Dziedziczna atrofia wzrokowa

Czym jest dziedziczna atrofia wzrokowa

Dziedziczna atrofia wzrokowa to stan, w którym dochodzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego – struktury odpowiedzialnej za przekazywanie sygnałów z oka do mózgu. Słowo "atrofia" oznacza zanik lub wyniszczenie tkanek. Gdy nerw wzrokowy ulega atrofii, traci zdolność do prawidłowego przekazywania impulsów, co prowadzi do problemów ze wzrokiem, a nawet ślepoty1.

Te choroby są wynikiem wad genetycznych, które powodują utratę wzroku, a czasami również nieprawidłowości w pracy serca lub układu nerwowego. Uszkodzenie nerwu wzrokowego jest zwykle trwałe, a w niektórych przypadkach postępujące. Zanim zostanie wykryta atrofia nerwu wzrokowego, zazwyczaj doszło już do znacznego uszkodzenia2.

Dziedziczne neuropatie nerwu wzrokowego należą do grupy chorób zwanych mitochodrialnymi cytopatiami. Mitochondria to struktury wewnątrz komórek odpowiedzialne za produkcję energii. Gdy mitochondria nie działają prawidłowo, szczególnie podatne na uszkodzenie są komórki siatkówki i nerwu wzrokowego2.

Główne typy dziedzicznej atrofii wzrokowej

Istnieją dwa główne typy dziedzicznej atrofii wzrokowej, które różnią się zarówno sposobem dziedziczenia, jak i przebiegiem choroby.

Dominująca atrofia wzrokowa (znana również jako atrofia wzrokowa typu 1) uważana jest za najczęstszą formę dziedzicznych neuropatii nerwu wzrokowego. Szacuje się, że występuje u 1 na 10 000 do 1 na 50 000 osób. W Danii, gdzie jest szczególnie dobrze zbadana, dotyka około 1 na 10 000 mieszkańców23. Choroba ta jest dziedziczona w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, że wystarczy jedna zmieniona kopia genu od jednego z rodziców, aby rozwinęła się choroba. Jeśli jedno z rodziców ma tę chorobę, każde dziecko ma 50% szans na jej odziedziczenie4.

Dziedziczna neuropatia wzrokowa Lebera (LHON) to rzadka choroba genetyczna, która może spowodować szybką i nieoczekiwaną utratę wzroku. Jest to najczęstsza z dziedzicznych chorób mitochondrialnych56. LHON jest dziedziczona wyłącznie po matce, ponieważ nieprawidłowe geny znajdują się w mitochondriach, które dziedziczone są tylko od matki. Choroba ta częściej występuje u mężczyzn24. Dotknięci chorobą mężczyźni nie mogą przekazać jej swoim dzieciom4.

Przyczyny i dziedziczenie

Dziedziczna atrofia wzrokowa jest spowodowana zmianami w genach odpowiedzialnych za prawidłowe funkcjonowanie komórek nerwu wzrokowego.

Dominująca atrofia wzrokowa w większości przypadków (około 75%) jest spowodowana mutacjami w genie OPA1. Gen ten produkuje białko znajdujące się w mitochondriach, które odgrywa kluczową rolę w organizacji ich kształtu i struktury oraz w kontrolowanej śmierci komórek. Białko OPA1 bierze również udział w procesie zwanym fosforilacją oksydacyjną, dzięki któremu komórki pozyskują znaczną część swojej energii37.

Około 90% przypadków LHON jest spowodowanych jedną z trzech mutacji w mitochondrialnym DNA: m.3460G>A, m.11778G>A i m.14484T>C. Te mutacje wpływają na kluczowe elementy łańcucha oddechowego mitochondriów, zaburzając oddychanie komórkowe. Choć mitochondrialne DNA w całym organizmie jest dotknięte chorobą, utrata wzroku jest głównym objawem28.

Objawy i przebieg choroby

Objawy dziedziczej atrofii wzrokowej dotyczą głównie zaburzeń widzenia, choć w rzadkich przypadkach mogą wystąpić również inne problemy zdrowotne.

W dominującej atrofii wzrokowej utrata wzroku często rozpoczyna się przed 10. rokiem życia, choć może pojawić się również później. Pogorszenie wzroku jest bardzo stopniowe i trwa przez lata lub dziesięciolecia. Dotkniętych jest zazwyczaj oboje oczu w równym stopniu, choć nasilenie utraty wzroku może się bardzo różnić, nawet wśród członków tej samej rodziny – od prawie prawidłowego widzenia do całkowitej ślepoty234.

Osoby z dominującą atrofią wzrokową doświadczają również zawężenia pola widzenia (tzw. widzenia tunelowego) oraz problemów z rozróżnianiem kolorów, szczególnie odcieni niebieskiego i żółtego34. Większość pacjentów nie ma dodatkowych nieprawidłości neurologicznych, choć zgłaszano przypadki oczopląsu (mimowolnych, rytmicznych ruchów gałek ocznych) i utraty słuchu24.

W LHON utrata wzroku zwykle rozpoczyna się między 15. a 35. rokiem życia. U większości osób dzieje się to w okresie dojrzewania lub w wieku dwudziestu kilku lat, w ciągu około sześciu miesięcy do roku45. Pogorszenie wzroku jest dość szybkie i następuje w ciągu tygodni do kilku miesięcy. Utrata wzroku może rozpocząć się w jednym oku, a następnie po kilku miesiącach przejść na drugie oko. Pod koniec tego procesu większość osób jest prawnie niewidoma45.

Rzadko osoby z LHON mogą mieć nieprawidłowości w przewodzeniu serca lub zaburzenia funkcji układu nerwowego44. Standardowa postać LHON wpływa wyłącznie na nerwy wzrokowe, a utrata wzroku jest jej jedynym objawem. Dotyczy to zdecydowanej większości chorych. Jednak w rzadkich przypadkach niektóre osoby z LHON mają dodatkowe objawy dotyczące innych części układu nerwowego, a czasami również serca. Lekarze nazywają tę postać choroby "Leber plus"5.

Rozpoznanie

Rozpoznanie dziedzicznej atrofii wzrokowej opiera się na dokładnym badaniu okulistycznym przeprowadzonym przez lekarza. Podczas badania wzroku lekarz ocenia ostrość widzenia, reakcję źrenic na światło, ruchy gałek ocznych oraz wykonuje badanie dna oka44.

Charakterystyczną cechą atrofii nerwu wzrokowego jest bladość tarczy nerwu wzrokowego, którą można zaobserwować podczas badania dna oka. Normalny nerw wzrokowy ma kolor żółto-pomarańczowy, podczas gdy nerw dotknięty atrofią wygląda blado27.

Testy genetyczne mogą zidentyfikować niektóre nieprawidłowe geny odpowiedzialne za chorobę, co pomaga potwierdzić diagnozę. Badania te mogą być szczególnie przydatne w diagnostyce różnicowej i planowaniu rodziny44.

We wczesnych stadiach choroby u osób z dominującą atrofią wzrokową dochodzi do postępującej utraty określonych komórek w siatkówce, zwanych komórkami zwojowymi siatkówki. Po utracie tych komórek następuje zanik nerwów przenoszących informacje wzrokowe z oka do mózgu, co powoduje dalszą utratę wzroku3.

Leczenie i wsparcie

Obecnie nie ma skutecznego leczenia, które mogłoby odwrócić dziedziczną atrofię wzrokową. Leczenie pozostaje głównie wspierające, jednak podejmuje się działania mające na celu pomoc w funkcjonowaniu ze zmniejszonym wzrokiem244.

Nie udowodniono, aby jakiekolwiek leczenie mogło odwrócić atrofię nerwu wzrokowego po jej wystąpieniu. Jednak wczesna interwencja może być kluczowa w zachowaniu użytecznego widzenia9. Lekarze mogą leczyć przyczyny prowadzące do atrofii, co może pomóc w zatrzymaniu postępu choroby11.

Strategie leczenia dominującej atrofii wzrokowej obejmują trzy główne podejścia: farmakologiczną neuroprotekcję, terapię genową oraz terapie regeneracyjne oparte na komórkach. Neuroprotekcja farmakologiczna polega na stosowaniu przeciwutleniaczy i innych związków w celu spowolnienia postępu choroby i zapobiegania dalszym uszkodzeniom komórek zwojowych siatkówki. Terapia genowa, która wykazuje znaczące nadzieje i jest głównym przedmiotem obecnych badań, ma na celu zatrzymanie neurodegeneracji komórek zwojowych siatkówki9.

W przypadku LHON wykazano, że analogi ubichinonu, takie jak idebenon, przynoszą obiecujące wyniki kliniczne. Jednak terapia genowa wciąż wymaga dalszej weryfikacji w badaniach klinicznych. Terapie regeneracyjne oparte na komórkach są rozwijane w celu zastąpienia już uszkodzonych komórek zwojowych siatkówki, oferując potencjalną możliwość przywrócenia funkcji910.

Główne postępy w zrozumieniu mechanizmów prowadzących do utraty komórek zwojowych siatkówki w tych dwóch chorobach torują drogę dla nowych form leczenia mających na celu zatrzymanie lub odwrócenie pogorszenia wzroku na różnych etapach procesu chorobowego. Oprócz strategii neuroprotekcyjnych mających na celu ochronę komórek zwojowych siatkówki przed nieodwracalną śmiercią, innowacyjne techniki in vitro zapewniają obiecującą perspektywę zapobiegania przekazywaniu patogennych mutacji mitochondrialnego DNA, eliminując tym samym ryzyko choroby u przyszłych pokoleń88.