W skrócie

Adrenoleukodystrofia to rzadkie schorzenie genetyczne, które wpływa na układ nerwowy i gruczoły nadnerczy. Chłopcy są dotknięci najpoważniej, podczas gdy dziewczęta mogą rozwinąć objawy w wieku dorosłym. Choroba powoduje gromadzenie się bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych w mózgu, co prowadzi do postępującego uszkodzenia.

Czym jest adrenoleukodystrofia?

Adrenoleukodystrofia, w skrócie ALD, jest rzadkim schorzeniem genetycznym, które należy do grupy chorób zwanych leukodystrofiami (choroby powodujące uszkodzenie osłonki mielinowej, czyli warstwy ochronnej wokół komórek nerwowych w mózgu). ALD wpływa na układ nerwowy i gruczoły nadnerczy.

Jest to choroba postępująca, co oznacza, że z czasem objawy mogą się nasilać. Leczenie ma na celu spowolnienie postępu choroby i poprawę jakości życia pacjentów.

mózg
rdzeń kręgowy
gruczoły nadnerczy
układ nerwowy

Przyczyny choroby

Adrenoleukodystrofia jest schorzeniem genetycznym powiązanym z chromosomem X. Dlatego czasami nazywana jest X-sprzężoną adrenoleukodystrofią lub X-ALD. Ponieważ mężczyźni mają tylko jeden chromosom X, a kobiety dwa, choroba dotyka mężczyzn częściej i w cięższej postaci.

ALD jest wywoływana przez mutacje (zmiany) w genie ABCD1. Te mutacje uniemożliwiają organizmowi rozkładanie bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w skrócie VLCFA (cząsteczek tłuszczu o specjalnej długości). W rezultacie VLCFA gromadzą się w mózgu, układzie nerwowym i korze nadnerczy, czyli największej części gruczołu nadnerczowego.

Naukowcy nie są do końca pewni, jak dokładnie nagromadzenie VLCFA wpływa na organizm. Jednak badania sugerują, że te złogi powodują stan zapalny, który uszkadza osłonkę mielinową – warstwę ochronną wokół komórek nerwowych w mózgu. Gdy mielina jest uszkodzona, komórki nerwowe nie mogą wysyłać sygnałów z mózgu do ciała. To prowadzi do problemów z funkcjonowaniem organizmu, w tym z ruchem i myśleniem.

Osoby z ALD mogą dziedziczyć chorobę od jednego lub obojga rodziców. Kobiety mają dwa chromosomy X i są nosicielkami choroby, ale ponieważ mężczyźni mają tylko jeden chromosom X i brakuje im ochronnego efektu dodatkowego chromosomu X, są bardziej poważnie dotknięci.

Typy adrenoleukodystrofii

Istnieją cztery główne typy ALD:

Dziecięca postać mózgowa adrenoleukodystrofii (nazywana także mózgową ALD, CALD lub CCALD) – jest to najcięższa postać choroby, która rozpoczyna się w wieku od 4 do 10 lat
Niewydolność nadnerczy, nazywana także chorobą Addisona
Adrenomieloneuropatia – postać ALD, która dotyka rdzenia kręgowego i nerwów, zazwyczaj u dorosłych
Czwarta postać wpływająca na różne układy organizmu

Niemowlęta z adrenoleukodystrofią są neurologicznie prawidłowe przy urodzeniu. Chłopcy z ALD są narażeni na ryzyko rozwoju niewydolności nadnerczy lub zapalnych zmian demielinizacyjnych w mózgu (mózgowa ALD).

Objawy

Objawy u chłopców i mężczyzn

Dziecięca mózgowa postać jest najcięższa, z początkiem między 4 a 10 rokiem życia. Najczęstsze objawy to zazwyczaj zmiany behawioralne, takie jak nieprawidłowe wycofanie się lub agresja, słaba pamięć i słabe wyniki w szkole. Inne objawy obejmują problemy z mówieniem, słuchaniem i rozumieniem instrukcji werbalnych.

Mózgowa ALD powoduje szybką demielinizację (utratę osłonki mielinowej) istoty białej mózgu. Klinicznie charakteryzuje się nadaktywnością, zmianami emocjonalnymi i słabymi wynikami w szkole, a także postępującym pogorszeniem funkcji poznawczych, wzrokowych, słuchowych, mowy i ruchowych.

Prawie wszyscy pacjenci z X-ALD cierpią na niewydolność nadnerczy, znaną również jako choroba Addisona. Jednak objawy neurologiczne mogą rozpocząć się zarówno w dzieciństwie, jak i w wieku dorosłym.

Objawy u kobiet

Dziewczęta zazwyczaj nie są dotknięte chorobą, chociaż mogą rozwinąć objawy jako dorosłe. Około 80% kobiet będących nosicielkami wykazuje pewne objawy w późniejszym okresie życia.

Diagnostyka

Badania przesiewowe noworodków zrewolucjonizowały diagnostykę ALD. Wczesne wykrycie pozwala na rozpoczęcie monitorowania i odpowiedniego leczenia przed wystąpieniem poważnych objawów.

Diagnostyka ALD obejmuje różne badania medyczne. Lekarze mogą zlecić badania krwi do pomiaru poziomu bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA). Badania genetyczne mogą potwierdzić mutacje w genie ABCD1.

W przypadku podejrzenia mózgowej postaci choroby, konieczne są regularne badania obrazowe, szczególnie rezonans magnetyczny (MRI). MRI pozwala lekarzom zobaczyć zmiany w istocie białej mózgu i monitorować postęp choroby. Neurologowie lub specjaliści od ALD monitorują dzieci pod kątem mózgowej ALD poprzez regularne badania MRI.

Leczenie

Obecnie dostępne są tylko dwa rodzaje leczenia dla dziecięcej mózgowej ALD: olej Lorenzo oraz przeszczep komórek macierzystych, wykorzystujący komórki macierzyste z krwi pępowinowej lub szpiku kostnego. Oba podejścia terapeutyczne wykazały obiecujące wyniki i były skuteczne dla niektórych chłopców z ALD, ale mają również wady.

Podczas gdy badania wskazują, że te metody leczenia mogą być w stanie zatrzymać postęp choroby, żadna z nich nie może dramatycznie naprawić uszkodzeń spowodowanych przez ALD, gdy już się rozpoczęły. Aby to zrobić, leczenie musiałoby faktycznie przywrócić utraconą mielinę.

Przeszczep komórek macierzystych

Obecnie jedynym leczeniem mózgowej adrenoleukodystrofii, które może ustabilizować postęp choroby, jest allogeniczny przeszczep hematopoetycznych komórek macierzystych (allo-HSCT) – i może ratować życie. Wczesna diagnoza podczas pierwszych oznak zajęcia mózgowego jest krytyczna, ponieważ wyniki z allo-HSCT są korzystniejsze przy wcześniejszym rozpoczęciu leczenia.

Chłopcy z ALD, którzy mają wynik w skali Loesa niższy niż 8 lub 9 (pomiar MRI ciężkości choroby), są ogólnie uważani za kandydatów do przeszczepu komórek macierzystych. Obecnie istnieją dwa źródła przeszczepianych komórek macierzystych: krew pępowinowa lub szpik kostny. W obu przypadkach celem jest dostarczenie pacjentowi zdrowych komórek macierzystych, które produkują działające białko ALD – białko, którego brakuje u osób z ALD.

Naukowcy uważają, że działa to w ten sposób, że część podarowanych komórek, które nie są genetycznie wadliwe, dociera do mózgu, wytwarza brakujące lub niedziałające białko ALD i zatrzymuje lub nawet odwraca uszkodzenie mózgu. Chociaż wiele z tej teorii pozostaje do udowodnienia naukowo, te przeszczepy odniosły sukces. Wśród niewielkiej liczby pacjentów, którzy przeszli przeszczep, u niektórych stan się ustabilizował, a kilku nawet nieznacznie się poprawiło.

Jednak istnieje bardzo wąskie okno, w którym przeszczep komórek macierzystych wydaje się być skuteczny – czas między momentem, gdy mózgowa ALD została zdiagnozowana, a momentem, gdy spowodowała zbyt duże uszkodzenie. Leczenie wczesne w przebiegu mózgowej choroby wykazało większe przeżycie wolne od poważnych niepełnosprawności funkcjonalnych i ogólne przeżycie.

Terapia genowa

Opracowano terapię genową dla mózgowej ALD, obecnie nazwaną SKYSONA. Ta terapia została opracowana w celu zatrzymania postępu choroby, co podkreśla znaczenie wczesnej diagnozy.

Leczenie niewydolności nadnerczy

Osoby z ALD mają niedobory niektórych hormonów, ponieważ ALD uszkadza również gruczoły nadnerczy. Gruczoły nadnerczy znajdują się na szczycie każdej nerki i wytwarzają hormony, które wpływają na męskie i żeńskie cechy płciowe oraz reakcję na stres. Leczenie niewydolności nadnerczy jest istotną częścią opieki nad pacjentami z ALD.

Ograniczenia leczenia

Zarówno olej Lorenzo, jak i przeszczep komórek macierzystych są uważane za leczenie tylko dla chłopców z dziecięcą mózgową ALD. Możliwości leczenia mężczyzn z adrenomieloneuropatią (AMN), dorosłą postacią choroby, są bardziej ograniczone. Obecnie lekarze nie wykonują przeszczepu komórek macierzystych u dorosłych z chorobą, ogólnie dlatego, że ryzyko związane z leczeniem jest uważane za przewyższające potencjalne korzyści.

Opieka i wsparcie

Zespół opieki medycznej

Aby zarządzać zdrowiem dziecka i monitorować potencjalny postęp do mózgowej adrenoleukodystrofii, rodzina może zdecydować się na współpracę z wybraną grupą specjalistów opieki zdrowotnej, nazywaną również zespołem opieki. Możesz pomóc przejąć kontrolę nad doświadczeniem dziecka z ALD, budując plan, który działa dla Ciebie i Twojej rodziny.

Zespół opieki może obejmować następujących specjalistów pediatrycznych:

Endokrynolog – lekarz specjalizujący się w diagnozowaniu i leczeniu chorób układu endokrynnego (gruczołów, hormonów i metabolizmu). Może pomóc w zarządzaniu objawami nadnerczowymi
Neurolog – lekarz specjalizujący się w diagnozowaniu i leczeniu chorób mózgu, rdzenia kręgowego i układu nerwowego. Neurolog będzie monitorował dziecko pod kątem mózgowej ALD poprzez regularne badania rezonansu magnetycznego (MRI)
Neuroradiolog – lekarz specjalizujący się w interpretacji obrazów medycznych mózgu i układu nerwowego

Wsparcie psychologiczne

Myśląc o zdrowiu, myślimy o osobie jako całości. Podejmowane są codziennie postępy, aby zapewnić, że chłopcy z ALD mają najlepszą szansę na zdrowe życie poprzez badania przesiewowe noworodków, ale bardzo ważne jest, aby zdrowie psychiczne było częścią tego celu.

Radzenie sobie z diagnozą, przygotowanie do leczenia mózgowej ALD i dostosowanie się do życia po leczeniu to wyzwania, które mogą wymagać wsparcia psychologicznego zarówno dla pacjenta, jak i rodziny. Ważne jest, aby rodziny wiedziały, że nie są same i mogą skorzystać z dostępnych zasobów wsparcia.

Kompleksowa opieka

Chociaż agresywne zachowanie jest znanym powikłaniem ALD, leczenie choroby jest ograniczone. Co więcej, zarządzanie behawioralne nie jest dobrze opisane w dostępnej literaturze, szczególnie z psychiatrycznego punktu widzenia. Niektórzy pacjenci mogą doświadczać znacznej agitacji i agresji, co może być wtórne do deficytów werbalnych, oprócz ogólnych neuropatologicznych implikacji tej choroby.

Kompleksowa opieka mająca na celu poprawę jakości życia może wymagać współpracy wielu specjalistów i dostosowania leczenia do indywidualnych potrzeb każdego pacjenta.

Adrenoleukodystrofia

Badania kliniczne: Adrenoleukodystrofia