Choroba Pelizaeusa-Merzbachera

Czym jest choroba Pelizaeusa-Merzbachera

Choroba Pelizaeusa-Merzbachera to rzadkie schorzenie genetyczne, które wpływa na mózg i rdzeń kręgowy, zwane łącznie ośrodkowym układem nerwowym. Ta choroba należy do grupy zaburzeń określanych jako leukodystrofie – są to schorzenia, które dotyczą nieprawidłowości istoty białej układu nerwowego. Istota biała składa się z włókien nerwowych pokrytych tłustą substancją zwaną mieliną1.

Mielina działa jak izolacja dla nerwów i umożliwia szybkie przesyłanie impulsów nerwowych. W chorobie Pelizaeusa-Merzbachera występuje hipomielinizacja, co oznacza, że układ nerwowy ma obniżoną zdolność do tworzenia mieliny. W rezultacie organizm nie wytwarza wystarczającej ilości mieliny pokrywającej nerwy, co prowadzi do ogólnego pogorszenia funkcji neurologicznych12.

Jest to choroba postępująca, co oznacza, że objawy pogorszają się z czasem2.

Przyczyny i dziedziczenie choroby

Choroba Pelizaeusa-Merzbachera jest spowodowana mutacjami w genie zwanym PLP1 (proteolipid protein 1), który znajduje się na chromosomie X. Ten gen kontroluje produkcję białka mielinowego zwanego proteolipidem białkowym-1. PLP1 jest najobficiej występującym białkiem w mielinie i jest bardzo ważny dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego34.

Choroba jest dziedziczona w sposób recesywny sprzężony z chromosomem X. Oznacza to, że gen odpowiedzialny za chorobę znajduje się na chromosomie X. Kobiety mają dwa chromosomy X, więc jeśli jeden chromosom X ma wadliwy gen, mogą to zrekompensować, ponieważ mają prawidłową kopię tego genu na drugim chromosomie X. Jednak mężczyźni mają tylko jeden chromosom X, więc mają tylko jedną kopię każdego genu. Jeśli gen jest wadliwy, nie mają innej kopii, która mogłaby to zrekompensować5.

Dotknięte chorobą są osoby płci męskiej, a matki są nosicielkami mutacji PLP1. W około dwóch trzecich przypadków pacjenci z chorobą Pelizaeusa-Merzbachera mają duplikacje genu PLP1, podczas gdy pacjenci z mutacjami punktowymi PLP1 wykazują zazwyczaj najcięższą postać choroby67.

Typy choroby Pelizaeusa-Merzbachera

Choroba Pelizaeusa-Merzbachera dzieli się na dwa główne typy, które różnią się nasileniem objawów, choć ich cechy mogą się nakładać1.

Klasyczna choroba Pelizaeusa-Merzbachera jest bardziej powszechnym typem. Objawy rozwijają się w pierwszym roku życia dziecka. Klasyczna postać zwykle powoduje problemy z mięśniami i ruchem. Osoby z klasyczną postacią rozwijają typowe umiejętności intelektualne aż do okresu dojrzewania, kiedy rozwój ustaje. Po okresie dojrzewania ludzie mogą powoli tracić zdolności intelektualne2.

W pierwszym roku życia dzieci z klasyczną postacią choroby Pelizaeusa-Merzbachera zazwyczaj doświadczają słabego napięcia mięśniowego (hipotonia), mimowolnych ruchów oczu (oczopląs) oraz opóźnionego rozwoju umiejętności motorycznych, takich jak siadanie czy chwytanie przedmiotów. Niektóre osoby są w stanie chodzić z pomocą. Pomimo tych problemów neurologicznych, umiejętności intelektualne i motoryczne rozwijają się w dzieciństwie, ale rozwój zazwyczaj ustaje około okresu dojrzewania, a następnie te umiejętności są powoli tracone1.

Wrodzona choroba Pelizaeusa-Merzbachera jest mniej powszechna i bardziej ciężka. Objawy mogą rozpocząć się w niemowlęctwie i obejmują problemy z karmieniem, słaby przyrost masy ciała i powolny wzrost, wysokie oddychanie spowodowane zablokowanymi drogami oddechowymi12.

Objawy i przebieg choroby

Najbardziej charakterystyczne wczesne oznaki choroby to oczopląs (szybkie, mimowolne, rytmiczne ruchy oczu) oraz niskie napięcie mięśniowe. Umiejętności motoryczne są opóźnione lub nigdy nie zostają nabyte, głównie w zależności od nasilenia mutacji. Większość dzieci z chorobą Pelizaeusa-Merzbachera uczy się rozumieć język i zazwyczaj posługuje się mową w pewnym stopniu3.

Inne objawy mogą obejmować drżenie, brak koordynacji, mimowolne ruchy, osłabienie, chwiejny chód, a z czasem sztywność w nogach i ramionach. Wraz z upływem czasu często występują przykurcze mięśni. Funkcje umysłowe mogą ulegać pogorszeniu. Niektórzy pacjenci mogą mieć drgawki oraz deformacje szkieletu, takie jak skolioza, wynikające z nieprawidłowego naprężenia mięśni na kości3.

W miarę jak stan się pogarsza, oczopląs zazwyczaj ustępuje, ale rozwijają się inne zaburzenia ruchowe, w tym sztywność mięśni (spastyczność), problemy z ruchem i równowagą (ataksja), drżenie głowy i szyi (tytubacja), mimowolne napinanie mięśni (dystonia) i szarpane ruchy (choreiformne)1.

Kogo dotyka choroba

Choroba Pelizaeusa-Merzbachera dotyka głównie mężczyzn. Jest to zaburzenie genetyczne sprzężone z chromosomem X, co oznacza, że występuje z powodu mutacji na jednym chromosomie X. Ponieważ kobiety mają dwa chromosomy X, często mają łagodniejsze objawy lub w ogóle nie rozwijają choroby2.

Choroba występuje w około jednym na 300 000 urodzeń8.

Diagnostyka

Rozpoznanie choroby Pelizaeusa-Merzbachera wymaga konsultacji z genetykiem i doradcą genetycznym, co jest istotne dla rodziców dotkniętego dziecka, aby edukować ich na temat choroby i ryzyka dla przyszłego potomstwa. Potwierdzenie rozpoznania może mieć również implikacje dla dalszych krewnych9.

Rezonans magnetyczny (MRI) jest kluczowym narzędziem diagnostycznym. Badanie to pomaga ocenić stan istoty białej w mózgu i wykryć charakterystyczne zmiany związane z hipomielinizacją6.

Badania diagnostyki molekularnej potwierdzają mutacje w genie PLP1. Te testy genetyczne są niezbędne do ostatecznego potwierdzenia diagnozy6.

Leczenie i opieka

Nie jest znane żadne specyficzne leczenie choroby Pelizaeusa-Merzbachera. Terapia medyczna ogranicza się do opieki wspomagającej, takiej jak fizjoterapia, ortezy i leki przeciw spastyczności, w tym baklofen podawany do przestrzeni podpajęczynówkowej9.

Regularne oceny przez specjalistów rehabilitacji medycznej lub ortopedów, fizjoterapia oraz staranna dbałość o postawę i pozycję siedzącą mogą pomóc zminimalizować rozwój przykurczów stawowych, zwichnięć i kifoskoliozy. Pacjenci, którzy są ciężko dotknięci chorobą, potrzebują szczególnej uwagi skierowanej na ochronę dróg oddechowych i mogą wymagać terapii przeciwdrgawkowej9.

Ocena rozwojowa jest ważna, aby zmaksymalizować osiągnięcia poznawcze i pomóc w prawidłowym przydziale programu edukacyjnego9.

Trwają badania nad terapiami opartymi na komórkach macierzystych jako potencjalnym leczeniem choroby Pelizaeusa-Merzbachera10.

Historia odkrycia choroby

Choroba została nazwana na cześć Friedericha Pelizaeusa, niemieckiego lekarza, i Ludwiga Merzbachera, niemieckiego patologa. Pelizaeus odkrył tę chorobę w 1885 roku, gdy natknął się na rodzinę, w której kilku mężczyzn miało oczopląs, spastyczne porażenie, ataksję i opóźnienie rozwojowe. Dwadzieścia pięć lat później Merzbacher udowodnił, że sposób dziedziczenia choroby był recesywny sprzężony z chromosomem X7.