Hipercholesterolemia Podstawowe informacje

Czym jest hipercholesterolemia?

Hipercholesterolemia to stan, w którym poziom lipoproteiny o małej gęstości (LDL) – często nazywanej „złym cholesterolem" – jest zbyt wysoki w naszej krwi. Cholesterol to tłuszczowata substancia, którą produkuje nasza wątroba. Jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ponieważ potrzebujemy go między innymi do wytwarzania hormonów oraz do trawienia tłuszczów z pożywienia. Problem pojawia się wtedy, gdy mamy go za dużo, szczególnie w formie LDL12.

Nasze ciało wytwarza cały cholesterol, jakiego potrzebuje. To oznacza, że nie musimy dostarczać go z jedzenia. Cholesterol dietetyczny znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak mięso, owoce morza, drób, jajka i nabiał. Eksperci zalecają, by jeść jak najmniej produktów zawierających cholesterol dietetyczny2.

Hipercholesterolemia nie jest tym samym co hiperlipidemia. Hipercholesterolemia to rodzaj hiperlipidemii, który koncentruje się konkretnie na wysokim poziomie LDL. Hiperlipidemia to szersze pojęcie, obejmujące różne zaburzenia związane z wysokim poziomem tłuszczów we krwi – nie tylko LDL1.

Co dzieje się w organizmie przy hipercholesterolemii?

Gdy mamy zbyt dużo LDL we krwi, zaczyna się on gromadzić w ścianach naszych tętnic. Ten proces nazywamy miażdżycą. Tłuszcz osadza się w naczyniach krwionośnych i tworzy blaszki miażdżycowe, które zwężają światło naczyń. Z czasem tętnice stają się mniej elastyczne i coraz bardziej zwężone1.

To zwężenie naczyń krwionośnych sprawia, że serce musi pracować ciężej, aby przepompować krew przez organizm. Gdy naczynia prowadzące do serca lub mózgu są zbyt zwężone albo całkowicie zablokowane, może dojść do zawału serca lub udaru mózgu. Miażdżyca jest główną przyczyną chorób układu sercowo-naczyniowego, które stanowią najczęstszą przyczynę zgonów na całym świecie13.

Kiedy w naszym organizmie znajduje się nadmiar kalorii, są one przekształcane w inny rodzaj tłuszczu – trójglicerydy. Wysoki poziom trójglicerydów w połączeniu z niskim poziomem cholesterolu HDL (dobrego cholesterolu) lub wysokim poziomem LDL zwiększa ryzyko zawału serca i udaru2.

Kto jest najbardziej narażony na hipercholesterolemię?

Niektóre osoby mają większe szanse na rozwinięcie wysokiego poziomu cholesterolu niż inne. Wiek odgrywa tutaj istotną rolę – ryzyko rośnie wraz z upływem lat. Mężczyźni są bardziej narażeni niż kobiety, choć u kobiet ryzyko wzrasta po menopauzie4.

Pochodzenie etniczne również ma znaczenie. Osoby pochodzenia południowoazjatyckiego oraz pochodzące z Afryki Subsaharyjskiej są bardziej narażone na wysokie poziomy cholesterolu4.

Hipercholesterolemia może występować w rodzinach. Istnieje dziedziczna postać tego schorzenia, nazywana rodzinną hipercholesterolemią, która zaczyna się w młodym wieku. Jeśli ktoś w naszej rodzinie miał przedwczesną chorobę serca związaną z miażdżycą, również mamy większe ryzyko14.

Jakie są przyczyny hipercholesterolemii?

Przyczyny wysokiego poziomu cholesterolu mogą być różne. Jednym z głównych czynników jest dieta bogata w tłuszcze nasycone. Tłuszcze nasycone pochodzą z produktów zwierzęcych, takich jak sery, tłuste mięso i desery mleczne, a także z olejów tropikalnych, jak olej palmowy. Jedzenie produktów bogatych w tłuszcze nasycone może podnieść poziom cholesterolu i przyczynić się do chorób serca45.

Niewystarczająca aktywność fizyczna to kolejny istotny czynnik. Brak ruchu sprawia, że nasz organizm gorzej radzi sobie z regulacją poziomu tłuszczów we krwi. Nadwaga i otyłość podnoszą poziom LDL i wpływają na sposób, w jaki organizm wykorzystuje cholesterol oraz spowalniają zdolność organizmu do usuwania LDL z krwi45.

Palenie tytoniu również ma negatywny wpływ na poziom cholesterolu i zwiększa ryzyko poważnych problemów zdrowotnych. Podobnie nadmierne spożywanie alkoholu może przyczynić się do wzrostu cholesterolu46.

W niektórych przypadkach hipercholesterolemia ma podłoże genetyczne. Rodzinna hipercholesterolemia to zaburzenie dziedziczne, w którym organizm nie potrafi prawidłowo usuwać LDL z krwi od urodzenia. Osoby z tym schorzeniem mogą mieć bardzo wysoki poziom cholesterolu już w młodym wieku4.

Jakie czynniki ryzyka zwiększają prawdopodobieństwo hipercholesterolemii?

Istnieje wiele czynników, które zwiększają nasze ryzyko rozwinięcia hipercholesterolemii. Starszy wiek jest naturalnym czynnikiem ryzyka – z upływem lat nasze ciało gorzej reguluje poziom lipidów1.

Nadciśnienie tętnicze to kolejny istotny czynnik. Gdy nasze tętnice są już obciążone wysokim ciśnieniem krwi, dodanie do tego problemu w postaci nagromadzonego cholesterolu znacząco zwiększa ryzyko poważnych powikłań sercowo-naczyniowych1.

Historia rodzinna przedwczesnej choroby serca związanej z miażdżycą oznacza, że ryzyko jest u nas również wyższe. Jeśli ktoś w naszej najbliższej rodzinie miał zawał serca lub udar w młodym wieku, powinniśmy być szczególnie czujni1.

Cukrzyca to poważny czynnik ryzyka dla hipercholesterolemii i chorób serca. Osoby z cukrzycą często mają zaburzoną regulację poziomu lipidów, co dodatkowo komplikuje sytuację1.

Niski poziom cholesterolu HDL – tego „dobrego" – to również problem. HDL pomaga usuwać cholesterol z naczyń krwionośnych, więc gdy jest go za mało, LDL może łatwiej gromadzić się w tętnicach1.

Jakie są objawy hipercholesterolemii?

Hipercholesterolemia jest zdradliwa, ponieważ przez długi czas nie daje żadnych wyraźnych objawów. Większość osób z wysokim cholesterolem nie odczuwa nic niepokojącego i nie wie o swoim problemie, dopóki nie zrobi badania krwi47.

We wczesnych etapach, gdy cholesterol zaczyna się odkładać w tętnicach, nie czujemy żadnego dyskomfortu. To może trwać latami, a nawet dziesięcioleciami. Problem w tym, że przez ten cały czas blaszki miażdżycowe rosną i naczynia krwionośne się zwężają7.

Objawy pojawiają się dopiero wtedy, gdy nagromadzenie tłuszczu jest już na tyle duże, że znacząco utrudnia przepływ krwi. Wtedy pacjenci mogą odczuwać ból w klatce piersiowej, szczególnie podczas wysiłku fizycznego. To sygnał, że serce nie dostaje wystarczającej ilości tlenu17.

Najpoważniejsze objawy to zawał serca lub udar mózgu. Te dramatyczne zdarzenia często są pierwszym sygnałem, że przez lata mieliśmy problem z cholesterolem. Dlatego tak ważne jest regularne badanie poziomu lipidów we krwi, zanim dojdzie do powikłań7.

Jak się bada poziom cholesterolu?

Podstawowym badaniem do oceny poziomu cholesterolu jest profil lipidowy, znany również jako panel lipidowy. To badanie krwi, które mierzy różne rodzaje tłuszczów krążących w naszej krwi27.

Profil lipidowy obejmuje pomiar cholesterolu LDL (złego cholesterolu), cholesterolu HDL (dobrego cholesterolu), całkowitego cholesterolu oraz trójglicerydów. Cholesterol mierzony jest w miligramach na decylitr (mg/dL)2.

To, co lekarze uznają za hipercholesterolemię, zależy od naszych innych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Lekarz może uznać za wysoki poziom LDL wartość 190 mg/dL lub wyższą, jeśli nie mamy innych czynników ryzyka. Przy jednym dodatkowym ważnym czynniku ryzyka próg obniża się do 160 mg/dL. Jeśli mamy dwa czynniki ryzyka, to już poziom powyżej 130 mg/dL jest niepokojący1.

Docelowy poziom LDL może być różny w zależności od naszego indywidualnego ryzyka wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych. Może wynosić od 116 mg/dL do mniej niż 70 mg/dL1.

Osoby powyżej 45. roku życia powinny regularnie sprawdzać swój poziom cholesterolu. Dla osób pochodzenia aborygeńskiego lub z wysp Cieśniny Torresa zaleca się badanie już od 18. roku życia4.

Jakie są sposoby zapobiegania hipercholesterolemii?

Prowadząc zdrowy tryb życia, możemy pomóc utrzymać cholesterol na prawidłowym poziomie. Najważniejszym elementem jest zdrowa dieta. Powinniśmy ograniczyć produkty bogate w tłuszcze nasycone, takie jak tłuste mięso, masło, śmietana i twarde sery. Zamiast tego warto wybierać produkty bogate w tłuszcze nienasycone, takie jak oliwa z oliwek, olej rzepakowy, orzechy i nasiona56.

Jedzenie naturalnie bogatych w błonnik produktów, takich jak owsianka, fasola (czarna, pinto, nerkowata, lima i inne), pomaga zapobiegać wysokiemu poziomowi LDL i trójglicerydów, jednocześnie podnosząc poziom HDL. Dobrze jest również włączyć do diety tłuste ryby, takie jak makrela i łosoś, pełnoziarniste produkty zbożowe, brązowy ryż, makaron pełnoziarnisty oraz dużo owoców i warzyw56.

Utrzymywanie zdrowej wagi ciała jest kluczowe. Nadwaga i otyłość podnoszą poziom złego cholesterolu i spowalniają zdolność organizmu do jego usuwania. Regularny ruch fizyczny pomaga kontrolować wagę i pozytywnie wpływa na poziom lipidów. Zaleca się co najmniej 150 minut (2,5 godziny) ćwiczeń tygodniowo. Dobrym początkiem jest szybki marsz, pływanie czy jazda na rowerze56.

Rzucenie palenia ma natychmiastowe korzyści dla zdrowia. Palenie podnosi poziom cholesterolu i drastycznie zwiększa ryzyko zawału serca, udaru i nowotworów. Jeśli mamy problem z rzuceniem palenia, możemy poprosić lekarza o pomoc6.

Ograniczenie spożycia alkoholu również pomaga. Powinniśmy unikać picia więcej niż 14 jednostek alkoholu tygodniowo, mieć kilka dni wolnych od alkoholu każdego tygodnia i unikać picia dużych ilości alkoholu w krótkim czasie6.

Jak leczy się hipercholesterolemię?

Leczenie wysokiego cholesterolu często łączy w sobie zmianę stylu życia i przyjmowanie leków przepisanych przez lekarza. Wiele osób może sobie poradzić z problemem poprzez zmiany w diecie i zwiększenie aktywności fizycznej. Inni muszą dodatkowo przyjmować leki, aby obniżyć poziom LDL do normy18.

Najczęściej przepisywanymi lekami na wysoki cholesterol są statyny. Statyny zmniejszają ilość cholesterolu wytwarzaną przez nasze ciało. Przyjmuje się je w formie tabletki raz dziennie, zazwyczaj przez całe życie. Są one najczęstszym sposobem leczenia wysokiego cholesterolu9.

Jeśli statyny nie działają lub jeśli z jakiegoś powodu nie możemy ich przyjmować, dostępne są inne leki. Należą do nich: ezetymib, fibraty, sekwestranty kwasów żółciowych (zwane również żywicami) oraz kwas bempedoiczny. To wszystko są leki w formie tabletek9.

Dla niektórych pacjentów dostępne są również leki w formie zastrzyków, takie jak alirokumab, ewolokumab i inklisiran. Są to inhibitory PCSK9, które pomagają obniżyć cholesterol u osób z bardzo wysokim ryzykiem lub u tych, u których inne leki nie przynoszą wystarczającego efektu9.

Bardzo ważne jest, aby przyjmować leki dokładnie zgodnie z zaleceniami lekarza. Nigdy nie należy przerywać przyjmowania leków bez uprzedniej konsultacji z lekarzem, pielęgniarką lub farmaceutą. Jeśli mamy jakiekolwiek pytania dotyczące naszych leków, zawsze powinniśmy je zadać zespołowi medycznemu8.

Leczenie hipercholesterolemii to proces długoterminowy. Musimy regularnie współpracować z zespołem medycznym, aby monitorować nasz stan i upewnić się, że leczenie działa prawidłowo. Warto przygotowywać listę pytań przed każdą wizytą u lekarza8.

Epidemiologia hipercholesterolemii

Hipercholesterolemia jest powszechnym problemem zdrowotnym na całym świecie. Miliony ludzi w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie mają wysoki poziom cholesterolu2.

Wysoki cholesterol powoduje około 4,4 miliona zgonów rocznie na całym świecie. Jest to jeden z najważniejszych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, które pozostają główną przyczyną zgonów na całym świecie3.

Częstość występowania hipercholesterolemii rośnie z wiekiem. U osób starszych problem ten jest znacznie bardziej powszechny niż u młodszych. Mężczyźni są bardziej narażeni na wysokie poziomy cholesterolu niż kobiety, choć po menopauzie ryzyko u kobiet wzrasta i zrównuje się z ryzykiem u mężczyzn4.

Występują również różnice w częstości hipercholesterolemii w zależności od pochodzenia etnicznego. Osoby pochodzenia południowoazjatyckiego i z Afryki Subsaharyjskiej mają wyższe ryzyko rozwinięcia tego schorzenia. Te różnice mogą wynikać zarówno z czynników genetycznych, jak i ze stylu życia oraz dostępu do opieki zdrowotnej4.

Optymalny całkowity poziom cholesterolu we krwi wynosi 150 mg/dL. Niestety, wielu ludzi ma poziomy znacznie wyższe, co zwiększa ich ryzyko chorób serca i udaru2.