Przeszczep komórek macierzystych

Czym jest przeszczep komórek macierzystych

Przeszczep komórek macierzystych, nazywany także przeszczepem szpiku kostnego, to procedura medyczna polegająca na przywróceniu zdrowych komórek macierzystych krwiotwórczych u osób, które straciły własne komórki w wyniku wysokich dawek chemioterapii lub radioterapii stosowanych w leczeniu niektórych nowotworów, chorób krwi i schorzeń autoimmunologicznych1.

Komórki macierzystye tworzące krew są niezwykle ważne, ponieważ rozwijają się w różne typy komórek krwi. Główne rodzaje komórek krwi to białe krwinki, które są częścią układu odpornościowego i pomagają organizmowi zwalczać infekcje, czerwone krwinki, które przenoszą tlen w całym ciele, oraz płytki krwi, które pomagają w krzepnięciu krwi i zapobiegają krwawieniom1.

Komórki macierzystye są produkowane przez szpik kostny – gąbczastą tkankę znajdującą się w środku niektórych kości2. Czasami lekarze pobierają te komórki, aby móc podać je pacjentowi z powrotem po chemioterapii. W innych przypadkach pobierają je od dawcy i przekazują osobie, która ma rakowe, nieprawidłowe lub uszkodzone komórki macierzystye3.

Rodzaje przeszczepów

Istnieją dwa główne rodzaje przeszczepów komórek macierzystych. Wybór odpowiedniego typu zależy od rodzaju choroby i indywidualnej sytuacji pacjenta.

Przeszczep autologiczny polega na wykorzystaniu własnych zdrowych komórek macierzystych pacjenta. Przed rozpoczęciem intensywnej chemioterapii lub radioterapii lekarze pobierają komórki macierzystye z krwi lub szpiku kostnego pacjenta i przechowują je. Po zakończeniu leczenia niszczącego komórki rakowe, zgromadzone zdrowe komórki macierzystye są podawane z powrotem do organizmu pacjenta3.

Przeszczep allogeniczny wykorzystuje komórki macierzystye pochodzące od dawcy. W tym przypadku zdrowe komórki macierzystye pobiera się z krwi lub szpiku kostnego jednej osoby – najlepiej bliskiego członka rodziny o tym samym lub podobnym typie tkankowym – i przenosi do innej osoby2. Przeszczepy autologiczne są nieco częstsze niż przeszczepy allogeniczne3.

Większość przeszczepów wykorzystuje obwodowe komórki macierzystye krwi, czyli niedojrzałe komórki macierzystye krążące we krwi. Niektóre przeszczepy wykorzystują jednak szpik kostny lub komórki macierzystye z krwi pępowinowej3.

Schorzenia leczone przeszczepem

Przeszczepy komórek macierzystych są najczęściej stosowane w leczeniu osób z nowotworami wpływającymi na komórki krwi. Do takich chorób należą białaczka, chłoniak, szpiczak mnogi i zespoły mielodysplastyczne. Mogą być również wykorzystywane w przypadku neuroblastoma, mięsaka Ewinga, nawrotowych guzów mózgu u dzieci, guzów zarodkowych oraz raka jąder1.

Przeszczepy komórek macierzystych stosuje się w leczeniu stanów, w których szpik kostny jest uszkodzony i nie może już produkować zdrowych komórek krwi. Zabiegi te można również przeprowadzać w celu zastąpienia komórek krwi uszkodzonych lub zniszczonych w wyniku intensywnego leczenia przeciwnowotworowego2.

Inne schorzenia, które można leczyć przeszczepem komórek macierzystych, obejmują ciężką anemię aplastyczną (niewydolność szpiku kostnego), niektóre zaburzenia krwi, układu odpornościowego i metaboliczne – w tym anemię sierpowatokrwinkową, talasemię, ciężki złożony niedobór odporności oraz zespół Hurlera2.

Przeszczep komórek macierzystych jest zwykle przeprowadzany tylko wtedy, gdy inne metody leczenia nie przyniosły rezultatu, potencjalne korzyści z przeszczepu przewyższają ryzyko, a pacjent jest w stosunkowo dobrym stanie zdrowia pomimo choroby podstawowej2. Ponad 22 000 osób żyjących w Stanach Zjednoczonych ma chorobę, którą przeszczep komórek macierzystych mógłby wyleczyć3.

Jak przebiega przeszczep

Przeszczep komórek macierzystych składa się z kilku głównych etapów, które mogą różnić się w zależności od typu zabiegu i stanu pacjenta.

Proces rozpoczyna się od badań i oceny ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Następnie określa się odpowiedni typ przeszczepienia – autologiczny, syngeniczny (od bliźniaka identycznego) lub allogeniczny (od dawcy spokrewnionego, niespokrewnionego lub z krwi pępowinowej)4.

Kolejnym krokiem jest pobranie komórek macierzystych od pacjenta lub dawcy. Komórki macierzystye z krwi pobiera się za pomocą bezbolesnego procesu zwanego aferezą. Krew jest pobierana z żyły i przepuszczana przez maszynę, która usuwa komórki macierzystye i zwraca pozostałą krew i osocze z powrotem do pacjenta lub dawcy4. Komórki macierzystye ze szpiku kostnego są pobierane w sali operacyjnej za pomocą igły umieszczonej w miękkiej części kości4.

Leczenie kondycjonujące to podanie pacjentowi chemioterapii i/lub radioterapii w celu zniszczenia wszystkich chorych komórek w organizmie i stworzenia miejsca w szpiku kostnym dla przeszczepionych komórek macierzystych4. Jest to etap przygotowujący organizm do przeszczepu2.

Podanie zdrowych komórek macierzystych to bezbolesny proces, w którym komórki są przeszczepiane do pacjenta poprzez wlew dożylny. Skutki uboczne tej procedury są rzadkie4.

Po przeszczepie następuje etap wszczepienia i powrotu do zdrowia. Przeszczepione komórki macierzystye zaczynają rosnąć i produkować zdrowe komórki krwi. W przypadku przeszczepu szpiku kostnego lub komórek macierzystych z krwi wszczepienie trwa od dwóch do trzech tygodni; w przypadku przeszczepu krwi pępowinowej proces ten trwa od trzech do pięciu tygodni4.

Większość pacjentów przebywa w szpitalu w tym okresie, aby byli chronieni przed infekcją i monitorowani pod kątem skutków ubocznych4. Jeśli komórki macierzystye pochodzą z własnej krwi lub szpiku kostnego pacjenta, pobyt w szpitalu może nie przekraczać trzech tygodni. Jeśli komórki macierzystye pochodzą od innej osoby, pobyt w szpitalu może wynosić cztery tygodnie lub dłużej. Około jedna na cztery osoby musi zostać ponownie przyjęta do szpitala w ciągu pierwszych trzech miesięcy z powodu problemów, które mogą wystąpić5.

Skutki uboczne i powikłania

Przeszczep komórek macierzystych może być intensywnym i wymagającym zabiegiem. Problemy wynikające z przeszczepu mogą obejmować nudności i wymioty, biegunkę, owrzodzenia jamy ustnej, utratę włosów i krwawienia5.

Po przeszczepie komórek macierzystych może wystąpić również infekcja, taka jak zapalenie płuc. Po zabiegu może dojść do ciężkiej, często zagrażającej życiu infekcji. Pacjenci muszą przyjmować antybiotyki przez kilka miesięcy, aby zapobiec infekcji5.

W przypadku przeszczepów allogenicznych, kiedy komórki macierzystye pochodzą od dawcy, pacjenci potrzebują leczenia lekami, które zapobiegają atakowi układu odpornościowego na komórki dawcy. Mogą również przyjmować leki, aby zapobiec atakowaniu organizmu przez komórki dawcy. Większość osób, które nie mają reakcji układu odpornościowego, przyjmuje te leki przez okres od dwóch do sześciu miesięcy5.

Poważnym powikłaniem po przeszczepie allogenicznym jest choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GVHD). Jest to stan, w którym przeszczepione komórki dawcy atakują tkanki i narządy organizmu biorcy. Lekarze regularnie badają pacjentów po przeszczepie allogenicznym pod kątem objawów tej choroby4.

Powrót do zdrowia po przeszczepie

Powrót do zdrowia po przeszczepie komórek macierzystych to długi proces, który wymaga czasu i cierpliwości. Pacjenci potrzebują regularnych wizyt kontrolnych po przeszczepie. Na początku mogą odbywać się co tydzień, a stopniowo stają się rzadsze. Te wizyty służą monitorowaniu ogólnego procesu powrotu do zdrowia, sprawdzaniu poziomu komórek krwi oraz ocenie skuteczności leczenia6.

Po wypisie ze szpitala pacjent może czuć niepokój związany z powrotem do domu. Pielęgniarki i lekarze pomagają zaplanować wypis i po powrocie do domu pacjent może się z nimi kontaktować w przypadku pytań lub obaw6.

Pacjenci zaczynają czuć się silniejsi i bardziej aktywni w miarę upływu czasu. Może jednak minąć nawet rok, zanim naprawdę poczują, że są na drodze do pełnego wyzdrowienia6. Każda osoba wraca do zdrowia we własnym tempie5.

Po przeszczepie ważne jest odpowiednie planowanie i opieka. Pacjenci powinni odpoczywać, gdy czują się zmęczeni, ponieważ wystarczająca ilość snu pomoże w regeneracji. Zaleca się codzienne spacery, stopniowo zwiększając dystans. Chodzenie poprawia przepływ krwi i pomaga zapobiegać zapaleniu płuc i zaparciom. Należy unikać intensywnych ćwiczeń, takich jak jazda na rowerze, bieganie, podnoszenie ciężarów czy aerobik, dopóki lekarz nie wyrazi zgody5.

Pacjenci mogą spożywać normalną dietę. Jeśli żołądek jest podrażniony, zaleca się łagodne, niskotłuszczowe potrawy, takie jak zwykły ryż, kurczak z grilla, tosty i jogurt5.

Po przeszczepie możliwe jest wystąpienie co najmniej jednej infekcji. Może być konieczny ponowny pobyt w szpitalu, co może być denerwujące, szczególnie jeśli pacjent niedawno wrócił do domu6. Pacjenci mogą również nadal potrzebować transfuzji krwi lub płytek krwi po powrocie do domu, dopóki ich poziom komórek krwi się nie poprawi6.