Choroby rzadkie
Badane cząsteczki
Lokalizacje
Badania z rekrutacją w toku są na początku listy
14 badań klinicznych w tym schorzeniu
Badanie bezpieczeństwa i tolerancji DNL952 u dorosłych z późną postacią choroby Pompe
NiemcyBadanie bezpieczeństwa i skuteczności substancji S-606001 jako dodatku do terapii zastępczej enzymami u pacjentów z chorobą Pompego o późnym początku
BelgiaBadanie nad bezpieczeństwem i skutecznością SPK-3006 u dorosłych z późno ujawniającą się chorobą Pompego
NiemcyBadanie nad zmniejszeniem częstotliwości leczenia alglukozydazą alfa u starszych pacjentów z późno ujawniającą się chorobą Pompego
HolandiaW skrócie
Choroba spichrzeniowa glikogenu typu II, znana również jako choroba Pompe'go, to rzadkie dziedziczne schorzenie metaboliczne, które prowadzi do gromadzenia się złożonego cukru zwanego glikogenem w komórkach organizmu. Brak kluczowego enzymu powoduje poważne osłabienie mięśni i może prowadzić do groźnych powikłań, zwłaszcza u niemowląt. Wczesne wykrycie i rozpoczęcie leczenia daje chorym szansę na dłuższe i pełniejsze życie.
Choroba spichrzeniowa glikogenu typu II, określana również jako choroba Pompe'go, to rzadkie schorzenie genetyczne, które wpływa na sposób, w jaki organizm przetwarza glikogen – złożony cukier będący formą magazynowania energii. Choroba występuje, gdy w organizmie brakuje lub jest zbyt mało enzymu zwanego kwaśną alfa-glukozydazą (w skrócie GAA), który w normalnych warunkach rozkłada glikogen wewnątrz specjalnych struktur komórkowych zwanych lizosomami.
Lizosomy to małe przedziały wewnątrz komórek, które pełnią rolę swoistych „stacji recyklingu" – gromadzą i rozkładają różne substancje, które komórka musi przetworzyć. Gdy brakuje enzymu GAA, glikogen zaczyna się gromadzić w lizosomach, co prowadzi do ich powiększenia i uszkodzenia komórek. Problem ten dotyka szczególnie tkanek mięśniowych, w tym mięśni szkieletowych odpowiedzialnych za ruch oraz mięśnia sercowego.
Choroba jest dziedziczona w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że dziecko musi odziedziczyć wadliwy gen od obojga rodziców, aby zachorować. Rodzice nosiciele zwykle nie wykazują żadnych objawów choroby. Ze względu na mechanizm dziedziczenia, jeśli oboje rodzice są nosicielami, przy każdej ciąży istnieje 25% prawdopodobieństwo, że dziecko zachoruje, 50% że będzie nosicielem i 25% że nie odziedziczy zmutowanego genu.
Gromadzenie się glikogenu w komórkach mięśniowych powoduje ich stopniowe niszczenie, co objawia się rosnącym osłabieniem mięśni. W zależności od tego, jak niewiele aktywnego enzymu pozostało w organizmie, choroba może przebiegać w różnym tempie i z różnym nasileniem objawów. Im mniej enzymu, tym szybciej i ciężej rozwija się schorzenie.
Choroba Pompe'go należy do rzadkich schorzeń. W Stanach Zjednoczonych dotyka ona około 1 na 40 000 osób. Częstość występowania tej choroby różni się jednak w zależności od regionu i populacji, co jest związane z genetycznym pochodzeniem danej grupy ludności.
Postać infantylna, która jest najcięższą formą choroby, występuje znacznie rzadziej – szacuje się, że dotyka 1 na 50 000 do 100 000 narodzin. To oznacza, że na każde 50 000 do 100 000 urodzonych dzieci, jedno będzie cierpiało na wczesną, agresywną postać choroby Pompe'go. Postać o późnym początku, która rozwija się w późniejszym okresie życia, jest stosunkowo częstsza, choć nadal rzadka.
Choroba może pojawić się w każdym wieku – od pierwszych miesięcy życia aż do wieku dorosłego. Nie wykazuje szczególnego predyspozycji do występowania u mężczyzn czy kobiet – dotyka obu płci w podobnym stopniu. Ponieważ jest to choroba dziedziczna, ryzyko jej wystąpienia jest wyższe w rodzinach, w których już zdiagnozowano to schorzenie, oraz w społecznościach, gdzie małżeństwa między krewnymi są częstsze.
Choroba spichrzeniowa glikogenu typu II jest wywoływana przez mutacje w genie GAA, który odpowiada za produkcję enzymu kwaśnej alfa-glukozydazy. Ten gen znajduje się na chromosomie 17. Mutacje w tym genie prowadzą do całkowitego braku enzymu lub produkcji jego bardzo małych ilości, ewentualnie enzymu, który nie działa prawidłowo.
W organizmie zdrowego człowieka glikogen jest rozkładany wewnątrz lizosomów przez enzym GAA na prostsze cząsteczki cukru, głównie glukozę, która następnie jest wykorzystywana jako źródło energii. Gdy tego enzymu brakuje, glikogen zaczyna się gromadzić w nadmiernych ilościach wewnątrz lizosomów. Te powiększone, wypełnione glikogenem lizosomy zakłócają normalne funkcjonowanie komórek, prowadząc do ich uszkodzenia i śmierci.
Szczególnie narażone na uszkodzenia są komórki mięśniowe, ponieważ w mięśniach naturalnie gromadzi się więcej glikogenu niż w innych tkankach – mięśnie potrzebują bowiem dużych zapasów energii do wykonywania swojej pracy. Gromadzenie się glikogenu w mięśniu sercowym może prowadzić do kardiomiopatii przerostowej, czyli nieprawidłowego powiększenia i pogrubienia ścian serca, co zaburza jego funkcję pompowania krwi. W mięśniach szkieletowych i oddechowych gromadzenie glikogenu powoduje ich osłabienie i stopniowy zanik.
Choroba nie jest zakaźna – nie można jej „złapać" od innej osoby. Jest to schorzenie genetyczne obecne od urodzenia, choć objawy mogą pojawić się w różnym wieku, w zależności od tego, ile aktywnego enzymu pozostało w organizmie.
Głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na chorobę Pompe'go jest dziedziczenie wadliwych genów od obojga rodziców. Jeśli oboje rodzice są nosicielami zmutowanego genu GAA, każde ich dziecko ma 25% szans na urodzenie się z chorobą. Nosiciele – osoby posiadające tylko jedną kopię zmutowanego genu – zwykle nie chorują, ale mogą przekazać mutację swoim dzieciom.
Historia rodzinna odgrywa kluczową rolę. Jeśli w rodzinie wystąpiły już przypadki choroby Pompe'go lub innych chorób spichrzeniowych glikogenu, ryzyko pojawienia się schorzenia u kolejnych dzieci jest zwiększone. W takich sytuacjach zaleca się konsultację z genetykiem i rozważenie przeprowadzenia badań genetycznych przed planowaniem ciąży.
Małżeństwa między osobami spokrewnionymi zwiększają prawdopodobieństwo, że oboje partnerzy będą nosicielami tej samej mutacji genetycznej. W społecznościach, gdzie takie związki są częstsze, obserwuje się wyższą częstość występowania chorób genetycznych, w tym choroby Pompe'go. Żadne czynniki środowiskowe, dieta ani styl życia matki w czasie ciąży nie wpływają na ryzyko rozwoju tego schorzenia u dziecka – jest to wyłącznie kwestia genetyki.
Objawy choroby Pompe'go różnią się znacznie w zależności od tego, kiedy choroba się ujawnia i jak szybko postępuje. Lekarze wyróżniają dwie główne postacie schorzenia: postać infantylną (dziecięcą) o wczesnym początku oraz postać o późnym początku, która może rozwinąć się w dzieciństwie, w okresie młodzieńczym lub nawet w wieku dorosłym.
Postać infantylna jest najcięższą formą choroby Pompe'go. Niemowlęta z tą postacią choroby zwykle rodzą się bez widocznych objawów, ale pierwsze niepokojące sygnały pojawiają się w ciągu pierwszych miesięcy życia, najczęściej między 4. a 8. miesiącem. Głównym objawem jest hipotonia, czyli wiotkość mięśniowa – dziecko wydaje się „wiotkie", ma problemy z utrzymaniem główki, nie potrafi wykonywać ruchów typowych dla swojego wieku, takich jak przewracanie się czy siadanie.
Mięśnie rąk i nóg mogą wyglądać prawidłowo, ale są bardzo słabe. Niemowlęta mają trudności z ssaniem i połykaniem, co prowadzi do problemów z karmieniem i słabego przyrostu masy ciała. Jednym z charakterystycznych objawów jest powiększony język (makroglosja), który może dodatkowo utrudniać jedzenie i oddychanie.
Szczególnie poważnym problemem jest zajęcie mięśnia sercowego. Rozwija się kardiomiopatia przerostowa – serce staje się powiększone i pogrubione, co zaburza jego prawidłową pracę. Może to prowadzić do niewydolności serca, czyli sytuacji, w której serce nie jest w stanie pompować wystarczającej ilości krwi do organizmu. Niemowlęta mogą mieć trudności z oddychaniem, są blade, szybko się męczą.
Mięśnie oddechowe również są osłabione, co powoduje problemy z prawidłowym oddychaniem. Dzieci często chorują na infekcje układu oddechowego, które mogą być bardzo niebezpieczne. Bez leczenia niemowlęta z infantylną postacią choroby Pompe'go zwykle nie dożywają pierwszego roku życia, umierając z powodu niewydolności serca lub oddechowej.
Postać o późnym początku objawia się później – może pojawić się w późnym dzieciństwie, w okresie młodzieńczym lub nawet w wieku dorosłym. Ta forma choroby postępuje znacznie wolniej niż postać infantylna i zwykle nie zajmuje serca, co jest istotną różnicą. Głównym objawem jest stopniowo narastające osłabienie mięśni, które zaczyna się od dużych mięśni nóg i tułowia.
Chorzy zauważają, że mają problemy z wchodzeniem po schodach, wstawaniem z kucającej pozycji czy z krzesła. Z czasem chodzenie staje się coraz trudniejsze. Może pojawić się chód kołyszący się, przypominający chód kaczki. Osłabienie postępuje powoli przez lata, obejmując kolejne grupy mięśniowe, w tym mięśnie ramion. Niektórzy dorośli pacjenci z czasem potrzebują pomocy w poruszaniu się – korzystają z lasek, balkoników, a w bardziej zaawansowanych przypadkach z wózków inwalidzkich.
Bardzo istotnym problemem jest zajęcie mięśni oddechowych, zwłaszcza przepony – głównego mięśnia odpowiedzialnego za oddychanie. Osłabienie przepony prowadzi do niewydolności oddechowej. Chorzy mogą odczuwać duszność, męczyć się przy niewielkim wysiłku, mieć problemy z oddychaniem w pozycji leżącej. Często występują bóle głowy po przebudzeniu, senność w ciągu dnia, problemy ze snem – wszystko to może być wynikiem niedostatecznego natlenienia organizmu w nocy. Z czasem niektórzy pacjenci potrzebują wspomagania oddychania specjalnymi urządzeniami, zwłaszcza podczas snu.
W przeciwieństwie do postaci infantylnej, u chorych z późnym początkiem serce zazwyczaj nie jest zajęte, co sprawia, że rokowanie jest znacznie lepsze. Niemniej postępujące osłabienie mięśni i problemy z oddychaniem mogą poważnie wpływać na jakość życia i codzienne funkcjonowanie.
Ponieważ choroba Pompe'go jest schorzeniem genetycznym, nie można jej zapobiec poprzez zmiany stylu życia, dietę czy unikanie określonych substancji. Jedynym sposobem uniknięcia przekazania choroby potomstwu jest świadome planowanie rodziny z wykorzystaniem poradnictwa genetycznego i dostępnych technik diagnostycznych.
Pary, które mają historię choroby Pompe'go w rodzinie lub już mają chore dziecko, powinny skonsultować się z genetykiem przed planowaniem kolejnej ciąży. Genetyk może przeprowadzić badania, które wykażą, czy oboje partnerzy są nosicielami zmutowanego genu. Jeśli tak, para może rozważyć różne opcje, w tym diagnostykę prenatalną podczas ciąży lub preimplantacyjne badania genetyczne w przypadku zapłodnienia in vitro, które pozwalają wybrać zdrowe embriony przed implantacją.
Obecnie w wielu krajach, w tym w Polsce, prowadzone są programy badań przesiewowych noworodków, które obejmują również chorobę Pompe'go. Takie badanie wykonywane jest rutynowo u wszystkich noworodków – pobiera się kilka kropli krwi z pięty dziecka krótko po urodzeniu. Badanie przesiewowe pozwala wykryć niski poziom enzymu GAA jeszcze zanim pojawią się jakiekolwiek objawy choroby.
Wczesne wykrycie choroby dzięki badaniom przesiewowym ma ogromne znaczenie. Pozwala rozpocząć leczenie w odpowiednim momencie, zanim dojdzie do nieodwracalnych uszkodzeń mięśni i innych narządów. Badania pokazują, że niemowlęta z postacią infantylną, u których leczenie rozpoczęto wcześnie, żyją dłużej i mają lepszy rozwój motoryczny oraz funkcjonowanie serca w porównaniu z dziećmi leczonymi później lub nieleczonymi wcale.
W zdrowym organizmie glikogen – złożony cukier służący jako magazyn energii – jest przechowywany głównie w wątrobie i mięśniach. Gdy organizm potrzebuje energii, glikogen jest rozkładany na prostsze cząsteczki glukozy. Ten proces zachodzi w różnych miejscach komórki, ale część glikogenu jest również rozkładana wewnątrz lizosomów przez enzym GAA.
U osób chorych na chorobę Pompe'go brakuje enzymu GAA lub jest go bardzo mało. W rezultacie glikogen znajdujący się w lizosomach nie może zostać prawidłowo rozłożony i zaczyna się w nich gromadzić. Lizosomy pęcznieją, zajmując coraz więcej miejsca wewnątrz komórki. Te powiększone lizosomy wypełnione glikogenem nazywane są wakuolami – można je zobaczyć pod mikroskopem w próbkach tkanki mięśniowej pobranej podczas biopsji.
Gromadzenie się glikogenu i powiększenie lizosomów zaburza normalną strukturę i funkcję komórek mięśniowych. Mięśnie tracą zdolność do prawidłowego kurczenia się, stają się słabsze, a w końcu ulegają zniszczeniu. Problem ten dotyczy przede wszystkim mięśni szkieletowych odpowiedzialnych za ruch oraz mięśnia sercowego. W przypadku postaci infantylnej, gdzie enzymu praktycznie nie ma, procesy te zachodzą bardzo szybko, prowadząc do ciężkiej niewydolności mięśni i serca już w pierwszych miesiącach życia.
Mięśnie oddechowe, w tym przepona, również ulegają osłabieniu. Przepona to główny mięsień odpowiedzialny za wdech – kurczy się, zwiększając objętość klatki piersiowej i powodując napływ powietrza do płuc. Gdy przepona jest osłabiona, oddychanie staje się płytsze i mniej efektywne. Chorzy mogą potrzebować wspomagania oddychania mechanicznego, zwłaszcza w nocy, kiedy naturalny kontrola oddechu jest osłabiona.
W postaci o późnym początku pozostała niewielka aktywność enzymu GAA. Dzięki temu proces gromadzenia się glikogenu przebiega znacznie wolniej – przez lata, a nawet dziesięciolecia. Choroba ujawnia się później w życiu i postępuje wolniej. Serce jest zazwyczaj oszczędzone, ponieważ niewielka ilość enzymu wystarcza, aby zapobiec gromadzeniu się glikogenu w mięśniu sercowym, ale nie wystarcza do ochrony mięśni szkieletowych, które mają większe zapotrzebowanie na rozkład glikogenu.
Uszkodzenie komórek mięśniowych prowadzi do wypuszczania do krwi enzymów mięśniowych, takich jak kinaza kreatynowa (CK). Stąd podwyższony poziom CK we krwi jest jednym z oznak uszkodzenia mięśni i często występuje u chorych z chorobą Pompe'go, choć sam w sobie nie jest specyficzny dla tej choroby.
Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Opowiedz nam o swoim schorzeniu – przeszukamy wszystkie badania w Europie i skontaktujemy Cię z właściwym ośrodkiem.
