Immunoterapia: jak układ odpornościowy walczy z rakiem

Czym jest immunoterapia?

Immunoterapia to leczenie przeciwnowotworowe, które wykorzystuje układ odpornościowy do odnajdywania i atakowania komórek nowotworowych. Działa poprzez wspomaganie układu odpornościowego w rozpoznawaniu i atakowaniu komórek nowotworowych ^[1]. Immunoterapia nie leczy nowotworu bezpośrednio – jej celem jest wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej organizmu i uniemożliwienie nowotworowi unikania układu odpornościowego ^[2].

Koncepcja ta liczy ponad 130 lat. Pierwszy udokumentowany przypadek zastosowania immunoterapii w leczeniu nowotworu opisał dr William B Coley w 1891 roku. Celowo zakaził pacjenta z terminalnym nowotworem kości starannie dobranymi bakteriami, a pacjent przeżył kolejne osiem lat ^[3].

Immunoterapia nie jest pojedynczą metodą leczenia. To grupa terapii działających na różne sposoby, a Twój zespół onkologiczny może określać lek nazwą, mechanizmem działania lub jednym i drugim. Na przykład niwolumab może być opisywany jako immunoterapia, terapia celowana, inhibitor punktów kontrolnych lub przeciwciało monoklonalne ^[4].

Dlaczego układ odpornościowy nie zawsze sam niszczy nowotwór?

Układ odpornościowy odróżnia własne, prawidłowe komórki organizmu („swoje”) od komórek i substancji obcych („nieswoje”). Każda komórka ciała ma na powierzchni charakterystyczne białka, które informują układ odpornościowy, że należą do organizmu. Białka rozpoznawane przez układ odpornościowy nazywane są antygenami ^[2].

Bakterie i wirusy wyglądają zupełnie inaczej niż zdrowe komórki, dlatego układ odpornościowy rozpoznaje je bez trudu. Komórki nowotworowe powstały z komórek zdrowych i mogą być do nich bardzo podobne. W rezultacie organizm może mieć większe trudności z rozpoznaniem komórek nowotworowych jako obcych. W innych przypadkach układ odpornościowy rozpoznaje antygen nowotworowy, ale nie jest w stanie wytworzyć odpowiedzi na tyle silnej, by zniszczyć guz ^[2].

Komórki nowotworowe potrafią również utrudniać układowi odpornościowemu ich odnalezienie. Niektóre komórki nowotworowe potrafią się ukryć lub oszukać układ odpornościowy, przez co z czasem sam układ odpornościowy nie jest w stanie poradzić sobie z problemem ^[3].

Jakie są główne typy immunoterapii?

Immunoterapia obejmuje kilka odrębnych grup terapii. Główne typy, które możesz zobaczyć w planie leczenia lub w badaniu klinicznym, wymieniono poniżej ^[1].

• Inhibitory punktów kontrolnych – rodzaj immunoterapii blokującej różne białka punktów kontrolnych. Przykłady to pembrolizumab (Keytruda) i ipilimumab (Yervoy) ^[1].
• Przeciwciała monoklonalne (mAb) – białka zaprojektowane tak, aby przyłączały się do jednego konkretnego receptora. Mogą być nazywane lekiem celowanym lub immunoterapią, ponieważ mogą działać na oba sposoby ^[1].
• Terapia CAR T-cell (zwana też adoptywnym transferem komórek) – możliwe leczenie dla niektórych dzieci i dorosłych z białaczką oraz dla niektórych dorosłych z chłoniakiem ^[1].
• Szczepionki leczące nowotwory – szczepionki, które uczą układ odpornościowy odnajdywać i atakować komórki nowotworowe, w odróżnieniu od szczepionek chroniących przed chorobami ^[1].
• Cytokiny – naturalnie występujące białka stosowane jako immunoterapia w leczeniu grupy nowotworów krwi zwanych nowotworami mieloproliferacyjnymi ^[1].
• Modulatory układu odpornościowego – leki immunoterapeutyczne podawane w tabletkach, które pomagają układowi odpornościowemu atakować i niszczyć komórki nowotworowe; przykłady to lenalidomid (Revlimid), pomalidomid (Imnovid) i talidomid ^[4].

Jak działają inhibitory punktów kontrolnych?

Inhibitory punktów kontrolnych to rodzaj przeciwciał monoklonalnych wpływających na limfocyty – białe krwinki zdolne do atakowania innych komórek, na przykład komórek nowotworowych. Gdy limfocyty są aktywne, mogą zaatakować komórkę nowotworową. Jeśli otrzymają określony sygnał od innej komórki, wyłączają się i stają się nieaktywne ^[4].

Inhibitory punktów kontrolnych blokują sygnały wyłączające limfocyty, przyłączając się do komórki nowotworowej lub do limfocytu. Dzięki temu limfocyt pozostaje aktywny i może zaatakować komórkę nowotworową ^[4].

Jak stosowane są inhibitory punktów kontrolnych w Unii Europejskiej?

Dwa inhibitory punktów kontrolnych, o których możesz usłyszeć, są dopuszczone do obrotu w Unii Europejskiej. Pierwszą substancją czynną jest pembrolizumab, sprzedawany pod nazwą Keytruda ^[5]. Drugą – niwolumab, sprzedawany pod nazwą Opdivo ^[6].

Pembrolizumab (Keytruda) – jak działa i jak się go podaje

Pembrolizumab jest przeciwciałem monoklonalnym, białkiem zaprojektowanym tak, aby rozpoznawało i blokowało receptor o nazwie PD-1. Niektóre nowotwory wytwarzają białko zwane PD-L1, które łączy się z PD-1 i wyłącza aktywność niektórych komórek odpornościowych, uniemożliwiając im atakowanie nowotworu. Blokując PD-1, pembrolizumab powstrzymuje nowotwór przed wyłączaniem tych komórek odpornościowych, zwiększając zdolność układu odpornościowego do niszczenia komórek nowotworowych ^[5].

Keytruda jest dostępna wyłącznie na receptę, a leczenie musi zostać rozpoczęte i być nadzorowane przez lekarza doświadczonego w leczeniu nowotworów. Podaje się ją we wlewie dożylnym trwającym 30 minut co trzy lub co sześć tygodni. Jest również dostępna w postaci wstrzyknięcia podskórnego w brzuch lub udo – wstrzyknięcie trwa 1 minutę co 3 tygodnie lub 2 minuty co 6 tygodni. Pacjenci mogą zmieniać postać leku przy następnej zaplanowanej dawce. Lekarz może opóźnić podanie dawki, jeśli wystąpią określone działania niepożądane, lub całkowicie przerwać leczenie, jeśli działania niepożądane są ciężkie ^[5].

Keytruda jest dopuszczona do leczenia długiej listy nowotworów, w tym czerniaka, niedrobnokomórkowego raka płuca (NDRP), klasycznego chłoniaka Hodgkina, raka urotelialnego, płaskonabłonkowego raka głowy i szyi, raka nerkowokomórkowego, raka przełyku, gruczolakoraka żołądka i połączenia żołądkowo-przełykowego, potrójnie ujemnego raka piersi, raka endometrium, raka szyjki macicy oraz nabłonkowego raka jajnika, jajowodu i pierwotnego raka otrzewnej. Stosuje się ją również u dzieci w wieku od 3 lat z klasycznym chłoniakiem Hodgkina oraz u młodzieży w wieku od 12 lat z czerniakiem ^[5].

Niwolumab (Opdivo) – jak działa i jak się go podaje

Niwolumab jest przeciwciałem monoklonalnym zaprojektowanym tak, aby przyłączało się do receptora PD-1 znajdującego się na komórkach układu odpornościowego zwanych limfocytami T. Komórki nowotworowe mogą wytwarzać białka (PD-L1 i PD-L2), które przyłączają się do tego receptora i wyłączają aktywność limfocytów T, uniemożliwiając im atakowanie nowotworu. Przyłączając się do receptora, niwolumab uniemożliwia PD-L1 i PD-L2 wyłączenie limfocytów T, zwiększając zdolność układu odpornościowego do niszczenia komórek nowotworowych ^[6].

Opdivo podaje się we wlewie dożylnym lub we wstrzyknięciu podskórnym. Dawka i częstość podawania zależą od leczonej choroby oraz od tego, czy lek stosuje się samodzielnie, czy z innymi lekami przeciwnowotworowymi. Podobnie jak w przypadku pembrolizumabu, lekarz może opóźnić dawki lub całkowicie przerwać leczenie w przypadku wystąpienia określonych ciężkich działań niepożądanych ^[6].

Opdivo jest dopuszczona do leczenia czerniaka, NDRP, zaawansowanego raka nerkowokomórkowego, klasycznego chłoniaka Hodgkina, płaskonabłonkowego raka głowy i szyi, raka urotelialnego, złośliwego międzybłoniaka opłucnej, raka jelita grubego z MSI-H lub dMMR, płaskonabłonkowego raka przełyku, raka przełyku i połączenia żołądkowo-przełykowego po chemioterapii, radioterapii i zabiegu chirurgicznym, gruczolakoraka żołądka, połączenia żołądkowo-przełykowego lub przełyku oraz raka wątrobowokomórkowego u pacjentów wcześniej nieleczonych. Lek stosuje się u młodzieży od 12. roku życia w czerniaku i zaawansowanym klasycznym chłoniaku Hodgkina oraz u pacjentów w wieku od 5 do 30 lat z klasycznym chłoniakiem Hodgkina, u których nowotwór nie odpowiedział na jedną wcześniejszą terapię lub powrócił po niej ^[6].

Jakie badania są potrzebne przed rozpoczęciem niektórych immunoterapii?

W przypadku niektórych nowotworów inhibitory punktów kontrolnych podaje się wyłącznie pacjentom, u których guzy wytwarzają określone poziomy białka zwanego PD-L1 lub u których stwierdzono wysoką niestabilność mikrosatelitarną (MSI-H) albo defekt naprawy niesparowanych zasad DNA (dMMR) ^[5]. To samo dotyczy niwolumabu ^[6]. W niektórych przypadkach przed rozpoczęciem leczenia pembrolizumabem konieczne są badania sprawdzające poziomy PD-L1 lub status MSI-H/dMMR guza ^[5].

Pembrolizumab można stosować samodzielnie lub w skojarzeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi, takimi jak lenwatynib, aksytynib lub enfortumab wedotyny, samą chemioterapią lub chemioterapią w skojarzeniu z trastuzumabem lub bewacyzumabem, albo chemioterapią w skojarzeniu z radioterapią. U niektórych pacjentów z potrójnie ujemnym rakiem piersi, NDRP, rakiem głowy i szyi oraz rakiem urotelialnym lek można podawać przed zabiegiem chirurgicznym (leczenie neoadjuwantowe) i po nim (leczenie adiuwantowe) ^[5].

Jakie działania niepożądane może wywołać immunoterapia?

Wiele działań niepożądanych immunoterapii pojawia się, gdy pobudzony do walki z nowotworem układ odpornościowy atakuje również zdrowe komórki i tkanki organizmu. U różnych osób występują różne działania niepożądane. To, jakie wystąpią u Ciebie i jak się z nimi będziesz czuć, zależy od stanu zdrowia przed leczeniem, rodzaju nowotworu, stopnia jego zaawansowania oraz rodzaju i dawki przyjmowanej immunoterapii ^[7].

Działania niepożądane mogą wystąpić w dowolnym momencie w trakcie leczenia oraz po jego zakończeniu. Lekarze i pielęgniarki nie mogą z całą pewnością przewidzieć, kiedy lub czy wystąpią działania niepożądane ani jak poważne będą, dlatego ważne jest, aby porozmawiać z lekarzami i pielęgniarkami o tym, na jakie objawy zwracać uwagę i co robić, gdy pojawią się problemy ^[7].

Do działań niepożądanych wspólnych dla wszystkich typów immunoterapii mogą należeć reakcje skórne w miejscu wkłucia, takie jak ból, obrzęk, tkliwość, zaczerwienienie, świąd i wysypka. Mogą również wystąpić objawy grypopodobne: gorączka, dreszcze, osłabienie, zawroty głowy, nudności lub wymioty, bóle mięśni lub stawów, zmęczenie, ból głowy, trudności w oddychaniu oraz niskie lub wysokie ciśnienie krwi ^[7].

Inne działania niepożądane mogą obejmować obrzęk i przyrost masy ciała spowodowane zatrzymaniem płynów, kołatanie serca, uczucie zatkanego nosa, biegunkę, zakażenie i zapalenie narządów. Niektóre typy immunoterapii mogą powodować ciężkie lub śmiertelne reakcje alergiczne i zapalne, ale są one rzadkie. Niektóre działania niepożądane mogą wystąpić w zależności od rodzaju przyjmowanej immunoterapii ^[7].

Jak prowadzone są badania kliniczne nad immunoterapią?

Immunoterapia jest intensywnie rozwijającą się dziedziną badań, a obecnie badane są nowsze typy terapii immunologicznych ^[8]. Szczepionki przeciwnowotworowe są zwykle dostępne wyłącznie w ramach badania klinicznego (badania naukowego) ^[4].

Co mierzą badania kliniczne nad immunoterapią?

Badania kliniczne nad inhibitorami punktów kontrolnych mierzą, jak długo żyją pacjenci i jak reagują ich guzy. W jednym badaniu z udziałem 418 wcześniej nieleczonych pacjentów z zaawansowanym czerniakiem 73% pacjentów leczonych lekiem Opdivo żyło po 12 miesiącach, w porównaniu z 42% pacjentów otrzymujących dakarbazynę. W drugim badaniu z udziałem 405 pacjentów z zaawansowanym czerniakiem, u których choroba postępowała mimo wcześniejszego leczenia, około 32% (38 spośród 120) pacjentów otrzymujących Opdivo odpowiedziało na leczenie i uzyskało zmniejszenie guzów, w porównaniu z około 11% (5 spośród 47) w grupie porównawczej ^[6].

Jak można znaleźć trwające badanie kliniczne?

Badania prowadzone w Europie można również wyszukiwać na stronie badaniakliniczne.pl. Szukając badania, sprawdź wpis w rejestrze, a nie doniesienia prasowe, i zapytaj swój zespół onkologiczny, czy dane badanie jest otwarte dla osób z Twoim typem i stopniem zaawansowania nowotworu.

O co zapytać zespół onkologiczny przed włączeniem do badania?

Ponieważ u różnych osób występują różne działania niepożądane, a mogą one wystąpić w dowolnym momencie w trakcie leczenia i po nim, zapytaj lekarzy i pielęgniarki, na jakie objawy zwracać uwagę i co robić, gdy pojawią się problemy ^[7]. Zapytaj również, czy proponowane leczenie jest już dopuszczone do obrotu w Unii Europejskiej, czy jest dostępne wyłącznie w ramach badania, oraz czy przed rozpoczęciem leczenia wymagane jest jakiekolwiek badanie (na przykład status PD-L1 lub MSI-H/dMMR) ^[5].

Kiedy skontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką?

Skontaktuj się z zespołem onkologicznym, jeśli w dowolnym momencie w trakcie immunoterapii lub po jej zakończeniu wystąpią u Ciebie którekolwiek z wymienionych powyżej działań niepożądanych. Działania niepożądane mogą wystąpić w dowolnym momencie w trakcie leczenia i po nim, a lekarze i pielęgniarki nie mogą z góry przewidzieć, kiedy lub czy wystąpią ani jak poważne będą. Dotyczy to reakcji skórnych, objawów grypopodobnych, biegunki, zakażenia, zapalenia narządów, kołatania serca i zatrzymania płynów ^[7].

Podsumowanie

Immunoterapia wykorzystuje układ odpornościowy do odnajdywania i atakowania komórek nowotworowych i obejmuje inhibitory punktów kontrolnych, przeciwciała monoklonalne, terapię CAR T-cell, szczepionki przeciwnowotworowe, cytokiny i modulatory układu odpornościowego ^[1]. Dwa inhibitory punktów kontrolnych – pembrolizumab i niwolumab – są dopuszczone do obrotu w Unii Europejskiej i podawane we wlewie lub we wstrzyknięciu podskórnym pod nadzorem lekarza doświadczonego w leczeniu nowotworów ^{[5] [6]}.

Trzy praktyczne kroki: zapytaj zespół, które badanie biomarkerów (PD-L1, MSI-H lub dMMR) dotyczy Twojego nowotworu przed rozpoczęciem leczenia ^[5]; zapytaj, na jakie działania niepożądane zwracać uwagę i do kogo dzwonić, ponieważ mogą one wystąpić w dowolnym momencie w trakcie leczenia i po nim ^[7]; a jeśli rozważasz udział w badaniu, sprawdź wpis w rejestrze – badania prowadzone w Europie można również wyszukiwać na stronie badaniakliniczne.pl.

1. [1] Targeted cancer drugs and immunotherapy (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/immunotherapy
2. [2] Immunotherapy | LUNGevity Foundation (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.lungevity.org/patients-care-partners/navigating-your-diagnosis/treatment-options/immunotherapy
3. [3] What are the seven main types of cancer immunotherapy? (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cclg.org.uk/news-updates/what-are-seven-main-types-cancer-immunotherapy
4. [4] Types of immunotherapy for cancer (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/treatment/types-of-treatment/immunotherapy/types
5. [5] Keytruda | European Medicines Agency (EMA) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/keytruda
6. [6] Opdivo | European Medicines Agency (EMA) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/opdivo
7. [7] Side Effects of Immunotherapy (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy/side-effects
8. [8] Immunotherapy: The future of cancer treatment - PMC – PubMed Central (dostęp 06.10.2026) – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8491352/