Bartonelloza

Czym jest bartonelloza?

Bartonelloza to nazwa używana do opisania każdej choroby zakaźnej wywołanej przez bakterie z rodzaju Bartonella. Jest to grupa zakażeń, która obejmuje takie schorzenia jak gorączka okopowa, gorączka Oroya, choroba Carrióna oraz choroba kociego pazura1.

Bakterie Bartonella są drobnoustrojami gram-ujemnymi, co oznacza, że mają określoną strukturę komórkową widoczną pod mikroskopem. Te bakterie są pasożytami wewnątrzkomórowymi, które zwykle atakują czerwone krwinki, komórki odpornościowe zwane makrofagami oraz komórki wyścielające naczynia krwionośne2.

Naukowcy zidentyfikowali dotychczas około 22 różnych gatunków bakterii Bartonella, z których co najmniej 15 może wywoływać choroby u ludzi3. Każdy gatunek może powodować nieco inny rodzaj zakażenia i może być przenoszony w różny sposób.

Jak dochodzi do zakażenia?

Bakterie Bartonella rozprzestrzeniają się na ludzi poprzez różne drogi. Najczęściej zakażenie następuje przez pchły, wszy, muchy piaskowe lub bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami1.

Każdy gatunek bakterii Bartonella ma swoją specyficzną drogę przenoszenia. Bakteria Bartonella henselae przenosi się przez zadrapanie lub ugryzienie przez koty domowe lub dzikie. Koty mogą mieć pchły, które noszą bakterie, a podczas zadrapania odchody pcheł mogą przenieść bakterie do rany4.

Bakteria Bartonella quintana rozprzestrzenia się przez wesz ludzką, szczególnie wesz odzieżową. Z kolei bakteria Bartonella bacilliformis jest przenoszona przez ukąszenia zakażonych much piaskowych i występuje głównie w górach Andy, zwłaszcza w Peru5.

Ważne jest, aby wiedzieć, że nie ma obecnie dowodów na to, że kleszcze mogą przenosić bakterie Bartonella na ludzi. Badania nad przenoszeniem przez kleszcze prowadzono tylko na myszach i w sztucznych warunkach, co nie potwierdza, że kleszcze mogą rozprzestrzeniać te bakterie na ludzi1.

Główne typy bartonellozy

Istnieją trzy główne typy bartonellozy, które najczęściej występują u ludzi. Każdy z nich jest wywoływany przez inny gatunek bakterii i ma charakterystyczne cechy5.

Choroba kociego pazura jest najczęstszym typem bartonellozy w Stanach Zjednoczonych, gdzie odnotowuje się około 20 tysięcy przypadków rocznie. Jest wywoływana przez bakterię Bartonella henselae. Zakażenie następuje najczęściej u dzieci poniżej 15 roku życia6.

Choroba Carrióna jest wywoływana przez bakterię Bartonella bacilliformis. Ta choroba ma dwie fazy kliniczne. Ostra faza, zwana gorączką Oroya, może być zagrażająca życiu i charakteryzuje się wysoką gorączką oraz niszczeniem czerwonych krwinek. Przewlekła faza, znana jako brodawki peruwiańskie, powoduje długotrwałe zmiany na skórze5.

Gorączka okopowa jest wywoływana przez bakterię Bartonella quintana. Nazwa pochodzi od wysokiej liczby przypadków wśród żołnierzy w okopach podczas I wojny światowej. Ta choroba powoduje objawy podobne do grypy, chociaż niektóre powikłania mogą być poważne6.

Objawy choroby

Objawy bartonellozy różnią się w zależności od gatunku bakterii, który wywołał zakażenie. Niektóre zakażenia mogą powodować łagodne objawy, podczas gdy inne mogą prowadzić do ciężkiej choroby5.

Do najczęstszych objawów należą gorączka, która może pojawiać się i znikać, powiększone i bolesne węzły chłonne, zmęczenie, bóle głowy, bóle mięśni oraz bóle brzucha. Niektórzy pacjenci mogą odczuwać także bóle kości lubstawów oraz nadmierne pocenie się5.

Na skórze mogą pojawiać się różne zmiany, w tym guzki, torbiele lub narośla na skórze lub pod skórą. Te zmiany skórne mogą być czerwone, fioletowe lub nieco ciemniejsze niż otaczająca skóra. U niektórych pacjentów może dojść do powiększenia wątroby lub śledziony5.

W przypadku choroby kociego pazura około tydzień po kontakcie z kotem w miejscu zadrapania lub ugryzienia powstaje grudka, która zwykle przekształca się w krostę. U osób z prawidłowym układem odpornościowym objawy ogólne są zwykle ograniczone do powiększenia okolicznych węzłów chłonnych, chociaż może również wystąpić gorączka3.

Rzadziej choroba kociego pazura może powodować zaburzenia oczne lub zakażenia wątroby, śledziony czy kości. Niektórzy pacjenci mogą rozwinąć objawy neurologiczne, w tym zapalenie mózgu, zapalenie rdzenia kręgowego oraz zapalenie nerwów czaszkowych3.

Rozpoznawanie bartonellozy

Rozpoznanie zakażenia bakterią Bartonella może być trudne, ponieważ objawy mogą przypominać wiele innych chorób. Lekarze często rozpoznają chorobę na podstawie objawów klinicznych oraz historii kontaktu z potencjalnymi źródłami zakażenia7.

W przypadku choroby kociego pazura lekarz może postawić rozpoznanie kliniczne u pacjentów z typowymi objawami i historią kontaktu z kotami. Badania laboratoryjne mogą pomóc w potwierdzeniu diagnozy8.

Hodowla bakterii jest jedną z metod diagnostycznych, ale bakterie Bartonella rosną bardzo wolno i wymagają specjalnych warunków. Hodowle należy przechowywać przez co najmniej 21 dni. Pomocne jest powiadomienie laboratorium mikrobiologicznego, że podejrzewa się zakażenie bakterią Bartonella, aby zapewnić optymalne warunki do wzrostu bakterii8.

Badania serologiczne, które wykrywają przeciwciała przeciwko bakteriom, mogą pomóc w diagnozie. Należy jednak pamiętać, że testy te nie zawsze potrafią niezawodnie rozróżnić różne gatunki Bartonella, a pozytywne wyniki mogą utrzymywać się przez lata, nawet po skutecznym leczeniu8.

Można również zastosować badania molekularne, takie jak reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), które wykrywają materiał genetyczny bakterii. Te badania można przeprowadzić na próbkach pobranych z węzłów chłonnych, krwi lub uszkodzonych zastawek serca. Jednak czułość tych metod nie jest optymalna w przypadku próbek krwi8.

Leczenie zakażenia

Leczenie bartonellozy zależy od gatunku bakterii i rodzaju objawów klinicznych. Zwykle stosuje się antybiotyki, które są skuteczne w zwalczaniu bakterii9.

W przypadku choroby kociego pazura nie jest do końca jasne, czy zawsze należy stosować leczenie, ponieważ choroba zwykle samoistnie ustępuje w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Terapię zazwyczaj prowadzi się jednak ze względu na obawy pacjentów dotyczące bolesnych węzłów chłonnych oraz dlatego, że wczesne leczenie może zmniejszyć ryzyko powikłań10.

Skuteczne antybiotyki to między innymi erytromycyna lub doksycyklina. Azytromycyna okazała się bardziej skuteczna niż placebo w zmniejszaniu węzłów chłonnych i niektórzy lekarze uważają ją za lek pierwszego wyboru. Jeśli pierwszy wybór terapeutyczny okaże się nieskuteczny po 2-3 tygodniach, można rozważyć zmianę na azytromycynę, ko-trimoksazol lub antybiotyk z grupy chinolonów10.

Zwykły czas trwania terapii wynosi od 3 do 6 tygodni. Pacjenci z obecnością bakterii we krwi wymagają co najmniej 4 tygodni terapii. Pacjenci zakażeni wirusem HIV i osoby z innymi chorobami obniżającymi odporność wymagają dłuższego leczenia10.

W przypadku zakażenia zastawek serca często konieczna jest wymiana zastawki chirurgiczna. W leczeniu zapalenia wsierdzia wywołanego bartonellozą przez co najmniej 14 dni należy stosować ryfampicynę lub gentamycynę10.

Jak zapobiegać zakażeniu?

Zapobieganie bartonellozie skupia się głównie na unikaniu kontaktu z potencjalnymi źródłami zakażenia oraz kontroli wektorów przenoszących bakterie1.

W przypadku choroby kociego pazura ważne jest, aby unikać zadrapań i ugryzień przez koty, szczególnie kocięta. Nie należy zachęcać kotów do intensywnej zabawy z użyciem rąk. Po kontakcie z kotem należy dokładnie umyć ręce. Również należy kontrolować pchły u kotów, stosując odpowiednie preparaty przeciwpasożytnicze zalecane przez weterynarza5.

Aby zapobiec gorączce okopowej, ważna jest dobra higiena osobista i unikanie wszawicy. Należy regularnie prać odzież i pościel w wysokiej temperaturze6.

W rejonach występowania much piaskowych, które przenoszą bakterię Bartonella bacilliformis, należy stosować środki odstraszające owady oraz nosić odzież ochronną zakrywającą skórę. Można również stosować moskitiery w miejscach noclegowych5.

Osoby pracujące z zwierzętami, w tym weterynarze i personel weterynarii, są w grupie podwyższonego ryzyka zakażenia. Powinni stosować środki ochrony osobistej podczas pracy ze zwierzętami i unikać przypadkowych ukłuć igłami skażonymi krwią zakażonych zwierząt11.