Zespół Ushera

Czym jest zespół Ushera?

Zespół Ushera to rzadka choroba genetyczna, która powoduje jednoczesną utratę słuchu i wzroku. Jest to najczęstsza przyczyna genetycznej głuchoślepoty u ludzi1. Szacuje się, że na całym świecie ponad 400 000 osób żyje z zespołem Ushera2.

Choroba otrzymała swoją nazwę od szkockiego okulisty Charlesa Ushera, który w 1914 roku opisał jej patologię i sposób dziedziczenia3. Zespół ten wpływa na trzy główne zmysły w organizmie: wzrok, słuch i równowagę2.

Osoby z zespołem Ushera rodzą się z tym schorzeniem, ale jego objawy mogą ujawniać się w różnym czasie. Głuchota lub niedosłuch w zespole Ushera powstaje w wyniku nieprawidłowego rozwoju ucha wewnętrznego4. Utrata wzroku jest spowodowana chorobą oczu zwaną zwyrodnieniem barwnikowym siatkówki (retinitis pigmentosa, RP), która wpływa na warstwę światłoczułej tkanki w tylnej części oka, czyli siatkówkę1.

Typy zespołu Ushera

Istnieją trzy główne typy zespołu Ushera, oznaczone jako typ 1, typ 2 i typ 3. Każdy typ charakteryzuje się innym zestawem problemów zdrowotnych, a różnice dotyczą momentu pojawienia się objawów oraz ich nasilenia1. Wszystkie typy wywołują problemy ze słuchem, wzrokiem i równowagą, ale różnią się tym, kiedy objawy się rozpoczynają i jak są poważne5.

Typ 1 jest najbardziej poważny. Osoby z tym typem mają1:

• Głęboką utratę słuchu (zdolność słyszenia tylko bardzo głośnych dźwięków) lub całkowitą głuchotę od urodzenia
• Utratę widzenia nocnego do 10. roku życia, z poważną utratą wzroku do połowy życia
• Problemy z równowagą, w tym trudności z samodzielnym siedzeniem i chodzeniem

Dzieci z typem 1 często rozpoczynają chodzenie później niż zwykle i mogą mieć trudności z jazdą na rowerze oraz uprawianiem pewnych sportów z powodu nieprawidłowości w układzie przedsionkowym, który jest częścią ucha wewnętrznego odpowiedzialną za utrzymanie równowagi ciała6.

Typ 2 charakteryzuje się1:

• Umiarkowaną do ciężkiej utratą słuchu we wczesnym dzieciństwie
• Utratą widzenia nocnego w okresie dojrzewania, z poważną utratą wzroku do połowy życia
• Prawidłową równowagą

Utrata słuchu związana z typem 2 dotyczy głównie słyszenia wysokich dźwięków i jest obecna od urodzenia. Niemowlęta z tym typem nie mają problemów z równowagą, które mogłyby wpływać na to, kiedy uczą się chodzić5.

Typ 3 jest najrzadszy i występuje głównie w określonych populacjach. Osoby z tym typem mają1:

• Prawidłowy słuch przy urodzeniu, z utratą słuchu rozpoczynającą się w dzieciństwie
• Utratę widzenia nocnego w okresie dojrzewania
• Różne problemy z równowagą

Typ 3 występuje rzadko poza społecznościami żydowskimi Aszkenazi i fińskimi3. Stopień i postęp utraty słuchu i wzroku różnią się w tym typie bardziej niż w pozostałych6.

Istnieje co najmniej jedenaście różnych podtypów zespołu Ushera, określanych na podstawie genów, które są zaangażowane. Jest sześć różnych genów powodujących typ 1, trzy powodujące typ 2 i dwa powodujące typ 32.

Przyczyny i dziedziczenie

Zespół Ushera jest chorobą genetyczną dziedziczoną w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że wszystkie formy zespołu Ushera są dziedziczone od obu rodziców, a nie od jednego7. Choroba powstaje w wyniku mutacji (zmian) w określonych genach, które zakłócają rozwój słuchu i wzroku podczas rozwoju płodu5.

Gdy oboje rodzice są bezobjawowymi nosicielami genu zespołu Ushera, mają 25-procentową szansę przy każdej ciąży na urodzenie dziecka z zespołem Ushera7. Z tego powodu rzadko spotyka się rodziny z historią zespołu Ushera. Rodzice są często zaskoczeni diagnozą i często odpowiadają, że to nie może być genetyczne, ponieważ nie występuje w ich rodzinie.

Szacuje się, że 1 na 10 osób jest nosicielem jakiejś formy recesywnego genu zespołu Ushera, ale ponieważ istnieje wiele różnych genetycznych wersji zespołu Ushera, istnieje tylko niewielka szansa, że konkretny nosiciel połączy się z identycznym nosicielem7. Nosiciele dwóch różnych genów Ushera będą produkować kolejnych nosicieli, ale nie dotkniętych potomków.

Częstość występowania zespołu Ushera różni się w różnych częściach świata i w zależności od typu. Wskaźniki sięgają od 1 na 12 500 osób w Niemczech do nawet 1 na 28 000 w Norwegii3. Typ 1 jest najczęstszy w populacjach żydowskich Aszkenazi i Akadyjskich3.

Objawy i oznaki

Zespół Ushera charakteryzuje się połączeniem częściowej lub całkowitej utraty słuchu oraz utraty wzroku, która pogarsza się z czasem6. Utrata słuchu jest klasyfikowana jako niedosłuch czuciowo-nerwowy, co oznacza, że jest spowodowana nieprawidłowościami ucha wewnętrznego6.

Utrata wzroku występuje w miarę jak komórki światłoczułe siatkówki stopniowo się rozpadają. Najpierw pojawia się utrata widzenia nocnego, a następnie powstają ślepe plamki w widzeniu bocznym (obwodowym)6. Z czasem te ślepe plamki powiększają się i łączą, tworząc widzenie tunelowe. W niektórych przypadkach wzrok jest dodatkowo pogorszony przez zaćmę, czyli zmętnienie soczewki oka. Jednak wiele osób ze zwyrodnieniem barwnikowym siatkówki zachowuje pewne widzenie centralne przez całe życie6.

Szacuje się, że ponad 10 procent osób z wrodzonym obustronnym niedosłuchem czuciowo-nerwowym ma zespół Ushera2. Ze względu na przesiewowe badania słuchu noworodków, wiek identyfikacji dzieci z utratą słuchu zmniejszył się z 12-18 miesięcy do 6 miesięcy lub mniej, ale diagnoza zespołu Ushera z jego niszczycielską utratą wzroku zazwyczaj opóźnia się o 5-10 lat od identyfikacji utraty słuchu7.

Rozpoznanie choroby

Konkretne leczenie zespołu Ushera będzie określone przez lekarza na podstawie wieku pacjenta, ogólnego stanu zdrowia, historii medycznej, stopnia zaawansowania choroby, tolerancji na określone leki i procedury oraz preferencji pacjenta8.

Rozpoznanie zespołu Ushera obejmuje kilka badań. Do oceny wzroku stosuje się badanie z rozszerzoną źrenicą, podczas którego lekarz może dokładnie zbadać siatkówkę i wykryć zwyrodnienie barwnikowe siatkówki1. Wykonywane są także badania słuchu, aby określić stopień i rodzaj utraty słuchu.

Badania równowagi mogą być przeprowadzone, szczególnie u małych dzieci, aby ocenić funkcję układu przedsionkowego1. Badania te są szczególnie ważne, ponieważ problemy z równowagą są charakterystyczne dla typu 1 i mogą pomóc w rozróżnieniu typów zespołu.

Badania genetyczne są jedynym niezawodnym sposobem określenia prawdziwego typu genetycznego zespołu Ushera2. Nie można określić typu genetycznego za pomocą badań klinicznych samych w sobie. Badania genetyczne mogą zidentyfikować konkretne mutacje genowe odpowiedzialne za chorobę.

Wczesna identyfikacja jest kluczowa, ponieważ pozwala na rozpoczęcie odpowiednich programów edukacyjnych i wsparcia jak najszybciej8. Dlatego tak ważne jest, aby skontaktować się z lekarzem dziecka natychmiast po zauważeniu objawów1.

Leczenie i wsparcie

Obecnie nie ma znanego lekarstwa na zespół Ushera, ale istnieje wiele sposobów radzenia sobie z jego objawami5. Najskuteczniejsze plany leczenia obejmują wczesną identyfikację i interwencję poprzez dostosowane programy edukacyjne, które przygotowują osobę do zatrudnienia i samodzielnego życia9.

Leczenie utraty słuchu może obejmować9:

• Aparaty słuchowe – urządzenia wzmacniające dźwięk
• Urządzenia wspomagające słyszenie
• Implanty ślimakowe – urządzenia chirurgicznie wszczepione, które mogą zapewnić poczucie dźwięku osobie głuchej lub ciężko niedosłyszącej
• Amerykański język migowy
• Terapia mowy

Leczenie problemów ze wzrokiem może obejmować1:

• Pomoce wzrokowe
• Rehabilitację wzroku
• Szkolenie w zakresie orientacji i mobilności
• Usługi dla osób z niedowidzeniem

Leczenie trudności z równowagą może obejmować fizjoterapię9. Inne formy wsparcia mogą obejmować8:

• Poradnictwo w zakresie adaptacji
• Poradnictwo zawodowe
• Usługi komunikacyjne
• Szkolenie w zakresie samodzielnego życia
• Szkolenie słuchowe

Programy edukacyjne dla osób z zespołem Ushera uwzględniają nasilenie utraty słuchu i wzroku, a także wiek i możliwości dziecka9. Choroba może się pogarszać z czasem, ale nie wpływa na długość życia5.

Życie z zespołem Ushera

Życie z zespołem Ushera może być wyzwaniem, ale wiele osób z tym schorzeniem prowadzi aktywne i satysfakcjonujące życie. Kluczowe jest zapewnienie odpowiedniego wsparcia i dostosowań w domu, szkole i miejscu pracy10.

W domu pomocne może być10:

• Usunięcie niepotrzebnych przedmiotów z podłóg, ponieważ ze względu na zmniejszone pole widzenia dzieci z zespołem Ushera często mają problemy z widzeniem rzeczy bezpośrednio obok nich lub poniżej
• Instalacja nocnych lampek w całym domu, szczególnie w korytarzach i pomieszczeniach bez dostępu do naturalnego światła
• Zapewnienie mocnej i łatwo przenośnej latarki, którą dziecko może mieć zawsze pod ręką
• Eksperymentowanie z różnymi typami lamp, aby znaleźć taką, która sprawia, że dziecko czuje się komfortowo

Jednym z pierwszych objawów zwyrodnienia barwnikowego siatkówki jest ślepota nocna, czyli trudności z widzeniem w ciemnym lub słabo oświetlonym otoczeniu10. Dlatego odpowiednie oświetlenie jest niezwykle ważne.

Wsparcie zdrowia psychicznego jest równie istotne. Diagnoza zespołu Ushera może być trudna zarówno dla osoby dotkniętej chorobą, jak i dla jej rodziny. Poradnictwo i grupy wsparcia mogą pomóc w radzeniu sobie z emocjonalnymi aspektami życia z postępującą utratą wzroku i słuchu11.

Badania naukowe

Badania nad skutecznymi metodami leczenia zespołu Ushera koncentrują się na czterech głównych obszarach: terapii genowej, implantach siatkówkowych, terapii komórkami macierzystymi i terapii opartej na lekach12.

Terapia genowa jest szczególnie obiecującym kierunkiem badań. W 2008 roku naukowcy z University of Pennsylvania i Children's Hospital of Philadelphia wykorzystali terapię genową, aby bezpiecznie przywrócić wzrok trzem młodym dorosłym z amaurozą wrodzoną Lebera (LCA), rzadką i ciężką formą wrodzonej ślepoty. Według Alberta Maguire'a, okulisty z University of Pennsylvania, "wzrok pacjentów poprawił się od wykrywania ruchów ręki do czytania linii na tablicy okulistycznej"12.

Wiele chorób genetycznych, w tym zespół Ushera, jest spowodowanych spektrum różnych mutacji, które obejmują typ mutacji zwany mutacją nonsensowną. PTC Therapeutics wyprodukował lek, początkowo znany jako PTC 124, obecnie nazwany Atalurenem, który odniósł sukces w badaniach klinicznych dla podzbioru pacjentów z dystrofią mięśniową Duchenne'a i mukowiscydozą, u których występuje mutacja nonsensowna12.

Ostatnie postępy w badaniach obejmują prace nad doustną terapią przeciwutleniającą. Firma Nacuity poinformowała o zmniejszonej utracie fotoreceptorów w badaniu klinicznym nad doustną terapią przeciwutleniającą13. Badania te dają nadzieję na przyszłe leczenie, które mogłoby spowolnić lub zatrzymać postęp choroby.

Badania nad zespołem Ushera są prowadzone na całym świecie, a naukowcy pracują nad lepszym zrozumieniem mechanizmów choroby i opracowaniem skutecznych terapii. Pomimo że obecnie nie ma lekarstwa, postępy w badaniach dają nadzieję osobom żyjącym z zespołem Ushera i ich rodzinom13.