Hiponatremia

Czym jest hiponatremia

Hiponatremia występuje, gdy stężenie sodu w surowicy krwi spada poniżej 135 mEq/L (milirównoważników na litr), choć dokładna wartość może się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium1. Prawidłowe stężenie sodu we krwi wynosi 135-145 mEq/L2.

Sód jest niezbędnym elektrolitem (minerałem utrzymującym prawidłowe funkcjonowanie organizmu), który pomaga utrzymać równowagę wody w komórkach i wokół nich3. Gdy ta równowaga zostaje zaburzona, woda przesuwa się do tkanek, powodując ich nieprawidłowe funkcjonowanie. Jest to szczególnie niebezpieczne w mózgu3.

Hiponatremia jest definiowana jako stan, w którym organizm zawiera zbyt mało sodu w stosunku do ilości płynów. Badacz Edelman odkrył, że stężenie sodu w surowicy nie zależy od całkowitej ilości sodu w organizmie, ale od stosunku całkowitych substancji rozpuszczonych (takich jak sód i potas) do całkowitej ilości wody w organizmie1.

Hiponatremia może być ostra lub przewlekła. Przewlekła hiponatremia rozwija się przez dłuższy czas, objawy pojawiają się powoli, a organizm dokonuje dostosowań do niskiego poziomu sodu. W ostrej hiponatremii poziom sodu we krwi spada szybko i objawy mogą nagle stać się ciężkie3.

W zależności od nasilenia, hiponatremia jest klasyfikowana jako2:

• Łagodna: 130-134 mmol/L
• Umiarkowana: 125-129 mmol/L
• Głęboka lub ciężka: poniżej 125 mmol/L

Przyczyny hiponatremii

Hiponatremia może mieć wiele przyczyn. Organizm może zawierać zbyt dużo, zbyt mało lub normalną ilość płynów, ale we wszystkich przypadkach sód jest rozcieńczony4.

Częstą przyczyną są leki. Na przykład diuretyki tiazydowe (leki moczopędne, zwane potocznie "tabletkami wodnymi") zwiększają wydalanie sodu bardziej niż wody, co prowadzi do obniżenia poziomu sodu we krwi, szczególnie u osób starszych4.

Hiponatremia jest klasyfikowana według stanu objętości płynów w organizmie5:

Hipowolemiczna hiponatremia (przy zbyt małej ilości płynów) może być spowodowana przez ciężkie oparzenia, utratę płynów z przewodu pokarmowego (takich jak wymioty lub biegunka) oraz choroby nerek6. Osoby, które tracą płyny przez wymioty lub biegunkę i uzupełniają je samą wodą, rozcieńczają sód we krwi4.

Hiperwolemiczna hiponatremia (przy zbyt dużej ilości płynów) może być spowodowana przez niewydolność serca, marskość wątroby i choroby nerek. Schorzenia te mogą powodować zatrzymywanie przez organizm sodu i płynów. Często organizm zatrzymuje więcej płynów niż sodu, co oznacza, że sód ulega rozcieńczeniu4.

Euwolemiczna hiponatremia (przy prawidłowej lub prawie prawidłowej ilości płynów) może być spowodowana przez zespół nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH), niedobory hormonalne, przyjmowanie niektórych leków i spożywanie nadmiernej ilości wody6.

Pewne stany mogą powodować, że ludzie piją zbyt dużo wody, co może przyczynić się do rozwoju hiponatremii. Jeśli nerki pracują prawidłowo, picie zbyt dużej ilości wody prawie nigdy nie powoduje zbyt niskiego poziomu sodu we krwi, chyba że osoba jest bardzo odwodniona (jak po biegu maratońskim) i jednocześnie nie uzupełnia elektrolitów3.

Hormon wazopresyna (zwany także hormonem antydiuretycznym) to substancja naturalnie wytwarzana w organizmie, która pomaga regulować ilość wody przez kontrolowanie jej wydalania przez nerki. Wazopresyna zmniejsza wydalanie wody przez nerki, co zatrzymuje więcej wody w organizmie i rozcieńcza sód4.

Objawy

Objawy hiponatremii wahają się od nudności i ogólnego złego samopoczucia u osób z łagodnym obniżeniem poziomu sodu, do letargu, obniżonego poziomu świadomości, bólu głowy, a w przypadku ciężkiej hiponatremii – drgawek i śpiączki2.

Objawy neurologiczne najczęściej występują z powodu bardzo niskiego poziomu sodu we krwi (zazwyczaj poniżej 115 mEq/L), co prowadzi do przemieszczania się płynów wewnątrz mózgu i obrzęku mózgu2.

Hiponatremia może powodować brak apetytu, nudności lub wymioty7. W poważnych przypadkach może wywołać drgawki, śpiączkę, a nawet śmierć7.

Objawy mogą pojawiać się nagle lub powoli, z czasem3. Jeśli objawy są łagodne, mogą obejmować7:

• Nudności
• Wymioty
• Bóle głowy
• Brak apetytu
• Zmiany nastroju
• Uczucie większego zmęczenia niż zwykle
• Zamieszanie lub trudności z koncentracją

Rozpoznanie

Rozpoznanie hiponatremii opiera się na badaniach krwi mierzących poziom sodu3. Lekarz przeprowadzi również wywiad medyczny i badanie fizykalne, aby pomóc określić przyczynę5.

Ważnym narzędziem diagnostycznym jest pomiar osmolalności osocza (stężenia substancji rozpuszczonych we krwi)6. Pomiar stężenia sodu w moczu oraz osmolalności moczu również pomaga w rozróżnianiu możliwych przyczyn6.

Ocena stanu objętości płynów pacjenta pomaga w ustaleniu rozpoznania. Lekarze muszą określić, czy pacjent ma zbyt mało płynów (hipowolemię), zbyt dużo płynów (hiperwolemię), czy prawidłową ilość płynów (euwolemię)5.

Stany z bardzo wysokim stężeniem białka (na przykład w szpiczaku mnogim) lub glukozy (na przykład w cukrzycowej kwasicy ketonowej) we krwi mogą powodować fałszywie niskie wyniki poziomu sodu8.

Leczenie

Leczenie hiponatremii zależy od objawów i przyczyn leżących u jej podstaw. Ogólnie rzecz biorąc, hiponatremię leczy się ograniczeniem płynów (w przypadku euwolemii), podawaniem soli fizjologicznej (w hipowolemii) i stosowaniem leków moczopędnych (w hiperwolemii). W zależności od sytuacji może być potrzebna kombinacja tych terapii5.

Leczenie skupia się na przywróceniu prawidłowego poziomu sodu7. Korekta hiponatremii różni się w zależności od jej źródła, nasilenia i czasu trwania2.

U pacjentów, u których hiponatremia trwa dłużej niż 48 godzin, leczenie musi być prowadzone ostrożnie, aby uniknąć zespołu osmotycznej demielinizacji, który może wynikać ze zbyt szybkiej korekty2. Jest to poważne powikłanie, które może uszkodzić mózg9.

Roztwór soli hipertonicznej (3-procentowy roztwór soli fizjologicznej) jest stosowany w leczeniu ciężkiej objawowej hiponatremii5. U pacjentów z ciężką objawową hiponatremią tempo korekcji sodu powinno wynosić od 6 do 12 mEq na litr w ciągu pierwszych 24 godzin i nie więcej niż 18 mEq na litr w ciągu 48 godzin5.

W przypadku przewlekłej hiponatremii głównym sposobem leczenia jest ograniczenie płynów10. Leki moczopędne pętlowe są przydatne w leczeniu stanów obrzękowych z hiponatremią oraz przewlekłego SIADH10.

Niektóre leki zwane waptanami mogą mieć zastosowanie w leczeniu euwolemicznej i hiperwolemicznej hiponatremii, ale nie powinny być stosowane rutynowo5.

We wszystkich przypadkach identyfikacja przyczyny hiponatremii pozostaje integralną częścią planu leczenia10. Leczenie jest ukierunkowane na usunięcie przyczyny wywołującej6.

Zapobieganie i samoopieka

Hiponatremia nie jest chorobą samą w sobie, ale problemem spowodowanym przez coś innego, na przykład leki lub długotrwałe ćwiczenia w gorącą pogodę7.

Jeśli lekarz zaleci, należy pić płyny zawierające sód. Dobrym wyborem są napoje sportowe. Można też spożywać słone pokarmy7.

Jeśli lekarz zaleci, należy ograniczyć ilość wypijanej wody oraz płynów, które składają się głównie z wody, takich jak herbata, kawa i sok7.

Ważne jest przyjmowanie leków dokładnie zgodnie z zaleceniem lekarza7. Należy wykonywać badania poziomu sodu, gdy lekarz to zleci7.

Opieka następcza jest kluczowym elementem leczenia i bezpieczeństwa. Należy upewnić się, że uczęszcza się na wszystkie wizyty i kontaktować się z lekarzem, jeśli pojawią się problemy7.

Należy natychmiast wezwać pomoc medyczną, jeśli wystąpią ciężkie objawy, takie jak drgawki, utrata przytomności, silne zamieszanie lub trudności z oddychaniem7.