Przewlekła choroba ziarniniakowa

Czym jest przewlekła choroba ziarniniakowa?

Przewlekła choroba ziarniniakowa, zwana także CGD (od angielskiej nazwy Chronic Granulomatous Disease), to rzadka choroba genetyczna, która wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego1. W Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 20 nowych przypadków rocznie, a na całym świecie choroba występuje u około 1 na 250 000 osób12.

U osób z CGD pewne białe krwinki – czyli komórki układu odpornościowego, które normalnie chronią organizm przed zakażeniami – nie działają prawidłowo. Dotyczy to szczególnie neutrofili (rodzaju białych krwinek), które nie są w stanie wytwarzać nadtlenku wodoru i innych chemicznych substancji niezbędnych do niszczenia bakterii i grzybów13. W rezultacie organizm nie potrafi bronić się przed określonymi drobnoustrojami, co prowadzi do przewlekłych stanów zapalnych i częstych, poważnych infekcji.

Nazwa choroby pochodzi od charakterystycznych zmian zwanych ziarniniakami – twardych grudek, które tworzą się w różnych częściach ciała, gdy komórki układu odpornościowego gromadzą się w miejscach, gdzie bezskutecznie próbują zwalczyć infekcję22. Choroba występuje częściej u mężczyzn1.

Objawy i przebieg choroby

Objawy przewlekłej choroby ziarniniakowej zwykle pojawiają się w dzieciństwie, choć mogą wystąpić w każdym wieku14. Najczęstszym objawem są nawracające infekcje bakteryjne i grzybicze, które mogą być bardzo poważne i wymagać hospitalizacji12.

Osoby z CGD zazwyczaj doświadczają co najmniej jednej poważnej infekcji bakteryjnej lub grzybiczej co 3 do 4 lat4. Najbardziej narażone na zakażenie są płuca – zapalenie płuc jest częstym powikłaniem tej choroby4. Pacjenci z CGD mogą rozwinąć szczególny rodzaj grzybiczego zapalenia płuc, zwany zapaleniem płuc związanym z kompostem, które pojawia się po kontakcie z rozkładającymi się materiałami organicznymi, takimi jak kompost, siano czy zgniłe liście4.

Inne części ciała często dotknięte infekcją to skóra, wątroba, węzły chłonne i kości14. Typowe objawy mogą obejmować:

• Swędzącą, podrażnioną skórę
• Katar
• Ból w klatce piersiowej podczas oddychania
• Powiększenie węzłów chłonnych
• Ropnie (kieszonki wypełnione ropą) w wątrobie, płucach, skórze lub śledzionie
• Ziarniny (skupiska komórek tworzące się w miejscach stanu zapalnego lub infekcji)
• Przewlekłą biegunkę
• Gorączkę1

Infekcje skóry mogą powodować powstawanie wrzodów, pęcherzy i ran, które nie chcą się goić22.

Stan zapalny może wystąpić w wielu różnych obszarach organizmu. Najczęściej ziarniny pojawiają się w układzie pokarmowym i moczowo-płciowym4. W wielu przypadkach dochodzi do zapalenia ścian jelit, co prowadzi do postaci zapalenia jelit, które może różnić się nasileniem, ale często powoduje ból brzucha, biegunkę, krwawe stolce, nudności i wymioty422. Inne częste miejsca stanów zapalnych to żołądek, jelito grube, odbytnica, a także drogi moczowe4.

Przyczyny i dziedziczenie

Przewlekła choroba ziarniniakowa jest chorobą genetyczną, co oznacza, że jest się z nią urodzonym122. Nie można jej "złapać" od kogoś innego jak przeziębienia. Choroba jest wynikiem mutacji w genach odpowiedzialnych za prawidłowe działanie układu odpornościowego.

CGD jest spowodowana defektami w jednym z pięciu elementów składowych kompleksu enzymu zwanego oksydazą NADPH w białych krwinkach56. Ten enzym jest odpowiedzialny za wytwarzanie substancji zwanych reaktywnymi formami tlenu, w tym nadtlenku wodoru, które są niezbędne do niszczenia bakterii i grzybów wewnątrz komórek33.

Istnieją dwa główne sposoby dziedziczenia CGD. W przypadku autosomalnego recesywnego CGD oboje rodzice przekazują dziecku wadliwy gen. W tej formie oboje rodzice są nosicielami choroby, ale sami nie chorują22. Druga forma to CGD związane z chromosomem X, które jest dziedziczone poprzez chromosom X i występuje częściej. W około dwóch trzecich przypadków pierwsze objawy pojawiają się w pierwszym roku życia w postaci infekcji, zapalenia skóry lub problemów żołądkowo-jelitowych6.

Rozpoznanie choroby

Rozpoznanie przewlekłej choroby ziarniniakowej opiera się na kilku rodzajach badań. Wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia mogą znacząco poprawić rokowanie7.

Głównym testem diagnostycznym jest badanie zwane testem DHR (test redukcji dihydrorodaminy), który ocenia, czy białe krwinki pacjenta mogą prawidłowo produkować reaktywne formy tlenu33. Jest to zazwyczaj pierwszy test wykonywany, gdy podejrzewa się CGD.

Kolejnym ważnym badaniem są testy genetyczne, które mogą potwierdzić diagnozę poprzez identyfikację konkretnej mutacji genetycznej odpowiedzialnej za chorobę33. Testy genetyczne mogą również pomóc w określeniu typu dziedziczenia i ryzyka przekazania choroby potomstwu.

Lekarze mogą również zlecić różne badania dodatkowe, aby ocenić obecność infekcji lub powikłań, takie jak badania laboratoryjne krwi, badania obrazowe czy biopsje tkanek6.

Leczenie i profilaktyka

Nowoczesna terapia przewlekłej choroby ziarniniakowej obejmuje kilka elementów mających na celu zapobieganie infekcjom i leczenie powikłań. Leczenie często wymaga stosowania leków przez całe życie1.

Podstawą leczenia jest profilaktyka antybiotykowa, czyli stałe przyjmowanie antybiotyków w celu zapobiegania infekcjom bakteryjnym337. Pacjenci przyjmują również leki przeciwgrzybicze w charakterze profilaktycznym, aby chronić się przed zakażeniami grzybiczymi133. Wprowadzenie rutynowej profilaktyki antybiotykowej i azolowych leków przeciwgrzybiczych znacząco poprawiło ogólne przeżycie pacjentów6.

W przypadku wystąpienia infekcji konieczne jest agresywne i długotrwałe podawanie antybiotyków oraz czasem kortykosteroidów, takich jak prednizon7. Leczenie stanów zapalnych i powikłań autoimmunologicznych u pacjentów z CGD jest problematyczne, ponieważ większość stosowanych środków osłabia układ odpornościowy, który u chorych na CGD już nie działa prawidłowo7.

Wielu pacjentów dobrze reaguje na kortykosteroidy, ale mogą wymagać długotrwałego ich stosowania. Sulfasalazyna i azatiopryna są przydatnymi lekami oszczędzającymi steroidy. Metotreksat i hydroksychlorochina mogą być skuteczne u osób z zapaleniemstawów7.

Dla niektórych pacjentów rozważane jest przeszczepienie komórek macierzystych szpiku kostnego, które może potencjalnie wyleczyć chorobę poprzez zastąpienie wadliwych komórek układu odpornościowego zdrowymi komórkami od dawcy33. Terapia genowa stanowi nowszą opcję terapeutyczną, która jest obecnie przedmiotem badań33.

Zapobieganie infekcjom w życiu codziennym

Osoby z przewlekłą chorobą ziarniniakową muszą podejmować dodatkowe środki ostrożności w codziennym życiu, aby unikać kontaktu z patogenami – małymi organizmami, w tym bakteriami i grzybami, które mogą powodować infekcję8.

Bakterie i grzyby znajdują się wszędzie wokół nas: w glebie, kompoście, ogrodach, roślinach doniczkowych, zrębkach drewna, na placach zabaw, w stojącej wodzie jezior i stawów, w kurzu, na nowych budowach, w sierści i zabrudzeniach zwierząt domowych, w pleśni w stodołach, szopach, piwnicach i jaskiniach, a także w stertach liści i skoszonej trawy8.

Różne pory roku niosą ze sobą różne ryzyka. Wiosną deszcze mogą tworzyć kałuże pełne bakterii. Latem sucha pogoda może prowadzić do zwiększonej ilości kurzu i zarodników w powietrzu. Jesienią najlepiej unikać przejażdżek wozami z sianem lub przebywania w pobliżu osób grabią liście. Zimą należy czyścić zbiorniki nawilżaczy i uważać na rośliny i zwierzęta, które są przynoszone do domu8.

Do czynności, których należy unikać, należą: przebywanie w zakurzonych piwnicach lub szopach, jazda z otwartymi oknami po pylistych drogach oraz skakanie w stertach liści jesienią8. Kluczem do zmniejszenia nasilenia infekcji jest wczesne jej wykrycie – najgorszą rzeczą przy CGD jest czekanie8. Ważnymi sygnałami ostrzegawczymi są gorączka, dreszcze lub uczucie ciepła. Jeśli gorączka utrzymuje się przez więcej niż 2-3 dni, należy wykonać badanie krwi lub skontaktować się z lekarzem8.

Rokowanie i życie z chorobą

Dzięki odpowiedniej opiece przewlekła choroba ziarniniakowa może być skutecznie kontrolowana9. Wprowadzenie nowoczesnych metod leczenia, w tym rutynowej profilaktyki antybiotykowej i przeciwgrzybiczej, znacząco poprawiło rokowanie i jakość życia pacjentów6.

CGD jest chorobą przewlekłą, co oznacza, że towarzyszy pacjentowi przez całe życie22. Wymaga to regularnej opieki medycznej, przestrzegania zaleceń lekarskich dotyczących przyjmowania leków oraz unikania sytuacji zwiększających ryzyko infekcji. Ważne jest również monitorowanie pierwszych oznak infekcji i szybkie reagowanie na nie.

Dla osób żyjących z CGD i ich rodzin dostępne są różne formy wsparcia, w tym grupy wsparcia, organizacje pacjenckie i zasoby edukacyjne, które pomagają w radzeniu sobie z wyzwaniami związanymi z chorobą. Wiele osób z CGD prowadzi aktywne i satysfakcjonujące życie, pod warunkiem że stosują się do zaleceń lekarskich i dbają o swoje zdrowie9.

Ważne jest również, aby członkowie rodziny osób z CGD rozważyli przeprowadzenie testów genetycznych, ponieważ mogą być nosicielami choroby. Kobiety będące nosicielkami CGD związanego z chromosomem X mogą doświadczać lub nie doświadczać objawów, a niektóre mogą być narażone na poważne infekcje22.