Zespół izodicentrycznego chromosomu 15

Czym jest zespół izodicentrycznego chromosomu 15?

Zespół izodicentrycznego chromosomu 15, zwany również zespołem Dup15q, to zaburzenie rozwojowe spowodowane obecnością dodatkowego materiału genetycznego z chromosomu 15. Ludzie z tym zespołem zazwyczaj rodzą się z 47 chromosomami w swoich komórkach ciała zamiast normalnych 461.

Dodatkowy chromosom, klasyfikowany jako mały chromosom markerowy nadliczbowy (dodatkowy fragment chromosomu), składa się z fragmentu chromosomu 15, który został zduplikowany jak w odbiciu lustrzanym. To właśnie obecność tego dodatkowego materiału genetycznego odpowiada za objawy występujące u osób z zespołem idic(15)1.

W tym schorzeniu osoby mają łącznie cztery kopie określonego regionu chromosomu 15 zamiast zwykłych dwóch kopii. Nazwa "izodicentryczny" odnosi się do duplikacji i inwersji fragmentu chromosomu zawierającego centromer (środkową część chromosomu odpowiedzialną za jego prawidłowy podział podczas podziału komórki)1.

Chromosom 15 to jeden z 23 par chromosomów u ludzi. Każdy człowiek rodzi się z dwiema kopiami każdego chromosomu – jedną od matki i jedną od ojca. Dodatkowy materiał genetyczny w zespole Dup15q znajduje się w regionie chromosomu 15 oznaczonym jako 11.2-13.1. Region ten musi być zawarty w duplikacji, aby można było zidentyfikować chorobę jako zespół Dup15q2.

W większości przypadków duplikacja chromosomu 15q11.2-13.1 nie jest dziedziczona, ale występuje de novo, co oznacza, że pomnożenie nastąpiło jako losowe zdarzenie podczas wczesnego rozwoju zarodkowego2.

Objawy i charakterystyka

Objawy zespołu Dup15q różnią się u poszczególnych osób, ale istnieją wspólne cechy charakterystyczne dla tego schorzenia. Najczęstsze objawy obejmują słabe napięcie mięśniowe, opóźnienia rozwojowe, niepełnosprawność intelektualną, zaburzenia ze spektrum autyzmu oraz padaczkę3.

Hipotonia (osłabione napięcie mięśniowe) jest powszechna u osób z zespołem Dup15q i przyczynia się do opóźnionego rozwoju oraz upośledzonej sprawności ruchowej, w tym siedzenia i chodzenia. Większość dzieci z tym zespołem rozwija zdolność samodzielnego chodzenia po ukończeniu 2 lub 3 roku życia, zazwyczaj z szeroką podstawą lub nieskoordynowanym sposobem chodzenia4.

Niemowlęta z zespołem Dup15q często mają trudności z karmieniem spowodowane słabymi mięśniami twarzy, które utrudniają ssanie i połykanie. W okresie noworodkowym typowo występuje hipotonia, trudności z karmieniem oraz opóźnienie rozwoju motoryki dużej5.

Niepełnosprawność intelektualna występuje u osób z zespołem Dup15q i może być od łagodnej do głębokiej, chociaż zwykle mieści się w zakresie umiarkowanym do poważnym. Szczególnie dotknięty jest rozwój mowy i języka, przy czym niektóre osoby nigdy nie rozwijają funkcjonalnej mowy4.

Większość osób z tym zaburzeniem ma zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), a wiele z nich ma problemy językowe związane z ASD, takie jak powtarzanie słów innych osób (echolalia) lub powtarzanie określonych fraz4.

Trudności behawioralne są również związane z zespołem Dup15q, w tym inne cechy ASD, takie jak trudności ze zmianami w rutynie i problemy z interakcją społeczną. Dotknięte osoby mogą również doświadczać nadpobudliwości, lęku i frustracji prowadzącej do napadów złości4.

Ponad połowa osób z zespołem Dup15q ma nawracające napady padaczkowe (padaczkę). Napady zwykle rozwijają się między 6 miesiącem a 9 rokiem życia. Niektóre osoby mają tylko napady ogniskowe, które dotyczą jednej części mózgu. U innych osób napady zaczynają się od typu zwanego skurczami niemowlęcymi (napady, które zwykle pojawiają się przed ukończeniem 1 roku życia i obejmują powtarzające się skurcze mięśni)4.

Rodzaje duplikacji

Duplikacje w zespole Dup15q najczęściej występują w jednej z dwóch form: dodatkowy chromosom izodicentryczny 15, w skrócie idic(15), lub duplikacja intersticjalna 15, w skrócie int dup(15)2.

Typ izodicentryczny (idic(15)) jest bardziej powszechny, występując w 60-80% przypadków. W tym typie osoba ma mały dodatkowy chromosom z dwiema dodatkowymi kopiami fragmentu chromosomu 156.

Typ intersticjalny występuje w 20-40% przypadków. W tym typie osoba ma jedną dodatkową kopię fragmentu wewnątrz już istniejącego chromosomu. Osoby z duplikacją intersticjalną mają tylko jedną dodatkową kopię, co skutkuje łagodniejszymi objawami niż w przypadku idic(15)7.

U osób z idic(15) występuje znacznie wyższa częstość napadów padaczkowych. Spośród osób z int dup(15) tylko 25% ma napady, a częstość ta jest podobna do tej zgłaszanej w populacji osób z autyzmem ogólnie. Częstość napadów u osób z idic(15) jest znacznie wyższa, wynosi 63%7.

Osoby z izodicentrycznym nadliczbowym chromosomem 15q11.2-q13.1 pochodzenia matczynego są zazwyczaj bardziej dotknięte niż osoby z duplikacją intersticjalną3.

Dodatkowy chromosom jest czasami znajdowany w stanie mozaikowym, co oznacza, że tylko niektóre komórki niosą chromosom markerowy. Jednak głównie z powodu niestabilności markera i tendencji do utraty podczas podziału komórkowego, niektóre komórki są całkowicie normalne z 46 chromosomami1.

Częstość występowania

Częstość występowania przy urodzeniu szacuje się na 1 na 30 000, ale może to być niedoszacowanie. U pacjentów z problemami rozwojowymi (opóźnienie rozwojowe, niepełnosprawność intelektualna lub zaburzenia ze spektrum autyzmu) lub mnogimi wadami wrodzonymi, częstość występowania częściowej tetrasomii chromosomu 15 szacuje się w zakresie od 1/253 do 1/5845.

Zespół Dup15q to stan genetyczny występujący u 1 na 5000 osób8. Według innych źródeł, częstość występowania tego zaburzenia w populacji ogólnej szacuje się na około 1 na 14 000 osób, a zespół Dup15q jest jedną z najczęstszych nieprawidłowości chromosomowych u osób z ASD6.

Obserwuje się preferencję płci męskiej w stosunku 2:15.

Diagnoza

Diagnozę zespołu duplikacji 15q pochodzenia matczynego ustala się poprzez wykrycie co najmniej jednej dodatkowej kopii regionu krytycznego Pradera-Williego/Angelmana pochodzącej od matki. Jest to region o długości około 5 Mb w obrębie chromosomu3.

Badania diagnostyczne obejmują testy genetyczne, które mogą zidentyfikować obecność dodatkowego materiału genetycznego z chromosomu 15. Testy te są wykonywane na próbkach krwi lub innych tkanek i mogą potwierdzić diagnozę zespołu Dup15q2.

Region krytyczny Pradera-Williego/Angelmana (PWACR) na chromosomie 15 jest kluczowy dla diagnozy. Osoby z zespołem Dup15q mają dodatkowe kopie tego regionu, ale zazwyczaj nie mają zespołu Pradera-Williego ani zespołu Angelmana, chociaż te schorzenia dotyczą tego samego regionu chromosomu9.

Cechy związane z zespołem idic(15) typu 1 są "niespecyficzne", co oznacza, że nie tworzą łatwo rozpoznawalnego zespołu objawów i są obserwowane w wielu innych zaburzeniach, co może utrudniać wczesną diagnozę9.

Leczenie i postępowanie

Nie ma leku na zespół Dup15q, ale istnieją różne metody leczenia i terapie, które mogą poprawić jakość życia osób dotkniętych tym schorzeniem. Postępowanie jest ukierunkowane na konkretne objawy występujące u każdej osoby10.

Interwencje terapeutyczne mogą pomóc w rozwoju i uczeniu się. Mogą one obejmować terapię mowy i języka, fizjoterapię, terapię zajęciową oraz wsparcie behawioralne11.

W przypadku padaczki, która występuje u ponad połowy osób z zespołem Dup15q, stosuje się leki przeciwpadaczkowe. Nasilenie i typ napadów mogą się różnić, dlatego leczenie musi być dostosowane indywidualnie. U osób z idic(15) i napadami, 81% ma wiele typów napadów. Najczęstszym typem napadu jest uogólniony napad toniczno-kloniczny, występujący u 60% osób7.

Rzadko zespół duplikacji 15q pochodzenia matczynego może być również związany z psychozą lub nagłą niewyjaśnioną śmiercią3.

Wizyty u specjalistów są dostosowywane do indywidualnych potrzeb każdej rodziny w zakresie edukacji na temat zespołu Dup15q, zarządzania medycznego i psychoedukacyjnego oraz opcji terapeutycznych dla tego złożonego stanu8.

Specjalistyczne kliniki

Istnieją specjalistyczne kliniki wielodyscyplinarne dla osób w każdym wieku z potwierdzonym genetycznie rozpoznaniem zespołu duplikacji 15q. Obejmują one osoby z duplikacjami intersticjalnymi regionu krytycznego Pradera-Williego/Angelmana (PWACR) lub izodicentrycznym chromosomem 158.

W takich klinikach rodziny mają możliwość spotkania z zespołem ekspertów, w tym genetykiem klinicznym, doradcą genetycznym, neurologiem, psychiatrą, psychologiem, logopedą, fizjoterapeutą, terapeutą zajęciowym i pracownikiem socjalnym8.

Kliniki te zapewniają kompleksową opiekę i wsparcie dla rodzin, pomagając w zrozumieniu choroby oraz dostępnych opcji terapeutycznych i badawczych8.