Gruźlica Podstawowe informacje

Epidemiologia gruźlicy

Gruźlica pozostaje jednym z najpoważniejszych globalnych problemów zdrowotnych, pomimo że jest chorobą, którą można zarówno zapobiegać, jak i leczyć. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, każdego roku około 10 milionów ludzi zapada na gruźlicę na całym świecie. Co szczególnie niepokojące, około 1,5 miliona osób rocznie umiera z powodu tej choroby, co czyni ją jednym z wiodących zabójców wśród chorób zakaźnych.1

Przed pandemią COVID-19 gruźlica była najczęstszą chorobą zakaźną na świecie. Bakteria Mycobacterium tuberculosis, która jest sprawcą gruźlicy, nęka ludzkość od tysięcy lat i wciąż stanowi ogromne wyzwanie dla współczesnej medycyny.2 Choroba występuje na całym świecie, ale jest szczególnie powszechna w niektórych krajach rozwijających się, gdzie warunki życia i dostęp do opieki zdrowotnej są gorsze.

W Stanach Zjednoczonych gruźlica jest mniej powszechna niż w przeszłości, choć wciąż stanowi problem zdrowia publicznego. Większość przypadków aktywnej choroby w USA występuje u osób, które urodziły się w krajach, gdzie gruźlica jest bardziej rozpowszechniona, lub które często podróżują do takich miejsc.3 Szacuje się, że nawet 13 milionów ludzi w Stanach Zjednoczonych może mieć ukrytą (nieaktywną) postać gruźlicy, co oznacza, że noszą w sobie bakterie, ale nie są aktualnie chore.4

Gruźlica jest również wiodącą przyczyną śmierci wśród osób żyjących z HIV oraz stanowi istotny czynnik w rozwoju oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe, co dodatkowo komplikuje leczenie i kontrolę tej choroby na całym świecie.1 Światowa Organizacja Zdrowia wyznaczyła sobie ambitny cel zmniejszenia zachorowalności na gruźlicę o 90% w latach 2015-2035, jednak osiągnięcie tego wymaga znacznych wysiłków w zakresie diagnostyki, leczenia i profilaktyki.

Przyczyny gruźlicy

Gruźlica jest wywoływana przez bakterię zwaną Mycobacterium tuberculosis. W Stanach Zjednoczonych większość przypadków choroby u ludzi jest spowodowana właśnie tym drobnoustrojem. Istnieją też inne rodzaje prątków (mycobacteria), takie jak Mycobacterium bovis, które również mogą powodować gruźlicę u ludzi, choć zdarza się to rzadziej.5

Bakteria gruźlicy rozprzestrzenia się przez powietrze z osoby na osobę. Kiedy ktoś, kto ma aktywną gruźlicę płuc lub gardła, kaszle, kicha, rozmawia lub śpiewa, uwalnia do powietrza drobne zarazki. Te bakterie mogą unosić się w powietrzu przez kilka godzin, w zależności od warunków środowiskowych.36 Osoby przebywające w pobliżu mogą je wdychać, co prowadzi do zakażenia.

Ważne jest zrozumienie, że gruźlica nie przenosi się przez dotyk, całowanie ani przez wspólne używanie naczyń czy sztućców. Nie można się zarazić przez uścisk dłoni ani przez jedzenie z tego samego talerza.3 Ryzyko zarażenia jest największe, gdy spędzamy dużo czasu w zamkniętych przestrzeniach z osobą chorą na aktywną gruźlicę, na przykład mieszkając z nią lub pracując razem przez dłuższy czas.

Osoby najbardziej narażone na kontakt z bakteriami gruźlicy to te, które urodziły się w krajach, gdzie choroba jest powszechna, lub często tam podróżują. Do grupy ryzyka należą również pracownicy służby zdrowia, osoby pracujące lub przebywające w miejscach, gdzie gruźlica jest częstsza – takich jak schroniska dla bezdomnych, więzienia czy domy opieki.3

Czynniki ryzyka gruźlicy

Nie każda osoba, która wdycha bakterie gruźlicy, zachoruje. Niektórzy ludzie są bardziej narażeni na rozwój aktywnej choroby po zarażeniu. Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko zarówno zarażenia, jak i przejścia z ukrytej postaci gruźlicy do aktywnej choroby.

Do osób szczególnie narażonych na rozwój aktywnej gruźlicy należą osoby żyjące z HIV. Wirus HIV osłabia układ odpornościowy, co sprawia, że organizm ma trudności z kontrolowaniem bakterii gruźlicy. Gruźlica jest wiodącą przyczyną zgonów wśród osób z HIV na całym świecie.1 Inne stany, które osłabiają układ odpornościowy, również zwiększają ryzyko zachorowania.

Osoby, które niedawno zaraziły się bakteriami gruźlicy – zwłaszcza w ciągu ostatnich dwóch lat – mają większe ryzyko rozwoju aktywnej choroby. Dzieci poniżej piątego roku życia są szczególnie wrażliwe, ponieważ ich układ odpornościowy nie jest jeszcze w pełni rozwinięty.3 Z tego samego powodu niemowlęta i małe dzieci są najbardziej narażone na ciężki przebieg gruźlicy.

Inne warunki medyczne również zwiększają ryzyko. Należą do nich cukrzyca, ciężka choroba nerek, niektóre rodzaje nowotworów oraz niedożywienie. Osoby otrzymujące leczenie osłabiające układ odpornościowy, takie jak terapia stosowana po przeszczepach narządów lub długotrwałe stosowanie kortykosteroidów, również są bardziej narażone.3

Pewne zachowania i warunki życia również podnoszą ryzyko. Palenie tytoniu uszkadza płuca i osłabia ich zdolność do walki z infekcją, co zwiększa prawdopodobieństwo zarażenia gruźlicą. Nadużywanie alkoholu i używanie narkotyków dożylnych również są czynnikami ryzyka. Osoby żyjące w przeludnionych warunkach, takich jak bezdomni czy więźniowie, mają większe ryzyko zarażenia z powodu bliskiego kontaktu z potencjalnie zakażonymi osobami.3

Objawy gruźlicy

Objawy gruźlicy różnią się w zależności od tego, czy osoba ma ukrytą (nieaktywną) czy aktywną postać choroby. Osoby z ukrytą gruźlicą nie mają żadnych objawów. Bakterie znajdują się w ich ciele, ale są „uśpione" i nie wywołują choroby. Takie osoby czują się dobrze i nie mogą zarażać innych.4 Jedynym sposobem wykrycia ukrytej gruźlicy jest wykonanie testu skórnego lub badania krwi.

Gdy gruźlica staje się aktywna, pojawiają się objawy, które zazwyczaj rozwijają się stopniowo. Najczęstszym objawem jest kaszel, który trwa dłużej niż trzy tygodnie. Osoby chore mogą wykrztuszać śluz (plwocinę), a czasem w plwocinie może pojawić się krew.44 To bardzo ważny sygnał ostrzegawczy, który wymaga natychmiastowej konsultacji lekarskiej.

Inne typowe objawy aktywnej gruźlicy płuc obejmują uczucie zmęczenia i wyczerpania, które nie ustępuje mimo odpoczynku. Osoby chore często doświadczają gorączki i nocnych potów, które mogą być na tyle intensywne, że budzą je w nocy. Charakterystyczna jest również utrata apetytu i niezamierzona utrata wagi, nawet gdy dieta i aktywność fizyczna pozostają bez zmian.4 Może wystąpić ból w klatce piersiowej, szczególnie podczas oddychania lub kaszlu.

Gruźlica może również atakować inne części ciała poza płucami, co nazywamy gruźlicą pozapłucną. Kiedy bakterie rozprzestrzeniają się do innych narządów, objawy mogą być różne w zależności od miejsca zakażenia. Jeśli gruźlica zajmuje węzły chłonne, mogą one być powiększone i bolesne. Gruźlica kości istawów może powodować ból i obrzęk w dotkniętych obszarach.4

Gdy gruźlica zajmuje nerki, może pojawić się ciemny lub mętny mocz oraz ból w okolicy pleców lub brzucha. Gruźlica mózgu lub opon mózgowych (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych) jest szczególnie niebezpieczna i może powodować silny ból głowy, sztywność karku, trudności w patrzeniu na jasne światło, zaburzenia świadomości, drgawki lub osłabienie części ciała.7 To stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.

Dzieci z gruźlicą mogą nie wykazywać typowych objawów. Często głównym sygnałem u najmłodszych jest trudność w przybieraniu na wadze lub w prawidłowym rozwoju.7 Dlatego tak ważne jest, aby dzieci, które miały kontakt z osobą chorą na gruźlicę, zostały zbadane przez lekarza, nawet jeśli wydają się zdrowe.

Zapobieganie gruźlicy

Zapobieganie gruźlicy obejmuje różne działania – od ochrony przed zarażeniem, przez wczesne wykrywanie zakażenia, aż po zapobieganie przejściu ukrytej postaci w aktywną chorobę. Osoby z ukrytą gruźlicą mogą przyjmować leczenie, które zapobiega rozwojowi aktywnej choroby, chroniąc w ten sposób siebie i innych.6

Gdy ktoś ma aktywną gruźlicę płuc lub gardła, kluczowe jest podjęcie kroków zapobiegających rozprzestrzenianiu się bakterii. Osoby z zakaźną postacią gruźlicy powinny unikać publicznych miejsc, takich jak autobusy, metro czy inne zamknięte przestrzenie, dopóki lekarz nie potwierdzi, że nie mogą już zarażać innych. Zazwyczaj dzieje się to po kilku tygodniach odpowiedniego leczenia.8

W domu osoby z gruźlicą powinny zawsze zakrywać usta i nos podczas kaszlu lub kichania, najlepiej chusteczką jednorazową, którą następnie wyrzuca się do zamkniętego pojemnika. Nie należy przebywać w pobliżu niemowląt, małych dzieci ani osób z osłabionym układem odpornościowym, które są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby.910

Dzieci poniżej piątego roku życia mieszkające w tym samym domu z osobą chorą mogą pozostać w domu po tym, jak zostaną zbadane przez lekarza i zaczną przyjmować leki zapobiegające rozwojowi choroby. Dorosłe osoby kontaktowe również powinny zostać przebadane pod kątem gruźlicy.9

W placówkach opieki zdrowotnej stosuje się specjalne środki kontroli zakażeń. Pacjenci z podejrzeniem lub potwierdzeniem zakaźnej gruźlicy są umieszczani w izolowanych pokojach z odpowiednią wentylacją, która zapobiega rozprzestrzenianiu się bakterii. Personel medyczny nosi specjalne maski wysokiej skuteczności, które filtrują bakterie gruźlicy.116

Istnieje szczepionka przeciwko gruźlicy zwana BCG (Bacille Calmette-Guérin). Jest ona stosowana w wielu krajach, gdzie gruźlica jest powszechna, głównie do ochrony dzieci przed ciężkimi postaciami choroby, takimi jak zapalenie opon mózgowych czy rozproszona gruźlica. W krajach takich jak Stany Zjednoczone, gdzie gruźlica jest mniej częsta, szczepionka BCG nie jest rutynowo stosowana.5

Wczesne wykrywanie i testowanie osób narażonych na zarażenie jest kluczowym elementem zapobiegania. Jeśli spędziłeś dużo czasu z kimś, kto ma gruźlicę, powinieneś zostać przebadany, nawet jeśli czujesz się dobrze. Istnieją dwa główne rodzaje testów wykrywających zakażenie gruźlicą – test skórny Mantoux oraz test krwi zwany testem uwalniania interferonu gamma.5 Te testy mogą wykryć ukrytą gruźlicę, zanim stanie się ona aktywną chorobą.

Leczenie ukrytej gruźlicy jest najlepszym sposobem na ochronę siebie przed rozwojem aktywnej choroby. Nawet jeśli nie czujesz się chory, ukryta gruźlica może w każdej chwili stać się aktywna, szczególnie jeśli Twój układ odpornościowy się osłabi.12 Przyjmowanie przepisanych leków zgodnie z zaleceniami lekarza może zapobiec temu procesowi.

Patofizjologia gruźlicy

Patofizjologia opisuje zmiany, które zachodzą w organizmie podczas choroby – jak normalne funkcje ciała zostają zaburzone. W przypadku gruźlicy wszystko zaczyna się od wdychania bakterii Mycobacterium tuberculosis, które dostają się do płuc. Bakterie te są niezwykle małe i mogą dotrzeć głęboko do pęcherzyków płucnych, gdzie następuje wymiana gazowa między powietrzem a krwią.5

Gdy bakterie gruźlicy osiągną płuca, układ odpornościowy próbuje je zniszczyć. Specjalne komórki obronne, zwane makrofagami, pochłaniają bakterie. Jednak prątki gruźlicy mają zdolność przetrwania wewnątrz tych komórek, co jest jedną z przyczyn, dla których choroba jest tak trudna do zwalczenia. Organizm reaguje, tworząc wokół zainfekowanych obszarów struktury zwane ziarniniakami – skupiska komórek odpornościowych, które izolują bakterie.2

W wielu przypadkach układ odpornościowy jest w stanie utrzymać bakterie w stanie uśpienia wewnątrz tych ziarnin. To właśnie dzieje się w przypadku ukrytej gruźlicy. Bakterie są tam obecne, ale nie rozmnażają się aktywnie i nie powodują objawów. Osoba z ukrytą gruźlicą nie jest chora i nie może zarażać innych. Ten stan może trwać przez całe życie bez przechodzenia w aktywną chorobę.4

Jednak gdy układ odpornościowy osłabnie – na przykład z powodu zakażenia HIV, niedożywienia, podeszłego wieku lub przyjmowania leków osłabiających odporność – bakterie mogą „obudzić się" i zacząć się rozmnażać. Wtedy następuje przejście do aktywnej gruźlicy. Bakterie niszczą tkankę płucną, tworząc obszary martwych komórek i ropni. W płucach mogą powstawać jamy – puste przestrzenie wypełnione bakteriami.2

W aktywnej gruźlicy płuc dochodzi do zapalenia tkanki płucnej, co powoduje kaszel, gorączkę i inne objawy. Uszkodzenie płuc może prowadzić do trudności w oddychaniu. Gdy małe naczynia krwionośne w płucach zostają uszkodzone, może dojść do wykrztuszania krwi. Organizm traci też energię na walkę z infekcją, co prowadzi do zmęczenia, utraty apetytu i wagi.4

Bakterie gruźlicy mogą również przedostać się do krwiobiegu i rozprzestrzenić do innych części ciała, powodując gruźlicę rozsianą lub prosówkową. W takim przypadku mogą zainfekować niemal każdy narząd – nerki, kości, stawy, mózg, węzły chłonne czy narządy rozrodcze. Każdy zainfekowany narząd ulega uszkodzeniu w podobny sposób jak płuca – przez proces zapalny i powstawanie ziarnin.4

Gruźlica mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ wywołuje zapalenie prowadzące do obrzęku mózgu i zwiększonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Może to powodować objawy neurologiczne, takie jak ból głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości, drgawki czy porażenia. Bez szybkiego leczenia gruźlica mózgu może prowadzić do trwałych uszkodzeń neurologicznych lub śmierci.7

Jednym z najgroźniejszych aspektów gruźlicy jest jej zdolność do powodowania długotrwałych uszkodzeń. Nawet po wyleczeniu zakażenia, uszkodzone tkanki płuc mogą nie wrócić do normalnego stanu. Mogą pozostać blizny czy zmiany włókniste, które trwale wpływają na funkcję płuc. Dlatego wczesne wykrywanie i leczenie są tak ważne – im wcześniej rozpocznie się terapię, tym mniejsze jest ryzyko trwałych uszkodzeń.