czerwca 2026) – https://dailyreporter.esmo.org/spotlight/real-world-research-does-not-need-to-replace-randomised-clinical-trials-to-be-recognised-as-valuable-for-treatment-evaluation