Profilaktyka zakrzepicy to jedno z najważniejszych działań zmierzających do ochrony zdrowia pacjentów w szpitalach. Zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna są poważnymi, ale często możliwymi do uniknięcia powikłaniami, które mogą prowadzić do niepełnosprawności, a nawet śmierci.
Czym jest profilaktyka zakrzepicy
Profilaktyka zakrzepicy, zwana również tromboprofilaktyką, to leczenie medyczne mające na celu zapobieganie tworzeniu się zakrzepów (skrzepów krwi wewnątrz naczyń krwionośnych) u osób uznawanych za narażone na takie powikłanie. Zakrzepica może wystąpić w różnych miejscach organizmu, ale najczęściej dotyczy żył głębokich w nogach.
Zakrzepica żył głębokich (w skrócie ZŻG lub DVT) to stan, w którym skrzep krwi tworzy się w głębokich żyłach ciała. Najczęściej występuje w kończynach dolnych, choć może pojawić się także w kończynach górnych. Zatorowość płucna (w skrócie PE) to niebezpieczne powikłanie, które powstaje, gdy część skrzepu odrywa się i przemieszcza do płuc, blokując tętnicę płucną lub jej gałęzie.
Te dwa stany – zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna – są często grupowane razem pod nazwą żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (w skrócie VTE). Około jeden na trzech pacjentów z zakrzepicą żył głębokich w nogach rozwinie zatorowość płucną.
Dlaczego profilaktyka jest ważna
Profilaktyka zakrzepicy jest najważniejszą strategią bezpieczeństwa pacjentów przyjmowanych do szpitala. Zatorowość płucna pozostaje główną przyczyną zgonów możliwych do uniknięcia wśród pacjentów hospitalizowanych. W Stanach Zjednoczonych zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna powodują od 60 000 do 100 000 zgonów rocznie.
Zapobieganie zakrzepicy jest lepsze i bezpieczniejsze niż jej leczenie, szczególnie u pacjentów z wysokim ryzykiem. Dobrą wiadomością jest to, że żylna choroba zakrzepowo-zatorowa jest często możliwa do zapobieżenia i do leczenia.
Pacjenci w szpitalach są szczególnie narażeni na rozwój zakrzepicy, ponieważ często muszą pozostawać przez długi czas w bezruchu i z innych przyczyn związanych z ich stanem zdrowia. Dlatego lekarze często zapewniają tym pacjentom profilaktykę zakrzepicy – zabiegi pomagające jej zapobiec.
Kto potrzebuje profilaktyki zakrzepicy
Niektóre osoby są bardziej narażone na tworzenie się zakrzepów krwi niż inne. Dotyczy to na przykład osób z nowotworami przechodzących zabieg chirurgiczny. Środki zapobiegawcze zazwyczaj rozpoczyna się po operacji, ponieważ związana z nią niemożność ruchu zwiększa ryzyko u danej osoby.
Pacjenci z niskim ryzykiem zakrzepicy – na przykład ci, którzy przechodzą drobny zabieg chirurgiczny, ale nie mają czynników ryzyka zakrzepicy, lub ci, którzy muszą być czasowo nieaktywni przez dłuższe okresy, jak podczas długiego (ponad 6 godzin) lotu samolotem – powinni być zachęcani do chodzenia lub innego ruchu nóg co jakiś czas. Zginanie stopy w górę i w dół 10 razy na godzinę jest prawdopodobnie wystarczające. U takich osób nie jest potrzebne leczenie medyczne.
Pacjenci z wyższym ryzykiem zakrzepicy żył głębokich obejmują tych, którzy przechodzą drobny zabieg chirurgiczny, jeśli mają kliniczne czynniki ryzyka zakrzepicy; tych przechodzących duży zabieg chirurgiczny, szczególnie operację ortopedyczną, nawet bez czynników ryzyka; oraz pacjentów leżących w łóżku z poważnymi chorobami internistycznymi (na przykład większość pacjentów leczonych na oddziale intensywnej terapii, inni pacjenci z niewydolnością serca, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, przewlekłą chorobą wątroby, udarem). Ci pacjenci wymagają dodatkowego leczenia zapobiegawczego.
Pacjenci internistyczni hospitalizowani z powodu ostrej choroby, mieszkańcy placówek długoterminowej opieki, osoby z drobnymi urazami i podróżni na długich dystansach są narażeni na zwiększone ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, która może być śmiertelna. Hospitalizacja z powodu ostrej choroby internistycznej jest ważną okazją do zastosowania działań zapobiegawczych.
Metody zapobiegania zakrzepicy
Istnieją dwa główne sposoby zapobiegania zakrzepicy: metody mechaniczne, które pomagają poprawić przepływ krwi, oraz leki, które sprawiają, że krew jest mniej skłonna do krzepnięcia.
Środki zapobiegawcze obejmują:
Zapobieganie nieruchomości
Profilaktyczną antykoagulację (na przykład heparyny drobnocząsteczkowe, fondaparynuks, warfaryna w dostosowanej dawce, doustne leki przeciwzakrzepowe)
Przerywany ucisk pneumatyczny
Wybór właściwej metody zapobiegawczej rozpoczyna się od oceny ryzyka. Ryzyko, wraz z innymi czynnikami, pozwala wybrać odpowiednią metodę zapobiegawczą. Przed wprowadzeniem tromboprofilaktyki należy ocenić ryzyko krwawienia i możliwe przeciwwskazania do stosowania leków przeciwzakrzepowych.
Leki przeciwzakrzepowe
Leki przeciwzakrzepowe, zwane również lekami rozrzedzającymi krew, są często stosowane w profilaktyce zakrzepicy. Sprawiają one, że krew jest mniej skłonna do tworzenia skrzepów.
W badaniu pacjentów internistycznych z poważnie ograniczoną ruchliwością podczas ostrej choroby stosowano enoksaparynę (jeden z rodzajów heparyny drobnocząsteczkowej) w dawce 40 mg raz dziennie podskórnie. Badanie obejmowało pacjentów z niewydolnością serca, ostrą niewydolnością oddechową lub przewlekłą niewydolnością oddechową, ostrym zakażeniem lub ostrym zaburzeniem reumatycznym. Enoksaparynę podawano nie dłużej niż 14 dni, a większość pacjentów była leczona przez 6 do 11 dni (mediana 7 dni).
Wyniki leczenia pacjentów internistycznych z ograniczoną ruchliwością leczonych przez 7 dni (mediana czasu trwania) dawką 40 mg enoksaparyny dziennie podskórnie wykazały względne zmniejszenie ryzyka o 63% i bezwzględne zmniejszenie ryzyka o 7,5% w przypadku zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej w porównaniu z placebo.
Badanie z 2018 roku obejmujące 9771 osób z rakiem nie wykazało różnicy między skutkami różnych leków rozrzedzających krew na zgon, rozwój skrzepu lub krwawienie. Przegląd z 2021 roku wykazał jednak, że heparyna drobnocząsteczkowa była lepsza niż inne leki przeciwzakrzepowe w niektórych zastosowaniach.
Mechaniczne metody profilaktyki
Mechaniczne metody profilaktyki pomagają poprawić przepływ krwi bez stosowania leków. Jedną z takich metod jest przerywany ucisk pneumatyczny, który wykorzystuje specjalne urządzenia uciskające nogi, aby poprawić krążenie.
Inną metodą są pończochy uciskowe, jeśli lekarz je przepisze. Są to specjalnie dopasowane pończochy, które mogą zapobiegać zakrzepicy żył głębokich, utrzymując prawidłowy przepływ krwi w nogach.
Ćwiczenie mięśni podudzia jest również ważne. Pomaga to utrzymać przepływ krwi przez nogi. Można pompować stopy w górę i w dół, podciągając palce w kierunku kolan, a następnie wskazując je w dół. To dobre ćwiczenie do wykonywania podczas siedzenia przez długie okresy.
Wstawanie z łóżka jak najszybciej, gdy lekarz powie, że można, jest jedną z najlepszych rzeczy, jakie można zrobić, aby zapobiec skrzepom. Aktywność fizyczna jest kluczowa.
Podczas podróży ważne jest robienie wielu przerw. Podczas długich podróży samochodem należy zatrzymywać samochód i chodzić co godzinę. W autobusie, samolocie lub pociągu należy wstawać z miejsca i chodzić po przejściu co godzinę, jeśli to możliwe.
Wyzwania w stosowaniu profilaktyki
Chociaż krajowe i międzynarodowe wytyczne dotyczące tromboprofilaktyki wielokrotnie zalecały stosowanie profilaktyki zakrzepicy u pacjentów przyjmowanych do szpitala, tylko od 40% do 50% pacjentów internistycznych i od 60% do 75% pacjentów chirurgicznych otrzymuje odpowiednią tromboprofilaksję.
Komputerowe systemy wspomagania decyzji i wstępnie wydrukowane zlecenia są najskuteczniejsze w optymalizacji przestrzegania przez lekarzy wytycznych dotyczących tromboprofilaktyki. Okresowe audyty przeprowadzane przez farmaceutów również pomagają poprawić stosowanie profilaktyki.
Sama hospitalizacja nie jest uważana za czynnik ryzyka, a pacjenci, którzy są hospitalizowani, ale nie należą do wyżej wymienionych kategorii, nie wymagają rutynowej profilaktyki zakrzepicy żył głębokich.
Ważne jest, aby wszyscy wiedzieli o oznakach i objawach zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej oraz o swoim ryzyku ich wystąpienia. Należy porozmawiać z lekarzem o swoim ryzyku i natychmiast zgłosić się po pomoc medyczną, jeśli pojawią się jakiekolwiek oznaki lub objawy.
info Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Finlandia
