Bartonelloza Podstawowe informacje

Epidemiologia – częstość występowania bartonellozy

Bartonelloza występuje na całym świecie, choć częstość poszczególnych odmian tej choroby różni się w zależności od regionu geograficznego. Najbardziej rozpowszechnioną formą bartonellozy, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, jest choroba kociego pazura, wywołana przez bakterię Bartonella henselae. Rocznie odnotowuje się tam około 20 tysięcy przypadków tej choroby.1 Statystyki wskazują, że na 100 tysięcy dorosłych przypada około 6,4 przypadków choroby kociego pazura, natomiast wśród dzieci w wieku od pięciu do dziewięciu lat wskaźnik ten wynosi 9,4 przypadków na 100 tysięcy.2

Niektóre formy bartonellozy są ograniczone geograficznie. Na przykład choroba Carrióna, wywoływana przez Bartonella bacilliformis, występuje wyłącznie w regionie Andów, głównie w Peru.3 Ta forma choroby jest przenoszona przez muszki piaskowe i stanowi poważne zagrożenie dla mieszkańców obszarów górskich w Ameryce Południowej. Z kolei gorączka okopowa, której przyczyną jest Bartonella quintana, była powszechna podczas I wojny światowej wśród żołnierzy przebywających w okopach, a obecnie występuje głównie w miejscach o dużym zagęszczeniu ludności i złych warunkach sanitarnych.4

Częstość występowania bartonellozy wykazuje pewne wzorce demograficzne. Choroba kociego pazura najczęściej dotyka dzieci i młodzież, co związane jest z częstszym kontaktem z kotami i ich zabawami z młodymi zwierzętami.5 Niemowlęta i małe kocięta są szczególnie narażone na przenoszenie bakterii. Częstość zachorowań może się również różnić w zależności od sezonu – regiony ciepłe i wilgotne, w których żyje więcej pcheł, odnotowują wyższą liczbę przypadków niż obszary suche czy górskie.2

Globalne dane epidemiologiczne dotyczące bartonellozy są ograniczone, ponieważ wiele przypadków może przebiegać bezobjawowo lub być błędnie diagnozowanych jako inne schorzenia. Choroby te często nie są zgłaszane do organów zdrowia publicznego, co sprawia, że rzeczywista liczba zakażeń może być znacznie wyższa od oficjalnych statystyk. Osoby pracujące z zwierzętami, w tym lekarze weterynarii, ich personel oraz właściciele zwierząt domowych, znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka zakażenia.6

Przyczyny bartonellozy

Bartonelloza jest wywoływana przez bakterie z rodzaju Bartonella. Są to bakterie Gram-ujemne, czyli rodzaj drobnoustrojów, które nie przyjmują określonego barwnika podczas specjalnego testu laboratoryjnego. Bakterie te mają niezwykłą zdolność do przeżywania i namnażania się wewnątrz komórek ludzkiego organizmu, co utrudnia ich zwalczanie przez układ odpornościowy.7 Znanych jest około 22 gatunków bakterii Bartonella, z czego 15 może wywoływać choroby u ludzi.8

Bakterie Bartonella są pasożytami wewnątrzkomórkowymi, co oznacza, że wnikają do wnętrza komórek organizmu i tam się rozwijają. Mają szczególne upodobanie do czerwonych krwinek, komórek układu odpornościowego zwanych makrofagami oraz komórek wyścielających naczynia krwionośne.1 Ta zdolność do zasiedlania różnych typów komórek sprawia, że infekcja może wywołać różnorodne objawy i dotyczyć wielu układów organizmu.

Trzy główne gatunki bakterii Bartonella odpowiadają za większość przypadków bartonellozy u ludzi. Bartonella henselae wywołuje chorobę kociego pazura, najczęstszą formę tej infekcji. Bartonella bacilliformis jest odpowiedzialna za chorobę Carrióna, która występuje wyłącznie w określonych regionach Ameryki Południowej. Z kolei Bartonella quintana powoduje gorączkę okopową, znaną również jako pięciodniowa gorączka.3

Sposób, w jaki bakterie przedostają się do organizmu człowieka, zależy od gatunku. W przypadku Bartonella henselae zakażenie następuje najczęściej przez bezpośredni kontakt z kotami – poprzez zadrapanie, ugryzienie lub lizanie otwartej rany przez zwierzę, którego pazury lub ślina są zanieczyszczone odchodami pcheł niosących bakterie.5 Koty, szczególnie kocięta, mogą być nosicielami bakterii, często nie wykazując żadnych objawów choroby. Pchły przenoszą bakterie między kotami, a następnie bakterie mogą trafić na pazury kota podczas drapania i czyszczenia sierści.

Bartonella bacilliformis przenoszą wyłącznie muszki piaskowe, małe owady krwiopijne występujące w Andach.3 Te owady żyją na dużych wysokościach i są aktywnością głównie o zmierzchu i w nocy. Gdy muszka piaskowa zakażona bakterią ukąsi człowieka, bakterie przedostają się do krwiobiegu i rozpoczynają zakażenie. Bartonella quintana natomiast jest przenoszona przez ludzką wesz odzieżową, owada pasożytniczego żyjącego w ubraniach i żywiącego się krwią człowieka.3 Ta forma przenoszenia jest szczególnie powszechna w warunkach przepełnienia, złych warunków higienicznych i braku możliwości prania odzieży.

Czynniki ryzyka

Niektóre grupy ludzi są bardziej narażone na zakażenie bakteriami Bartonella ze względu na swój styl życia, zawód lub warunki, w jakich żyją. Właściciele kotów i osób mających częsty kontakt z tymi zwierzętami znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka zachorowania na chorobę kociego pazura. Szczególnie narażone są dzieci, ponieważ często bawią się z kotami i mogą być zadrapane lub ugryzienia podczas zabawy.5 Kocięta, które są szczególnie playful i mają ostre pazury, stanowią większe ryzyko niż dorosłe koty.

Osoby pracujące zawodowo ze zwierzętami, takie jak lekarze weterynarii, techniki weterynaryjni, pracownicy schronisk dla zwierząt i sklępów zoologicznych, mają zwiększone ryzyko zakażenia.6 W ich przypadku ryzyko wynika nie tylko z częstego kontaktu ze zwierzętami, ale także z większego prawdopodobieństwa narażenia na ugryzienia, zadrapania czy przypadkowe ukłucia igłą zanieczyszczoną krwią zakażonego zwierzęcia. Te sytuacje stwarzają bezpośrednią drogę dla bakterii do przedostania się do organizmu człowieka.

Warunki życia również mają znaczenie. Osoby bezdomne lub żyjące w przepełnionych warunkach z ograniczonym dostępem do higieny są bardziej narażone na gorączkę okopową wywoływaną przez Bartonella quintana.4 Ta bakteria przenoszona przez wszy odzieżowe rozprzestrzenia się łatwo w miejscach, gdzie ludzie nie mogą regularnie prać odzieży czy utrzymywać czystości ciała. Podobnie osoby podróżujące do regionów endemicznych, zwłaszcza do Andów, gdzie występuje choroba Carrióna, powinny być świadome ryzyka ukąszeń przez muszki piaskowe.

Stan układu odpornościowego ma kluczowe znaczenie dla przebiegu infekcji. Osoby z osłabionym układem odpornościowym, takie jak pacjenci z HIV/AIDS, osoby po przeszczepach narządów przyjmujące leki immunosupresyjne, czy chorzy na nowotwory poddawani chemioterapii, są narażone na cięższy przebieg bartonellozy.1 U tych osób zakażenie może przyjąć postać poważnych powikłań, takich jak zapalenie wsierdzia (zakażenie wewnętrznej błony serca) czy naczyniakowatość bakteryjna (nieprawidłowe rozrosty naczyń krwionośnych).

Czynniki środowiskowe także wpływają na ryzyko zakażenia. Osoby mieszkające w regionach ciepłych i wilgotnych, gdzie populacja pcheł jest większa, są bardziej narażone na chorobę kociego pazuru.2 Z kolei mieszkańcy obszarów suchych lub górskich, gdzie pcheł jest mniej, mają niższe ryzyko. Sezonowość może również odgrywać rolę – w niektórych regionach większość przypadków występuje w określonych porach roku, kiedy aktywność pcheł lub innych wektorów jest najwyższa.

Objawy bartonellozy

Objawy bartonellozy różnią się znacznie w zależności od gatunku bakterii wywołującej zakażenie oraz stanu układu odpornościowego pacjenta. W przypadku choroby kociego pazura, najczęstszej formy bartonellozy, pierwsze objawy pojawiają się zwykle tydzień lub dwa po zadrapaniu lub ukąszeniu przez kota. W miejscu zadrapania lub ugryzienia powstaje najpierw grudka (małe uwypuklenie na skórze), która następnie przekształca się w krostkę (wypełnione płynem wysięk).1

Najbardziej charakterystycznym objawem choroby kociego pazura jest znaczne powiększenie węzłów chłonnych w okolicy najbliższej miejscu zakażenia. Jeśli zadrapanie było na ręce, powiększą się węzły chłonne pod pachą lub w okolicy łokcia. Węzły chłonne stają się bolsne, miękkie i ciepłe w dotyku. U niektórych osób mogą osiągnąć znaczne rozmiary i utrzymywać się przez wiele tygodni, a nawet miesięcy.3 Powiększone węzły chłonne mogą powodować dyskomfort i ograniczać ruchomość, szczególnie gdy znajdują się w okolicy stawów.

Objawy ogólnoustrojowe choroby kociego pazura są zwykle łagodne u osób z prawidłowym układem odpornościowym. Mogą one obejmować niewielką gorączkę, zmęczenie, bóle głowy i bóle mięśni.3 U większości pacjentów choroba mija samoistnie po kilku tygodniach lub miesiącach bez konieczności leczenia. Jednak w rzadkich przypadkach mogą wystąpić poważniejsze powikłania, takie jak zaburzenia widzenia, zakażenia wątroby, śledziony lub kości, a nawet objawy neurologiczne.1

Choroba Carrióna, wywoływana przez Bartonella bacilliformis, przebiega w dwóch wyraźnych fazach. Ostra faza, znana jako gorączka Oroya, jest potencjalnie zagrażającą życiu infekcją charakteryzującą się wysoką gorączką i ciężką niedokrwistością hemolityczną, czyli stanem, w którym czerwone krwinki są niszczone szybciej niż organizm może je odtworzyć.10 Pacjenci mogą odczuwać silne osłabienie, blade zabarwienie skóry, przyspieszony oddech i bicie serca. W tej fazie śmiertelność może sięgać nawet 90% u nieleczonych pacjentów, głównie z powodu wtórnych zakażeń bakteryjnych, szczególnie bakteriami z rodziny Enterobacteriaceae, w tym Salmonellą.

Przewlekła faza choroby Carrióna, nazywana verruga peruana, objawia się powstawaniem czerwonawych lub fioletowych guzków na skórze, które mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy.3 Te zmiany skórne są wynikiem nieprawidłowego rozrostu naczyń krwionośnych pod wpływem bakterii. Choć ta faza jest mniej niebezpieczna niż gorączka Oroya, zmiany skórne mogą być dokuczliwe i wpływać na jakość życia pacjenta.

Gorączka okopowa, spowodowana przez Bartonella quintana, charakteryzuje się nawracającą gorączką, która pojawia się i zanika co kilka dni.3 Pacjenci doświadczają również silnych bólów głowy, bólów mięśni (szczególnie w szyi, plecach i goleniach), bólów stawów i nadmiernego pocenia się. Może wystąpić powiększenie wątroby lub śledziony. W niektórych przypadkach gorączka okopowa może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zapalenie wsierdzia.

U osób z osłabionym układem odpornościowym, takich jak pacjenci z HIV/AIDS, bartonelloza może przyjąć cięższe postacie. Mogą one obejmować naczyniakowatość bakteryjną, stan charakteryzujący się nieprawidłowym rozrostem naczyń krwionośnych w różnych narządach, w tym skórze, wątrobie i śledzionie.1 Innym poważnym powikłaniem jest peliosis hepatis, czyli tworzenie się jam wypełnionych krwią w wątrobie. Te stany mogą powodować powiększenie narządów, ból brzucha i zaburzenia ich funkcji.

Zapobieganie bartonellozie

Zapobieganie bartonellozie opiera się głównie na unikaniu kontaktu z wektorami przenoszącymi bakterie oraz na odpowiedniej opiece nad zwierzętami domowymi. W przypadku choroby kociego pazura kluczową rolę odgrywa kontrola populacji pcheł u kotów. Regularne stosowanie preparatów przeciwpchelnych na koty domowe może znacznie zmniejszyć ryzyko zakażenia bakterią Bartonella henselae.9 Właściciele kotów powinni konsultować się z lekarzem weterynarii w sprawie najlepszych metod zwalczania pcheł, uwzględniając zarówno preparaty stosowane bezpośrednio na zwierzę, jak i środki do zwalczania pcheł w środowisku domowym.

Ważne jest, aby uczyć dzieci właściwego obchodzenia się z kotami, szczególnie z kociętami, które mogą być bardziej skłonne do zadrapania czy ugryzienia podczas zabawy. Należy unikać zabaw, które pobudzają agresywne zachowania u kotów, oraz nauczyć dzieci, aby nie drażniły zwierząt i nie próbowały ich głaskać, gdy te są niespokojne.5 Po każdym kontakcie z kotem, szczególnie jeśli doszło do zadrapania lub ugryzienia, należy dokładnie umyć miejsce kontaktu wodą z mydłem.

Osoby pracujące ze zwierzętami, takie jak lekarze weterynarii i ich asystenci, powinny stosować środki ochrony osobistej, takie jak rękawice, podczas pracy z kotami, zwłaszcza podczas procedur, które mogą prowadzić do narażenia na krew lub ślinę zwierzęcia.6 Należy również uważać podczas używania igieł i ostrych narzędzi, aby uniknąć przypadkowych ukłuć. W przypadku zadrapania, ugryzienia lub ukłucia przez zanieczyszczony sprzęt, należy natychmiast przemyć ranę i zgłosić się po poradę medyczną.

Zapobieganie gorączce okopowej wymaga poprawy warunków higienicznych, szczególnie w miejscach o dużym zagęszczeniu ludności. Regularne pranie odzieży i pościeli w wysokiej temperaturze może pomóc w zwalczaniu wszy odzieżowych, które przenoszą bakterię Bartonella quintana.4 Dostęp do pryszniców i możliwości prania odzieży jest kluczowy dla osób bezdomnych lub żyjących w trudnych warunkach socjalnych. Programy zdrowia publicznego skierowane na poprawę higieny w grupach wysokiego ryzyka mogą pomóc w zmniejszeniu częstości występowania tej choroby.

Osoby podróżujące do regionów endemicznych dla choroby Carrióna, takich jak Andy w Ameryce Południowej, powinny stosować środki ochronne przed ukąszeniami muszek piaskowych. Należy nosić ubrania z długimi rękawami i długie spodnie, stosować repelenty na odsłoniętą skórę, a także używać moskitier podczas snu, szczególnie w porze zmierzchu i w nocy, gdy muszki piaskowe są najbardziej aktywne.3 Repelenty zawierające DEET lub ikarydynę są skuteczne w odstraszaniu owadów.

Obecnie nie ma dostępnych szczepionek przeciwko bartonellozie. Profilaktyka polega więc głównie na zmniejszeniu kontaktu z wektorami i odpowiedniej opiece nad zwierzętami domowymi. Osoby z osłabionym układem odpornościowym powinny być szczególnie ostrożne i rozważyć ograniczenie kontaktu z młodymi kotami lub całkowite unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do zadrapania czy ugryzienia.

Patofizjologia – jak bartonelloza wpływa na organizm

Bakterie Bartonella mają unikalną zdolność do infekowania komórek ludzkiego organizmu i przeżywania wewnątrz nich, co pozwala im unikać ataku układu odpornościowego. Po przedostaniu się do organizmu bakterie najpierw wnikają do komórek wyścielających naczynia krwionośne, zwanych komórkami śródbłonka.1 Tam zaczynają się namnażać, powodując uszkodzenie naczyń i lokalny stan zapalny. To właśnie ten proces prowadzi do powstawania charakterystycznych zmian, takich jak powiększone węzły chłonne czy zmiany skórne.

Bartonella henselae, bakteria odpowiedzialna za chorobę kociego pazuru, ma szczególną zdolność do stymulowania wzrostu nowych naczyń krwionośnych, proces zwany angiogenezą. U osób z prawidłowym układem odpornościowym prowadzi to do powstawania charakterystycznych guzków w węzłach chłonnych.1 U pacjentów z osłabionym układem odpornościowym ta sama właściwość może prowadzić do naczyniakowatości bakteryjnej, stanu, w którym nieprawidłowe naczynia krwionośne rozrastają się w różnych narządach.

Bakterie Bartonella mogą również infekować czerwone krwinki, powodując ich zniszczenie. Jest to szczególnie wyraźne w przypadku zakażenia Bartonella bacilliformis, które wywołuje ostrą fazę choroby Carrióna.10 Bakterie wnikają do czerwonych krwinek i namnażają się wewnątrz nich, co prowadzi do hemolizy, czyli rozpadu krwinek. W rezultacie pacjent rozwija ciężką niedokrwistość, charakteryzującą się niskim poziomem hemoglobiny i czerwonych krwinek we krwi. Organizm nie jest w stanie wystarczająco szybko odtworzyć zniszczonych krwinek, co prowadzi do objawów takich jak zmęczenie, bladość skóry, zawroty głowy i duszność.

Zakażenie bakteriami Bartonella może również prowadzić do osłabienia funkcji układu odpornościowego. W ostrej fazie choroby Carrióna występuje czasowe obniżenie odporności, co naraża pacjentów na dodatkowe zakażenia bakteryjne, szczególnie przez Salmonellę i inne bakterie z grupy Enterobacteriaceae.10 Te wtórne zakażenia są główną przyczyną zgonów u nieleczonych pacjentów z gorączką Oroya.

W przypadku przewlekłego zakażenia bakterie mogą osiedlać się na zastawkach serca, powodując zapalenie wsierdzia, czyli zakażenie wewnętrznej błony serca. Ten stan jest szczególnie groźny, ponieważ może prowadzić do uszkodzenia zastawek serca i wymagać interwencji chirurgicznej, takiej jak wymiana zastawki.1 Bakterie tworzą na zastawkach skupiska zwane wegetacjami, które mogą oderwać się i przemieszczać z krwią do innych narządów, powodując zatory, czyli zablokowanie naczyń krwionośnych.

Mechanizmy, dzięki którym bakterie Bartonella powodują chorobę, są złożone i nie do końca poznane. Bakterie te rosną wolno i są trudne do wykrycia w standardowych badaniach laboratoryjnych, co dodatkowo utrudnia zrozumienie ich patofizjologii.7 Badania nad tymi bakteriami trwają, a naukowcy wciąż odkrywają nowe aspekty ich oddziaływania z ludzkim organizmem.