Zaburzenie układu sercowo-naczyniowego z objawami somatycznymi

Czym jest zaburzenie z objawami somatycznymi

Zaburzenie z objawami somatycznymi występuje, gdy osoba odczuwa skrajny, przesadny niepokój związany z objawami fizycznymi. Osoba z tym zaburzeniem ma tak intensywne myśli, uczucia i zachowania związane z objawami, że czuje, iż nie może wykonywać niektórych codziennych czynności. Może wierzyć, że rutynowe problemy zdrowotne stanowią zagrożenie dla życia1.

Niepokój u tych osób może nie ustępować pomimo prawidłowych wyników badań medycznych i zapewnień ze strony lekarzy. Ważne jest zrozumienie, że osoba z tym zaburzeniem nie udaje swoich objawów – ból i inne dolegliwości, które odczuwa, są rzeczywiste. Mogą być one spowodowane problemem medycznym, ale często nie można znaleźć fizycznej przyczyny. Głównym problemem jest jednak nadmierna reakcja i zachowania związane z tymi objawami1.

Według aktualnej klasyfikacji diagnostycznej, somatyzacja występuje wtedy, gdy stres psychologiczny lub emocjonalny przejawia się w formie objawów fizycznych, które nie mają wyjaśnienia medycznego. Pacjenci z licznymi, uporczywymi objawami fizycznymi, które nie mają wyraźnej podstawy biologicznej, są często spotykani w podstawowej opiece zdrowotnej2.

Objawy i ich nasilenie

Najczęstsze objawy fizyczne występujące w zaburzeniu z objawami somatycznymi obejmują ból, zmęczenie lub osłabienie oraz duszność. Może występować jeden lub więcej objawów, które mogą pojawiać się i znikać lub zmieniać się w czasie. Objawy mogą mieć związek ze stanem medycznym, ale mogą też nie mieć wyraźnej przyczyny1.

Kluczowymi cechami zaburzenia są odczucia i zachowania osób w odpowiedzi na te objawy fizyczne. Aby rozpoznać zaburzenie z objawami somatycznymi, reakcje te muszą utrzymywać się przez co najmniej 6 miesięcy. Osoby z tym zaburzeniem mogą czuć się ciągle zmęczone, mieć trudności ze snem, odczuwać lęk, a także doświadczać problemów w codziennym funkcjonowaniu1.

Osoby te często reagują w następujący sposób: nieustannie martwią się o możliwą chorobę, traktują normalne odczucia fizyczne jako oznakę poważnej choroby, obawiają się, że objawy są groźne nawet przy braku dowodów, uważają, że dotychczasowa ocena i leczenie medyczne były niewystarczające, wielokrotnie badają swoje ciało w poszukiwaniu nieprawidłowości oraz bardzo często odwiedzają placówki służby zdrowia, co nie przynosi ulgi w ich obawach3.

Objawy somatyczne u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego

Pacjenci z chorobami układu sercowo-naczyniowego doświadczają zarówno objawów specyficznych dla ich choroby, jak i ogólnych objawów somatycznych. Badania pokazują, że te objawy są bardzo częste i mają istotny wpływ na jakość życia4.

W badaniu przeprowadzonym wśród 387 pacjentów z chorobą wieńcową (chorobą naczyń wieńcowych serca) najczęstsze objawy somatyczne obejmowały: problemy ze snem (76,7%), uczucie zmęczenia lub niski poziom energii (70,8%), ból w ramionach, nogach lub stawach (63,0%), ból pleców (61,2%) oraz duszność (59,4%). Dla porównania, ból w klatce piersiowej – jeden z bardziej specyficznych objawów choroby wieńcowej – zgłaszało 45,2% pacjentów. Co więcej, 11 z 15 badanych objawów somatycznych było doświadczanych przez co najmniej 30% pacjentów4.

Pięć lub więcej objawów somatycznych zgłaszało co najmniej 50% pacjentów. Liczba objawów somatycznych była związana z pogorszeniem funkcjonowania i obniżoną jakością życia. Częstość występowania objawów somatycznych u pacjentów z chorobą wieńcową jest niemal tak wysoka jak u przewlekle chorych pacjentów z współistniejącym bólem lub zaburzeniami nastroju4.

Według szerszych danych, 63% pacjentów z chorobą naczyń wieńcowych doświadcza uporczywego bólu w ramionach, nogach lub stawach, co pokazuje, jak powszechne są objawy wykraczające poza typowe dolegliwości sercowe5.

Czynniki sprzyjające występowaniu zaburzenia

Zaburzenie z objawami somatycznymi zwykle zaczyna się przed 30. rokiem życia i występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn. Nie jest do końca jasne, dlaczego niektóre osoby rozwijają ten stan. Mogą mieć na to wpływ pewne czynniki1.

Do czynników ryzyka należą: posiadanie negatywnego spojrzenia na życie, zwiększona wrażliwość fizyczna i emocjonalna na ból i inne odczucia, historia rodzinna lub wpływ wychowania oraz czynniki genetyczne. Osoby, które doświadczyły przemocy fizycznej lub seksualnej, mogą być bardziej narażone na rozwój tego zaburzenia, choć nie wszystkie osoby z zaburzeniem z objawami somatycznymi mają taką historię1.

Zaburzenie to jest podobne do lęku chorobowego (wcześniej nazywanego hipochondrią), w którym ludzie są nadmiernie zaniepokojeni możliwością zachorowania lub rozwinięcia poważnej choroby. W pełni oczekują, że w pewnym momencie poważnie zachorują. W przeciwieństwie do zaburzenia z objawami somatycznymi, przy lęku chorobowym występuje niewiele rzeczywistych objawów fizycznych lub ich brak1.

Rozpoznanie i badania diagnostyczne

Według współczesnej klasyfikacji, aby rozpoznać zaburzenie z objawami somatycznymi, nie jest już konieczne całkowite wykluczenie fizycznych przyczyn. Nacisk położony jest na nieprawidłowości psychologiczne i behawioralne – lęk, zwiększoną uwagę na objawy, częste wizyty u lekarzy oraz przekonanie o posiadaniu poważnej choroby fizycznej6.

Charakterystyczną cechą wielu osób z zaburzeniami somatycznymi nie są same objawy somatyczne, ale sposób, w jaki je przedstawiają i interpretują. Główna diagnoza w tej kategorii diagnostycznej, zaburzenie z objawami somatycznymi, podkreśla diagnozę opartą na pozytywnych objawach i oznakach – przykrych objawach somatycznych plus nieprawidłowych myślach, uczuciach i zachowaniach w odpowiedzi na te objawy – zamiast braku wyjaśnienia medycznego dla objawów somatycznych6.

W procesie diagnostycznym, oprócz kompleksowego wywiadu klinicznego i oceny kryteriów diagnostycznych, należy rozważyć użycie narzędzi przesiewowych. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej często spotykają się z pacjentami, którzy manifestują objawy, dla których nie ma przyczyny biologicznej, a pacjenci z zaburzeniem z objawami somatycznymi mogą być poddawani niepotrzebnym badaniom i procedurom. Dlatego właściwa diagnoza jest niezbędna2.

Leczenie i wsparcie

Sprawdzone metody leczenia obejmują terapię poznawczo-behawioralną (która pomaga zmienić sposób myślenia i zachowania), terapię opartą na uważności oraz leczenie farmakologiczne. Stosowanie selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (leków przeciwdepresyjnych) lub trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych okazało się skuteczne w łagodzeniu objawów2.

Dla lekarza podstawowej opieki zdrowotnej ważne jest planowanie regularnych wizyt, nawiązanie silnego związku terapeutycznego z pacjentem, uznanie i potwierdzenie objawów pacjenta oraz ograniczenie diagnostyki i skierowań do specjalistów. Skierowanie do specjalisty zdrowia psychicznego może być konieczne, gdy leczenie prowadzone przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej okazuje się nieskuteczne2.

Najlepszym podejściem jest opieka stopniowana z bliską współpracą lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, specjalisty somatycznego i specjalistów zdrowia psychicznego, działających w oparciu o model biopsychospołeczny integrujący somatyczne oraz psychospołeczne czynniki wywołujące stres i czynniki terapeutyczne7.

W przypadku pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego szczególnie ważne jest rozpoznanie i odpowiednie leczenie objawów somatycznych, ponieważ mają one znaczący wpływ na funkcjonowanie i jakość życia. Kompleksowe podejście uwzględniające zarówno leczenie choroby sercowej, jak i wsparcie psychologiczne może przynieść najlepsze rezultaty8.