Frakcja wyrzutowa w normie Podstawowe informacje

Czym jest frakcja wyrzutowa?

Frakcja wyrzutowa to pomiar określający, jak dobrze serce pompuje krew do organizmu. Jest to procent krwi wypompowywanej z dolnych komór serca, zwanych komorami, przy każdym skurczu. Określenie to zazwyczaj odnosi się do lewej komory serca, która jest główną komorą pompującą krew bogatą w tlen do wszystkich części ciała1.

Aby lepiej zrozumieć, czym jest frakcja wyrzutowa, warto poznać podstawowy sposób przepływu krwi przez serce. Krew wpływa najpierw do prawego przedsionka, czyli górnej części serca. Między uderzeniami serca następuje krótka pauza, podczas której krew przepływa przez zastawkę w dół do lewej komory. Gdy komora jest już wypełniona, następny skurcz serca wypompowuje część tej krwi do reszty organizmu. Co istotne, nawet w zdrowym sercu nie cała krew zostaje wypompowana – część zawsze pozostaje w komorze1.

W praktyce klinicznej mierzy się zarówno frakcję wyrzutową lewej komory (LVEF), jak i frakcję wyrzutową prawej komory (RVEF). Lewa komora pompuje krew wzbogaconą w tlen przez aortę do reszty organizmu. Pomiar LVEF może pokazać zakres uszkodzeń spowodowanych przez zawał serca, długotrwałe wysokie ciśnienie krwi czy chemioterapię. Prawa komora natomiast przyjmuje krew, która wróciła do serca i pompuje ją do płuc, gdzie pobiera tlen. Lekarz zmierzy RVEF, jeśli podejrzewa prawostronną niewydolność serca, która jest jednak mniej powszechna2.

Jakie są prawidłowe wartości frakcji wyrzutowej?

W zdrowym sercu frakcja wyrzutowa wynosi od 50% do 70%. Oznacza to, że przy każdym uderzeniu serca od 50% do 70% krwi znajdującej się w lewej komorze zostaje wypompowane do organizmu1. Warto jednak zauważyć, że prawidłowe wartości mogą się nieznacznie różnić w zależności od płci.

Dla mężczyzn prawidłowa frakcja wyrzutowa mieści się w zakresie od 52% do 72%. Wartości pomiędzy 41% a 51% uznawane są za łagodnie nieprawidłowe, od 30% do 40% jako umiarkowanie nieprawidłowe, a poniżej 30% jako poważnie nieprawidłowe. U kobiet prawidłowy zakres wynosi od 54% do 74%, łagodnie nieprawidłowy to 41% do 53%, umiarkowanie nieprawidłowy to 30% do 40%, a poważnie nieprawidłowy również poniżej 30%1.

Frakcja wyrzutowa poniżej 40% zazwyczaj oznacza, że mięsień serca jest osłabiony i że osoba może cierpieć na niewydolność serca lub być narażona na jej rozwój. Stan ten nazywany jest niewydolnością serca ze zmniejszoną frakcją wyrzutową, znaną również jako skurczowa niewydolność serca. W przypadku niewydolności serca wartość frakcji wyrzutowej może stać się bardzo niska. Frakcja wyrzutowa wynosząca 20% to około jedna trzecia prawidłowej wartości, co oznacza, że serce nie pompuje wystarczającej ilości krwi bogatej w tlen, której potrzebuje organizm. Krew, która nie zostaje wypompowana z komory, może cofać się do płuc i powodować duszność3.

Istnieją również inne rodzaje niewydolności serca, w tym niewydolność serca z łagodnie zmniejszoną frakcją wyrzutową (frakcja wyrzutowa od 41% do 49%) oraz niewydolność serca z poprawioną frakcją wyrzutową (poprzednia frakcja wyrzutowa poniżej 40%, a następny pomiar powyżej 40%)3.

Dlaczego znajomość frakcji wyrzutowej jest ważna?

Frakcja wyrzutowa jest wskaźnikiem tego, jak dobrze pracuje serce. Niska frakcja wyrzutowa zazwyczaj oznacza, że osoba ma lub jest narażona na niewydolność serca. Jest to jeden z najbardziej wiarygodnych wskaźników wyników sercowo-naczyniowych u osób w każdym wieku i płci1.

Pomiar frakcji wyrzutowej jest kluczowy w diagnozowaniu i leczeniu szerokiego zakresu schorzeń serca, w tym choroby niedokrwiennej serca, zaburzeń zastawkowych, kardiomiopatii (choroby mięśnia sercowego) i chorób ogólnoustrojowych z zajęciem serca. Dokładne określenie ilościowe frakcji wyrzutowej za pomocą badań obrazowych, takich jak echokardiografia, wentrykulografia izotopowa, rezonans magnetyczny serca i tomografia komputerowa, jest niezbędne do stratyfikacji ryzyka, podejmowania decyzji dotyczących leczenia, monitorowania postępu choroby oraz określania kwalifikowalności do terapii opartych na urządzeniach u pacjentów zagrożonych arytmiami lub nagłym zgonem sercowym4.

Znajomość frakcji wyrzutowej pomaga również lekarzowi zdecydować, które metody leczenia będą najlepsze dla danego pacjenta oraz czy stosowane leczenie przynosi efekty. Frakcja wyrzutowa jest regularnie monitorowana u osób z rozpoznaną niewydolnością serca, aby ocenić, czy stan się poprawia, stabilizuje czy pogarsza2.

Jak mierzy się frakcję wyrzutową?

Frakcję wyrzutową najczęściej mierzy się za pomocą echokardiografii, czyli badania ultrasonograficznego serca. Echokardiografia dwuwymiarowa (2D) pozostaje najczęściej stosowaną metodą obrazowania ze względu na swoją dostępność i opłacalność. Ocena ilościowa jest preferowana zamiast wizualnej oceny, ponieważ poprawia dokładność i zmniejsza zmienność między obserwatorami4.

Oprócz echokardiografii, frakcję wyrzutową można zmierzyć za pomocą kilku innych metod obrazowania. Należą do nich rezonans magnetyczny serca (MRI), który jest uważany za złoty standard dokładności, tomografia komputerowa (CT) serca, wentrykulografia radioizotopowa oraz cewnikowanie serca. Każda z tych metod ma swoje zalety i może być wybrana w zależności od konkretnej sytuacji klinicznej pacjenta oraz dostępności sprzętu5.

Podczas echokardiografii technik nakłada żel na klatkę piersiową pacjenta i przesuwa po niej głowicę ultradźwiękową. Fale dźwiękowe odbijają się od struktur serca i tworzą obraz na ekranie. Na podstawie tego obrazu można obliczyć objętość krwi w komorze przed i po skurczu, a następnie określić frakcję wyrzutową jako procent krwi wypompowanej z komory2.

Przyczyny prawidłowej frakcji wyrzutowej

Prawidłowa frakcja wyrzutowa, mieszcząca się w zakresie od 50% do 70% u mężczyzn (52-72%) i od 54% do 74% u kobiet, wskazuje na prawidłową funkcję skurczową lewej komory serca. Oznacza to, że serce efektywnie pompuje krew do organizmu przy każdym uderzeniu1.

Utrzymanie prawidłowej frakcji wyrzutowej jest wynikiem zdrowia ogólnego układu sercowo-naczyniowego. Zdrowy mięsień sercowy, prawidłowo funkcjonujące zastawki serca, odpowiednie ciśnienie krwi oraz brak znaczących zmian w tętnicach wieńcowych przyczyniają się do zachowania prawidłowej frakcji wyrzutowej. U osób bez chorób serca, które prowadzą zdrowy tryb życia, regularne ćwiczenia fizyczne, zbilansowaną dietę i unikają czynników ryzyka takich jak palenie czy otyłość, frakcja wyrzutowa zazwyczaj pozostaje w normie6.

Czynniki ryzyka obniżenia frakcji wyrzutowej

Chociaż prawidłowa frakcja wyrzutowa wskazuje na zdrowe serce, istnieją czynniki ryzyka, które mogą w przyszłości prowadzić do jej obniżenia. Najczęstszymi przyczynami obniżonej frakcji wyrzutowej są różne choroby serca i naczyń7.

Kardiomiopatia to schorzenie, które powoduje, że mięsień sercowy staje się powiększony, zgrubiały lub sztywny. Choroba wieńcowa występuje, gdy tętnice dostarczające krew do serca ulegają zwężeniu. Zawał serca, podczas którego przepływ krwi do mięśnia sercowego zostaje zablokowany, może trwale uszkodzić część mięśnia sercowego i obniżyć frakcję wyrzutową7.

Choroba zastawkowa serca, w której jedna lub więcej zastawek serca nie otwiera się i nie zamyka prawidłowo, może wpływać na efektywność pompowania krwi. Skurczowa niewydolność serca to stan, w którym lewa komora serca nie może się odpowiednio kurczyć, co prowadzi do zmniejszonej frakcji wyrzutowej. Inne czynniki obejmują długotrwałe wysokie ciśnienie krwi, które zmusza serce do cięższej pracy, oraz chemioterapię, która może uszkadzać komórki mięśnia sercowego7.

Do czynników ryzyka związanych ze stylem życia, które mogą przyczynić się do obniżenia frakcji wyrzutowej, należą: palenie tytoniu, nadmierne spożywanie alkoholu, otyłość, brak aktywności fizycznej, przewlekły stres oraz niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone i sól. Osoby z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym oraz podwyższonym cholesterolem również są bardziej narażone na rozwój problemów sercowych prowadzących do obniżenia frakcji wyrzutowej8.

Objawy związane z frakcją wyrzutową

Osoby z prawidłową frakcją wyrzutową zazwyczaj nie doświadczają żadnych objawów związanych bezpośrednio z pracą serca. Serce efektywnie pompuje krew, zapewniając organizmowi odpowiednią ilość tlenu i składników odżywczych do normalnego funkcjonowania1.

Jednak jeśli frakcja wyrzutowa zaczyna spadać poniżej normy, mogą pojawić się objawy niewydolności serca. Osoby z niską frakcją wyrzutową mogą odczuwać duszność, szczególnie podczas wysiłku fizycznego lub w pozycji leżącej. Mogą również doświadczać uczucia zmęczenia i ogólnego osłabienia, ponieważ organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu7.

Inne objawy mogą obejmować obrzęki, szczególnie w nogach, kostkach i stopach, spowodowane gromadzeniem się płynów. Niektóre osoby mogą odczuwać kołatanie serca, które wydaje się trzepotaniem w klatce piersiowej, szybkie bicie serca, uczucie pełności lub wzdęcia, utratę apetytu oraz nudności. Zmniejszona zdolność do wykonywania ćwiczeń fizycznych również jest częstym objawem7.

Zapobieganie obniżeniu frakcji wyrzutowej

Utrzymanie prawidłowej frakcji wyrzutowej wymaga dbałości o ogólne zdrowie serca poprzez zdrowy tryb życia i kontrolę czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Regularna aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki. Zaleca się wykonywanie co najmniej 150 minut umiarkowanych ćwiczeń aerobowych tygodniowo lub 75 minut intensywnych ćwiczeń6.

Zdrowa, zbilansowana dieta odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu chorobom serca. Dieta powinna być bogata w owoce i warzywa – zaleca się spożywanie co najmniej 5 porcji dziennie. Posiłki powinny opierać się na produktach skrobiowych, takich jak ziemniaki, chleb, ryż lub makaron. W diecie powinny znaleźć się również produkty mleczne lub ich zamienniki, fasola lub strączki, ryby, jaja, mięso i inne źródła białka. Należy ograniczać spożycie tłuszczów nasyconych, soli i cukru6.

Rzucenie palenia jest jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć dla zdrowia serca. Palenie tytoniu znacząco zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Osoby, które potrzebują pomocy w rzuceniu palenia, powinny skonsultować się z lekarzem lub skorzystać z programów wsparcia6.

Ograniczenie spożycia alkoholu również jest ważne. Zaleca się, aby nie przekraczać 14 jednostek alkoholu tygodniowo. U niektórych osób, u których niewydolność serca jest bezpośrednio związana ze spożywaniem alkoholu, może być zalecane całkowite zaprzestanie picia6.

Regularne szczepienia są również istotne dla osób z ryzykiem chorób serca. Zaleca się coroczne szczepienie przeciwko grypie oraz jednorazowe szczepienie przeciwko pneumokokom. Kontrola ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu i cukru we krwi również przyczynia się do utrzymania zdrowego serca i prawidłowej frakcji wyrzutowej6.

Patofizjologia frakcji wyrzutowej

Frakcja wyrzutowa jest fundamentalną miarą skurczowej funkcji lewej komory, odzwierciedlającą procent krwi wypompowywanej z komory przy każdym uderzeniu serca. Jest to kluczowy wskaźnik kurczliwości mięśnia sercowego, czyli zdolności mięśnia sercowego do kurczenia się i wypompowywania krwi4.

W zdrowym sercu, podczas skurczu (fazy, w której serce się kurczy), lewa komora wypompowuje około 50-70% objętości krwi, która się w niej znajduje. Po skurczu następuje rozkurcz (faza, w której serce się rozluźnia), podczas którego komora wypełnia się krwią napływającą z lewego przedsionka. Mechanizm ten działa sprawnie dzięki zdrowemu mięśniu sercowemu, prawidłowo funkcjonującym zastawkom oraz odpowiedniemu przepływowi krwi przez tętnice wieńcowe1.

Gdy serce jest uszkodzone lub osłabione, mechanika tego procesu ulega zaburzeniu. W przypadku obniżonej frakcji wyrzutowej mięsień sercowy może być zbyt słaby, aby skutecznie się skurczyć, co prowadzi do wypompowania mniejszej ilości krwi przy każdym uderzeniu. Może to być spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego po zawale, przewlekłym przeciążeniem serca w nadciśnieniu tętniczym lub chorobami mięśnia sercowego4.

W niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową (HFpEF) mięsień sercowy staje się sztywny i nie rozluźnia się prawidłowo podczas rozkurczu. Mimo że frakcja wyrzutowa może być prawidłowa (powyżej 50%), zwiększone ciśnienie wypełniania w sercu prowadzi do cofania się krwi do płuc i gromadzenia płynów w organizmie. Ten stan jest określany jako rozkurczowa niewydolność serca3.

Krew, która nie zostaje wypompowana z komory, może cofać się do płuc i powodować duszność. Z czasem może to prowadzić do gromadzenia się płynów i obrzęków w jamie brzusznej i nogach. Organizm próbuje kompensować słabą funkcję serca poprzez zwiększenie częstości akcji serca, rozszerzenie komór lub zwiększenie grubości mięśnia sercowego, ale te mechanizmy kompensacyjne ostatecznie mogą pogorszyć stan3.

Frakcja wyrzutowa poniżej 40% wskazuje na znaczne osłabienie mięśnia sercowego i ryzyko niewydolności serca. W takich przypadkach serce nie jest w stanie dostarczyć wystarczającej ilości krwi bogatej w tlen, której potrzebuje organizm, co prowadzi do objawów takich jak zmęczenie, duszność i obrzęki3.