Glejak wielopostaciowy Podstawowe informacje

Epidemiologia glejaka wielopostaciowego

Glejak wielopostaciowy, zwany także GBM (od angielskiego glioblastoma multiforme), jest najbardziej rozpowszechnioną złośliwą chorobą mózgu i ośrodkowego układu nerwowego, stanowiąc aż 47,7% wszystkich przypadków tego typu nowotworów. To schorzenie nie jest wcale rzadkie – występuje z częstością około 3,21 przypadków na 100 000 osób w populacji.1 Każdego roku w Stanach Zjednoczonych rozpoznaje się ponad 13 000 nowych przypadków glejaka wielopostaciowego, co oznacza, że codziennie dziesiątki rodzin muszą zmierzyć się z tą trudną diagnozą.2

Choroba ta najczęściej dotyka osoby starsze – mediana wieku w momencie rozpoznania wynosi 64 lata, choć glejak wielopostaciowy może wystąpić również u młodszych dorosłych. Warto zaznaczyć, że najczęściej pojawia się on w przedziale wiekowym od 45 do 70 lat.13 U dzieci glejak wielopostaciowy występuje bardzo rzadko, co stanowi pewną pociechę dla rodziców martwiących się o zdrowie swoich pociech.3

Dane statystyczne ujawniają również istotne różnice ze względu na płeć – mężczyźni chorują częściej niż kobiety.1 Rokowanie dla osób z glejakiem wielopostaciowym pozostaje niestety niepomyślne. Około 40% pacjentów przeżywa pierwszy rok po diagnozie, a jedynie 17% dożywa drugiego roku.1 Mediana czasu przeżycia wynosi około 15 miesięcy, a jedynie mniej niż 10% pacjentów przeżywa 5 lat od momentu rozpoznania.45 Bez leczenia choroba może doprowadzić do śmierci nawet w ciągu sześciu miesięcy lub krócej.1

Przyczyny glejaka wielopostaciowego

Mimo zaawansowanych badań naukowych, dokładne przyczyny powstawania glejaka wielopostaciowego pozostają w dużej mierze nieznane.2 Nie oznacza to jednak, że lekarze i naukowcy nie mają żadnych wskazówek. Wiadomo, że glejak rozwija się, gdy komórki mózgu – konkretnie komórki zwane astrocytami (komórki gwiaździste, które wspomagają neurony) – zaczynają niekontrolowanie się dzielić i tworzyć guz.3

Astrocyty w normalnych warunkach są bardzo uporządkowane i kontrolowane. Coś jednak sprawia, że zaczynają się mnożyć i formować guzy, ale nie jest jasne, co dokładnie wywołuje tę przemianę.3 Naukowcy odkryli szereg zmian genetycznych, czyli mutacji (trwałych zmian w materiale genetycznym komórki), w obrębie komórek guzowych. Niektóre z tych mutacji wpływają na zdolność komórek do kontrolowania samych siebie, co prowadzi do ich niekontrolowanego wzrostu.3

Większość glejaków wielopostaciowych powstaje spontanicznie, bez wyraźnej przyczyny. Rzadko zdarza się, że guz niższego stopnia złośliwości przekształca się w glejaka wielopostaciowego, ale takie przypadki również występują.13 Mimo że choroba nie jest dziedziczna w klasycznym rozumieniu, pewne czynniki genetyczne mogą zwiększać ryzyko jej wystąpienia.6

Czynniki ryzyka

Choć większość przypadków glejaka wielopostaciowego rozwija się bez wyraźnego powodu, istnieją pewne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko zachorowania. Jedynym dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka jest wcześniejsze narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego (rodzaju promieniowania wykorzystywanego w radioterapii).4 Osoby, które w przeszłości były leczone radioterapią w okolicy głowy lub ośrodkowego układu nerwowego, mają zwiększone ryzyko rozwoju glejaka w późniejszym okresie życia.16

Niektóre dziedziczne zespoły nowotworowe znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia glejaka wielopostaciowego. Należą do nich między innymi zespół Li-Fraumeni (rzadka choroba genetyczna zwiększająca ryzyko wielu nowotworów) oraz zespół Lyncha (dziedziczna choroba zwiększająca ryzyko raka jelita grubego i innych nowotworów).1 Osoby cierpiące na neurofibromatozę (genetyczną chorobę wywołującą powstawanie guzów na nerwach) również są bardziej narażone na rozwój glejaków.5

Ciekawym odkryciem jest fakt, że u pacjentów z glejakiem wielopostaciowym obserwuje się pewne specyficzne cechy związane z układem odpornościowym – mniejszą skłonność do alergii oraz zaburzenia w odpowiedzi immunologicznej.1 Choroba ta może się rozwijać w specyficznym środowisku immunologicznym mózgu, gdzie brakuje pewnych komórek odpornościowych, co dodatkowo utrudnia zwalczanie guza.4

Objawy glejaka wielopostaciowego

Objawy glejaka wielopostaciowego mogą być bardzo różne i zależą od tego, w którym rejonie mózgu rozwija się guz. Choroba zwykle atakuje półkule mózgowe (największe części mózgu), szczególnie w płatach czołowych (za czołem) i skroniowych (przy skroniach).13 Rosnący guz wywiera ucisk na mózg i może niszczyć zdrową tkankę, co prowadzi do pojawienia się różnorodnych symptomów.2

Najbardziej typowymi objawami są uporczywe i silne bóle głowy, które często nasilają się z czasem. Pacjenci zgłaszają również nudności i wymioty, które mogą być szczególnie dokuczliwe w godzinach porannych. Wiele osób doświadcza drgawek (nagłych, niekontrolowanych skurczów mięśni spowodowanych nieprawidłową aktywnością elektryczną mózgu), które mogą być pierwszym sygnałem alarmowym.27

Osoby chore na glejaka wielopostaciowego mogą zauważyć problemy z myśleniem, pamięcią lub mową. Trudności w poruszaniu się, osłabienie mięśni oraz problemy z równowagą to kolejne częste symptomy. Niekiedy pojawiają się zmiany w osobowości lub zachowaniu – pacjent może stać się bardziej drażliwy, apatyczny lub zachowywać się nietypowo.27 Mogą również wystąpić zaburzenia widzenia, takie jak podwójne widzenie lub rozmazany obraz, a także zmiany w odczuwaniu dotykowym, drętwienie lub mrowienie.2

Charakterystyczną cechą objawów glejaka wielopostaciowego jest ich szybkie narastanie. W przeciwieństwie do wolno rosnących guzów, GBM rozwija się bardzo szybko, co oznacza, że objawy mogą pojawić się nagle i szybko się nasilać.2 Każdy, kto zauważy u siebie zmiany w widzeniu, problemy z pamięcią, bóle głowy lub napady drgawek, powinien jak najszybciej zgłosić się do lekarza.2

Zapobieganie glejaka wielopostaciowego

Niestety, w przypadku glejaka wielopostaciowego nie istnieją sprawdzone metody zapobiegania, które gwarantowałyby całkowitą ochronę przed tą chorobą.25 Ponieważ przyczyny powstania tego guza nie są do końca znane, trudno jest wskazać konkretne działania, które mogłyby skutecznie zapobiec jego rozwojowi. Większość przypadków rozwija się spontanicznie, bez wyraźnych przyczyn, co sprawia, że zapobieganie jest szczególnie trudne.

Jedynym udokumentowanym czynnikiem ryzyka, którego można unikać, jest narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego. Osoby poddawane radioterapii głowy powinny być świadome tego ryzyka, choć w przypadku leczenia nowotworów korzyści z terapii zwykle znacznie przewyższają potencjalne zagrożenia. Unikanie niepotrzebnego narażenia na promieniowanie pozostaje więc jedyną praktyczną formą prewencji.4

Dla osób z rodzinną historią rzadkich zespołów genetycznych, takich jak zespół Li-Fraumeni czy zespół Lyncha, istotne może być poradnictwo genetyczne. Specjaliści mogą ocenić indywidualne ryzyko i zasugerować odpowiednie badania przesiewowe lub monitorowanie stanu zdrowia.1 Jednak nawet w tych przypadkach nie ma metod, które mogłyby całkowicie wyeliminować ryzyko wystąpienia choroby.

Niektóre badania sugerują, że pewne zmiany w stylu życia mogą mieć potencjalny wpływ na jakość życia pacjentów już zdiagnozowanych z glejakiem, ale nie ma dowodów na to, że mogą one zapobiec jego wystąpieniu. Zdrowy styl życia, w tym regularna aktywność fizyczna, zbilansowana dieta i unikanie palenia tytoniu, są ogólnie korzystne dla zdrowia mózgu, ale nie gwarantują ochrony przed glejakiem wielopostaciowym.8

Patofizjologia glejaka wielopostaciowego

Zrozumienie, w jaki sposób glejak wielopostaciowy wpływa na organizm, wymaga poznania procesów zachodzących na poziomie komórkowym i molekularnym. GBM rozwija się z komórek glejowych mózgu, konkretnie z astrocytów, które w normalnych warunkach wspierają funkcjonowanie neuronów, dostarczając im składników odżywczych.3 Gdy te komórki ulegają transformacji nowotworowej, zaczynają się niekontrolowanie dzielić i tworzyć masę guza.

Jedną z najbardziej niebezpiecznych cech glejaka wielopostaciowego jest jego zdolność do inwazji (wnikania) do otaczającej zdrowej tkanki mózgowej. Komórki nowotworowe przemieszczają się do sąsiednich obszarów mózgu, co sprawia, że całkowite chirurgiczne usunięcie guza jest niemal niemożliwe.12 Na szczęście, glejak wielopostaciowy rzadko daje przerzuty poza ośrodkowy układ nerwowy – nie rozprzestrzenia się zazwyczaj do innych narządów ciała.13

Guz ma również zdolność do tworzenia własnego zaopatrzenia w krew, co pozwala mu szybko rosnąć i rozprzestrzeniać się. Naczynia krwionośne w obrębie guza są jednak wadliwe – są nieszczelne, co prowadzi do gromadzenia się płynu wokół guza (obrzęk okołoguzowy) oraz zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego.1 Te zaburzone naczynia krwionośne utrudniają również dostarczanie leków do wnętrza guza, co stanowi jedno z wyzwań w leczeniu tej choroby.1

Glejak wielopostaciowy charakteryzuje się znaczną heterogenicznością (różnorodnością) komórkową. W obrębie jednego guza mogą występować komórki o różnych cechach genetycznych i biologicznych, co sprawia, że guz jest odporny na wiele form terapii.4 Badania genetyczne ujawniły istotne mutacje w genach takich jak EGFR, TP53, NF1, PIK3R1 czy TERT, które wpływają na rozwój i agresywność guza.9

Mózg ma ograniczoną zdolność do samodzielnej naprawy, co stanowi kolejne wyzwanie w przypadku glejaka wielopostaciowego. Uszkodzenia wywołane przez guz oraz przez terapie stosowane w jego leczeniu mogą być trwałe. Dodatkowo, guzy często wywołują napady padaczkowe, a same terapie mogą powodować neurotoksyczność (szkodliwe działanie na układ nerwowy).1 Względnie uprzywilejowane środowisko immunologiczne mózgu, w którym brakuje pewnych komórek prezentujących antygeny oraz naczyń limfatycznych, dodatkowo przyczynia się do słabego rokowania u pacjentów z GBM.4