Majaczenie pooperacyjne

Czym jest majaczenie pooperacyjne

Majaczenie to termin oznaczający "nagłe zamieszanie". Odnosi się do nagłej zmiany w funkcjonowaniu umysłu1. Majaczenie pooperacyjne to majaczenie, które występuje po tym, jak starsza osoba przeszła operację chirurgiczną2.

To stan zaburzenia świadomości i uwagi, który pojawia się w wyniku odwracalnego zakłócenia pracy neuronów spowodowanego ogólnoustrojowym zaburzeniem. Jest to forma ostrej niewydolności narządowej, która może wystąpić od 10 minut po znieczuleniu aż do momentu wypisu ze szpitala1. Stan ten jest najczęściej rozpoznawany na sali pooperacyjnej jako nagłe, zmienne i zazwyczaj odwracalne zaburzenie stanu psychicznego z pewnym stopniem nieuwagi1.

Według American Geriatrics Society, majaczenie pooperacyjne jest najczęstszym powikłaniem operacji u osób starszych, dotykającym nawet do 50% seniorów2. Częstość występowania waha się od 9% do 87% w zależności od populacji pacjentów i stopnia stresu operacyjnego3.

Objawy i rozpoznanie

Majaczenie może sprawiać, że ludzie stają się agresywni i pobudzeni, albo śpiący i nieaktywni – lub czasami połączenie obu tych stanów3. Zaraz po operacji wymagającej znieczulenia jest normalnym, że starsi pacjenci czują się nieco śpiący lub lekko zdezorientowani. Jednak gdy pacjenci doświadczają wyraźnych zmian w funkcjonowaniu umysłu – takich jak dezorientacja, utrzymująca się senność, halucynacje, pobudzenie lub agresja – mogą doświadczać majaczenia pooperacyjnego2.

Istnieją trzy główne postacie majaczenia pooperacyjnego4:

• Postać hipoaktywna – jest to najczęstsza forma majaczenia pooperacyjnego. Pacjent jest ospały, mniej czujny i wycofany. Ta postać często bywa mylona z głębokim uspokojeniem lub normalnym zmęczeniem pooperacyjnym
• Postać hiperaktywna – pacjent jest pobudzony, niespokojny, drażliwy lub wręcz agresywny
• Postać mieszana – występuje kombinacja objawów obu typów

Nie należy mylić głęboko zmniejszonego pobudzenia lub głębokiej sedacji z zaburzeniami funkcji mózgu, ponieważ majaczenie hipoaktywne jest najczęstszą formą majaczenia pooperacyjnego1. Objawy mogą pojawiać się w ciągu godzin lub nawet tygodni po operacji2.

Kto jest najbardziej zagrożony

Większość przypadków majaczenia trwa tydzień lub krócej, a objawy stopniowo ustępują w miarę powrotu pacjenta do zdrowia po operacji. Jednak stan może trwać tygodnie lub miesiące u pacjentów z wcześniejszymi problemami z pamięcią lub funkcjami poznawczymi, takimi jak demencja, zaburzenia widzenia lub słuchu, lub z historią wcześniejszego majaczenia pooperacyjnego2.

Inne czynniki ryzyka mogą obejmować infekcję, niedawny uraz lub niepożądaną reakcję na leki2. Majaczenie może mieć wiele przyczyn – na przykład leki, infekcje, zaburzenia elektrolitowe i brak możliwości poruszania się (unieruchomienie). Sam wpływ operacji może wywołać majaczenie u niektórych starszych osób3.

Badania z wykorzystaniem danych Medicare z lat 2017-2020 przeanalizowały ponad 5,5 miliona hospitalizacji dorosłych w wieku 65 lat i starszych, którzy przeszli poważną operację niesercową w znieczuleniu ogólnym. Majaczenie pooperacyjne zidentyfikowano u 3,6% przypadków. W porównaniu z pacjentami bez majaczenia, osoby dotknięte tym stanem miały5:

• 3,5 razy wyższe ryzyko śmierci lub poważnych powikłań
• 2,8 razy wyższe ryzyko śmierci w ciągu 30 dni
• 4 razy wyższe ryzyko wypisu do placówki opiekuńczej zamiast do domu

Jak zapobiegać majaczeniu

Badania wykazały, że majaczenie można zapobiec w maksymalnie 40% przypadków u starszych osób w szpitalu3. Niektórym przyczynom majaczenia można zarządzić tak, aby nie wystąpiły lub nie pogorszyły się. Istnieją pewne kroki, które pracownicy służby zdrowia mogą podjąć, aby pomóc w zapobieganiu majaczeniu pooperacyjnemu3.

American Geriatrics Society zaleca wdrażanie wieloelementowych planów profilaktycznych, takich jak3:

• Zachęcanie pacjenta do chodzenia kilka razy dziennie
• Wielokrotne w ciągu dnia orientowanie pacjenta w miejscu i czasie
• Umożliwienie pacjentowi korzystania z okularów i aparatów słuchowych w trakcie hospitalizacji
• Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia
• Ograniczenie stosowania leków mogących wywołać majaczenie
• Zapewnienie odpowiedniego snu w nocy

Badanie z Harvard Medical School podkreśla znaczenie zapobiegania majaczeniu dla zachowania zdrowia mózgu. Wyniki sugerują, że majaczenie jest związane z 40% szybszym tempem pogorszenia funkcji poznawczych u osób, które rozwinęły majaczenie, w porównaniu z tymi, które go nie doświadczyły6.

Leczenie i postępowanie

Majaczenie pooperacyjne nie jest drobnym powikłaniem – jest analogiczne do ostrej niewydolności mózgu, nagłego przypadku medycznego, który powinien zostać rozpoznany i leczony5. Rozpoznanie i leczenie majaczenia poprzez interwencje środowiskowe, wspierające i farmakologiczne zmniejsza częstość występowania i skutki uboczne majaczenia pooperacyjnego7.

Leczenie majaczenia pooperacyjnego obejmuje kilka elementów. Po pierwsze, należy zidentyfikować i leczyć podstawową przyczynę majaczenia. Może to być infekcja, zaburzenie elektrolitów, ból lub działanie niepożądane leków. Po drugie, ważne jest zapewnienie bezpieczeństwa pacjenta i środowiska wspierającego jego powrót do zdrowia7.

Interwencje niefarmakologiczne są podstawą leczenia i obejmują3:

• Częste orientowanie pacjenta w czasie i miejscu
• Zapewnienie spokojnego, cichego środowiska
• Utrzymywanie regularnego cyklu sen-czuwanie
• Wczesną mobilizację i aktywność fizyczną
• Obecność znanych osób i przedmiotów
• Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia i odżywiania

Leki przeciwpsychotyczne mogą być stosowane w przypadkach poważnego pobudzenia lub gdy pacjent stanowi zagrożenie dla siebie lub innych, ale powinny być używane ostrożnie i przez jak najkrótszy czas7.

Następstwa i powikłania

Majaczenie po operacji jest często tymczasowe, ale może wpływać na powrót do zdrowia bliskiej osoby, prowadząc do dłuższego pobytu w szpitalu lub wypisu do placówki rehabilitacyjnej zamiast bezpośrednio do domu. Większość osób z majaczeniem po operacji dochodzi do siebie w ciągu miesiąca do sześciu miesięcy. Jednak niektóre osoby mogą doświadczać dalszych i trwałych problemów z myśleniem i pamięcią8.

Niestety, objawy majaczenia pooperacyjnego są często mylone ze znakami demencji, która jest terminem zbiorczym dla nieodwracalnych stanów powodujących utratę pamięci i obniżenie funkcji poznawczych. Chociaż niektóre objawy są podobne, majaczenie nie jest tym samym co demencja i można mu zapobiegać w około 40% przypadków2.

Jeśli majaczenie nie zostanie wcześnie rozpoznane i leczone, może prowadzić do długoterminowych problemów zdrowotnych, w tym pogorszenia funkcji poznawczych i funkcjonalnych. Pacjenci są również narażeni na zwiększone ryzyko urazu fizycznego, hospitalizacji i przeniesienia do placówek opieki długoterminowej2.

Jak pomóc bliskiej osobie

Jeśli bliska osoba rozwinie majaczenie po operacji w szpitalu lub w domu po operacji, są kroki, które można podjąć jako członek rodziny lub bliski przyjaciel, aby pomóc jej szybciej dojść do siebie8.

Zalecenia opierają się na zasadach programu Hospital Elder Life Program (HELP), kompleksowego programu opieki nad pacjentem prowadzonego przez wolontariuszy, który pomaga zapobiegać majaczeniu i utracie funkcjonowania u starszych osób bez użycia leków. Chociaż program HELP jest dobrze znanym programem zapobiegania majaczeniu, wiele aspektów programu HELP może być również pomocnych w leczeniu majaczenia8.

Nie czekaj. Jeśli zauważysz objawy majaczenia, takie jak zamieszanie lub pobudzenie u bliskiej osoby po powrocie ze szpitala do domu, nie czekaj, aż pielęgniarka odwiedzi dom za kilka dni lub do oficjalnej wizyty kontrolnej po operacji. Zamiast tego zadzwoń lub wyślij wiadomość przez portal pacjenta i powiedz, że zauważyłeś zmianę w stanie psychicznym bliskiej osoby lub umów wizytę telemedyczną z lekarzem8.

Inne ważne działania, które mogą pomóc4:

• Utrzymuj spokojne, ciche otoczenie z dobrym oświetleniem w ciągu dnia
• Regularnie przypominaj bliskiej osobie, gdzie jest i jaki jest dzień
• Zachęcaj do noszenia okularów i aparatów słuchowych, jeśli ich używa
• Umieść w pobliżu zegary i kalendarze
• Otaczaj bliską osobę znajomymi przedmiotami i zdjęciami
• Zachęcaj do ruchu i aktywności fizycznej w miarę możliwości
• Zapewnij odpowiednie nawodnienie i odżywianie
• Pomóż w utrzymaniu regularnego rytmu snu

Program HELP podkreśla, że opiekunowie odgrywają dużą rolę w powrocie do zdrowia pacjenta z majaczeniem pooperacyjnym8.