Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
2 badania kliniczne w tym schorzeniu
Badanie nad długoterminowym bezpieczeństwem i skutecznością nedosiranu u pacjentów z pierwotną hiperoksalurią
FrancjaBadanie skuteczności i bezpieczeństwa lumasiranu u pacjentów z zaawansowaną pierwotną hiperoksalurią typu 1 (PH1)
BelgiaW skrócie
Hiperoksaluria to stan, w którym w moczu znajduje się zbyt duża ilość szczawianów – substancji, która może prowadzić do tworzenia się kamieni nerkowych i poważnych uszkodzeń nerek. Choć brzmi to skomplikowanie, zrozumienie tej choroby i jej objawów może pomóc w szybszym rozpoznaniu problemu i zapobieżeniu groźnym powikłaniom.
Hiperoksaluria to schorzenie, które występuje, gdy w moczu znajduje się nadmierna ilość szczawianów – naturalnych substancji chemicznych wytwarzanych przez organizm, ale również obecnych w niektórych pokarmach. W normalnych warunkach nerki filtrują szczawiany, które następnie są wydalane z moczem lub kałem. Jednak u osób z hiperoksalurią szczawiany gromadzą się w nerkach i łączą z wapniem, tworząc szczawian wapnia – związek, który może krystalizować i prowadzić do powstawania kamieni nerkowych oraz uszkodzenia nerek.
Normalny górny poziom wydalania szczawianów z moczem wynosi 40 mg w ciągu 24 godzin. Mężczyźni mają nieco wyższe wartości (43 mg dziennie w porównaniu do 32 mg dziennie u kobiet), ale wynika to głównie z większej budowy ciała i większych porcji posiłków, a nie z rzeczywistych różnic metabolicznych. Hiperoksalurię definiuje się zazwyczaj jako wydalanie szczawianów przekraczające 40 mg na dobę.
Istnieją trzy główne typy hiperoksalurii: pierwotna, jelitowa i pokarmowa. Hiperoksaluria pierwotna jest rzadkim schorzeniem genetycznym wątroby, które występuje, gdy wątroba nie wytwarza wystarczającej ilości enzymów zapobiegających nadprodukcji szczawianów lub gdy te enzymy nie działają prawidłowo. Hiperoksaluria jelitowa powstaje, gdy schorzenia przewodu pokarmowego powodują, że organizm wchłania zbyt dużo szczawianów. Hiperoksaluria pokarmowa związana jest ze spożywaniem produktów bogatych w szczawiany.
Hiperoksaluria pierwotna jest niezwykle rzadkim schorzeniem genetycznym. Dokładna częstość występowania nie jest w pełni znana ze względu na trudności w diagnozie i fakt, że wiele przypadków pozostaje nierozpoznanych przez lata. Schorzenie to może pojawić się w każdym wieku, ale objawy często pojawiają się już w dzieciństwie.
Większość przypadków hiperoksalurii pierwotnej stanowi typ 1 (PH1), który jest najczęstszą i zazwyczaj najpoważniejszą formą choroby. Kamienie nerkowe są charakterystycznym objawem wszystkich typów hiperoksalurii pierwotnej, występując u 73-100% pacjentów z PH1, u 83-100% pacjentów z PH2 i u znacznej części osób z PH3.
Hiperoksaluria jelitowa jest częstsza niż forma pierwotna i występuje u osób z różnymi schorzeniami przewodu pokarmowego, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna, colitis ulcerosa czy stan po operacjach jelita. Hiperoksaluria pokarmowa może dotknąć każdego, kto spożywa dużo produktów bogatych w szczawiany, szczególnie gdy jednocześnie przyjmuje małe ilości wapnia.
Przyczyny hiperoksalurii różnią się w zależności od typu schorzenia. W przypadku hiperoksalurii pierwotnej źródłem problemu są mutacje genetyczne, które dziedziczone są w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że dziecko musi odziedziczyć wadliwy gen od obojga rodziców, aby rozwinęło się schorzenie. Te mutacje genetyczne wpływają na enzymy wątrobowe odpowiedzialne za metabolizm substancji zwanych gloksylanami, co prowadzi do nadprodukcji szczawianów przez wątrobę.
W hiperoksalurii pierwotnej typu 1 dochodzi do niedoboru lub nieprawidłowego działania enzymu zwanego aminotransferazą alaninowo-glioksylanową (AGT). W typu 2 problem dotyczy enzymu reduktazy glioksylanowej/reduktazy hydroksypirogronianowej (GRHPR), a w typie 3 enzymu aldolazy 4-hydroksy-2-oksoglutaranowej (HOGA). We wszystkich tych przypadkach nadmiar glioksylanu jest przekształcany przez inny enzym wątrobowy, dehydrogenazę mleczanową (LDH), w szczawiany.
Hiperoksaluria jelitowa rozwija się jako skutek różnych chorób przewodu pokarmowego, które zakłócają wchłanianie tłuszczów. Gdy tłuszcze nie są prawidłowo wchłaniane, wiążą się z wapniem w jelitach. Normalnie wapń łączyłby się ze szczawianami i zapobiegał ich wchłanianiu, ale gdy wapń jest zajęty przez tłuszcze, szczawiany są swobodnie wchłaniane w większych ilościach. Schorzenia, które mogą prowadzić do hiperoksalurii jelitowej, obejmują chorobę Leśniowskiego-Crohna, colitis ulcerosa, chorobę trzustki, zapalenie jelit, mukowiscydozę oraz stany po operacjach pomostowania żołądkowo-jelitowego lub resekcji jelita.
Hiperoksaluria pokarmowa jest spowodowana spożywaniem dużych ilości pokarmów bogatych w szczawiany, szczególnie gdy dieta jest jednocześnie uboga w wapń. Produkty bogate w szczawiany to między innymi szpinak, rabarbar, czekolada, kakao, herbata czarna, orzechy, masło orzechowe i karambola.
Największym czynnikiem ryzyka hiperoksalurii pierwotnej jest genetyka. Jeśli oboje rodziców są nosicielami wadliwego genu, każde ich dziecko ma 25% szans na rozwinięcie schorzenia. Historia rodzinna kamieni nerkowych, szczególnie zaczynających się w młodym wieku, powinna skłonić do rozważenia diagnostyki genetycznej.
W przypadku hiperoksalurii jelitowej w grupie ryzyka znajdują się osoby z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy colitis ulcerosa. Pacjenci po operacjach bariatrycznych, szczególnie z ominięciem żołądkowo-jelitowym, również mają podwyższone ryzyko. Osoby z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów, niezależnie od przyczyny, są bardziej narażone na rozwój tego typu hiperoksalurii.
Ryzyko hiperoksalurii pokarmowej wzrasta u osób spożywających dużo produktów bogatych w szczawiany przy jednoczesnym niskim spożyciu wapnia. Osoby przyjmujące wysokie dawki suplementów witaminy C również mogą być w grupie ryzyka, ponieważ witamina C przekształcana jest w organizmie w szczawiany. Odwodnienie, które może być spowodowane chorobą (biegunka, wymioty, gorączka), intensywnym wysiłkiem fizycznym lub niewystarczającym piciem wody, zwiększa ryzyko gromadzenia się szczawianów w nerkach.
Najczęstszym pierwszym objawem hiperoksalurii są kamienie nerkowe. Kamienie te powstają, gdy szczawiany łączą się z wapniem w nerkach, tworząc kryształy szczawianu wapnia, które mogą skupiać się w większe struktury. Kamienie nerkowe powodują silny ból w boku lub dolnej części pleców, który może promieniować do podbrzusza i pachwiny. Ból często pojawia się nagle i może być falujący. Pacjenci mogą również odczuwać ból podczas oddawania moczu.
Inne objawy związane z kamieniami nerkowymi obejmują obecność krwi w moczu, która może nadawać moczu różowy, czerwony lub brązowy kolor. Mocz może być mętny i mieć nieprzyjemny zapach. Niektóre osoby odczuwają częstą potrzebę oddawania moczu lub mają trudności z całkowitym opróżnieniem pęcherza. Nudności i wymioty często towarzyszą ostrym atakom bólu związanego z kamieniami.
W bardziej zaawansowanych przypadkach hiperoksalurii pierwotnej, szczególnie gdy nerki przestają prawidłowo funkcjonować, może dojść do nefrokalcynozy – stanu, w którym kryształy wapnia gromadzą się w samej tkance nerkowej. Prowadzi to do postępującego uszkodzenia nerek, które może objawiać się zmęczeniem, osłabieniem, obrzękami (szczególnie nóg i kostek), zmniejszeniem ilości wydalnego moczu i ogólnym złym samopoczuciem.
Gdy funkcja nerek znacznie się pogarsza (współczynnik przesączania kłębuszkowego spada poniżej 30-45 ml/min), może rozwinąć się oksaloza ogólnoustrojowa – stan, w którym kryształy szczawianu wapnia zaczynają odkładać się w różnych narządach i tkankach poza nerkami. Może to wpływać na serce, kości, oczy, skórę i inne narządy, prowadząc do problemów takich jak zaburzenia rytmu serca, bóle kości i złamania, problemy ze wzrokiem czy zmiany skórne.
U niemowląt z ciężką postacią hiperoksalurii pierwotnej objawy mogą pojawić się bardzo wcześnie i postępować szybko. Mogą to być nawracające infekcje dróg moczowych, opóźnienie wzrostu i rozwoju, bladość skóry z powodu niedokrwistości oraz objawy związane z postępującą niewydolnością nerek.
Hiperoksalurii pierwotnej, będącej chorobą genetyczną, nie można zapobiec w tradycyjnym sensie. Jednak pary planujące potomstwo, które mają w rodzinie historię tej choroby, mogą skorzystać z poradnictwa genetycznego, aby zrozumieć ryzyko przekazania schorzenia swoim dzieciom. Testy genetyczne mogą pomóc ustalić, czy rodzice są nosicielami wadliwych genów.
W przypadku wszystkich typów hiperoksalurii kluczowe znaczenie ma odpowiednie nawodnienie. Picie dużych ilości płynów pomaga rozcieńczać mocz i zapobiega gromadzeniu się szczawianów w nerkach. Osoby dorosłe i starsze dzieci powinny starać się pić 2-3 litry (około 8-13 szklanek) płynów dziennie, a nawet więcej w ciepłym klimacie lub podczas intensywnego wysiłku fizycznego. Dzieci w wieku szkolnym powinny pić 2-3 litry dziennie, a niemowlęta i małe dzieci 1-1,5 litra dziennie.
Dla osób z hiperoksalurią jelitową zapobieganie polega głównie na właściwym leczeniu podstawowej choroby przewodu pokarmowego. Kontrola stanów zapalnych jelit, leczenie zaburzeń wchłaniania i odpowiednia dieta mogą pomóc zmniejszyć wchłanianie szczawianów. Osoby te mogą również potrzebować suplementacji wapnia i innych składników odżywczych pod nadzorem lekarza.
Zapobieganie hiperoksalurii pokarmowej obejmuje świadome wybory żywieniowe. Chociaż osoby z hiperoksalurią pierwotną nie muszą całkowicie unikać pokarmów zawierających szczawiany (ponieważ ich problem wynika z genetyki, a nie diety), ograniczenie produktów bogatych w szczawiany może pomóc uniknąć jeszcze wyższych poziomów. Produkty, które warto ograniczyć, to szpinak, rabarbar, czekolada, kakao, herbata czarna, orzechy, masło orzechowe i karambola.
Ważne jest również unikanie wysokich dawek suplementów witaminy C, ponieważ witamina C jest przekształcana w organizmie w szczawiany. Większość owoców i warzyw bogatych w witaminę C jest bezpieczna, ale należy unikać suplementów zawierających wysokie dawki tej witaminy, w tym preparatów wzmacniających odporność.
Odpowiednie spożycie wapnia jest kluczowe. Może to wydawać się sprzeczne z intuicją, ponieważ kamienie składają się ze szczawianu wapnia, ale wapń w diecie faktycznie pomaga, wiążąc szczawiany w jelitach i zapobiegając ich wchłanianiu. Należy jednak unikać wysokich dawek suplementów wapnia bez konsultacji z lekarzem.
W hiperoksalurii pierwotnej problem zaczyna się w wątrobie, gdzie zachodzą zaburzenia w szlaku metabolicznym glioksylanu. W normalnych warunkach enzym AGT (w typie 1), GRHPR (w typie 2) lub HOGA (w typie 3) przekształcają glioksylan w nieszkodliwe substancje. Gdy te enzymy nie działają prawidłowo lub są nieobecne, glioksylan gromadzi się i jest przekształcany przez dehydrogenazę mleczanową (LDH) w szczawiany. Te nadmierne szczawiany są następnie wydalane przez nerki z moczem.
Gdy szczawiany przechodzą przez nerki i trafiają do moczu, łączą się z wapniem, tworząc kryształy szczawianu wapnia. Te kryształy mogą pozostawać w zawieszeniu w moczu lub osadzać się w różnych częściach układu moczowego. Gdy osadzą się w kanalikach nerkowych lub miedniczce nerkowej, mogą skupiać się i tworzyć większe struktury zwane kamieniami nerkowymi. Proces ten nazywany jest nefrolitiazą.
Kryształy szczawianu wapnia mogą również odkładać się bezpośrednio w tkance nerkowej, powodując stan zwany nefrokalcinozą. W miarę jak więcej kryształów się gromadzi, uszkadzają one struktury nerkowe, prowadząc do stanu zapalnego, zwłóknienia (powstawania tkanki bliznowatej) i stopniowej utraty funkcji nerek. Proces ten może postępować przez lata, ostatecznie prowadząc do przewlekłej choroby nerek i niewydolności nerek.
Gdy nerki poważnie tracą funkcję i współczynnik przesączania kłębuszkowego (GFR) spada poniżej 30-45 ml/min, nerki nie są już w stanie skutecznie filtrować i wydalać szczawianów z krwi. Poziom szczawianów w krwiobiegu wzrasta, prowadząc do stanu nazywanego oksalozą ogólnoustrojową. W tym stanie kryształy szczawianu wapnia zaczynają odkładać się w różnych narządach i tkankach całego ciała.
Oksaloza ogólnoustrojowa może wpływać na serce, powodując zaburzenia rytmu i uszkodzenie mięśnia sercowego. Kryształy w kościach prowadzą do bólu kostnego, osłabienia kości i zwiększonego ryzyka złamań. Odkładanie kryształów w oczach może powodować problemy ze wzrokiem, a w skórze prowadzi do bolesnych zmian i owrzodzeń. Inne narządy, takie jak płuca, układ nerwowy i naczynia krwionośne, również mogą być dotknięte.
W hiperoksalurii jelitowej mechanizm jest nieco inny. Tutaj problem polega na zaburzonym wchłanianiu w jelitach. Gdy tłuszcze nie są prawidłowo wchłaniane (na przykład z powodu chorób zapalnych jelit lub operacji bariatrycznych), pozostają w świetle jelita i wiążą się z wapniem. Normalnie wapń łączyłby się ze szczawianami w jelitach, tworząc nierozpuszczalne kompleksy, które nie mogłyby być wchłaniane i byłyby wydalane z kałem. Jednak gdy wapń jest zajęty przez tłuszcze, szczawiany pozostają wolne i są wchłaniane przez jelito w znacznie większych ilościach, prowadząc do hiperoksalurii.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
