Kurcz naczynia

Czym jest kurcz naczynia?

Kurcz naczynia, nazywany również wazospazmem, to długotrwałe zwężenie lub zaciskanie się tętnicy. W normalnych warunkach tętnice regularnie rozszerzają i kurczą swoje mięśniowe ściany, aby kontrolować ciśnienie przepływającej przez nie krwi. Jednak podczas kurczu naczynia to zwężenie trwa dłużej niż powinno, co zmniejsza przepływ krwi przez dotknięte naczynie i ogranicza ilość tlenu docierającego do pobliskich tkanek1.

Podczas kurczu naczynia mięśnie gładkie (rodzaj mięśni znajdujących się w ścianach naczyń krwionośnych) nadmiernie reagują na sygnały do skurczu. W normalnych warunkach te mięśnie mają tylko krótkotrwałą reakcję na sygnał do zwężenia ściany tętnicy. Podczas kurczu naczynia mięśnie kurczą się jednak znacznie dłużej niż powinny1.

Ponieważ kurcze naczyń trwają dłużej niż normalne zwężenie, mogą uszkodzić warstwy ścian tętnic. Można to porównać do zbyt długiego zaciskania pięści – mięśnie stają się sztywne i bolą1.

Miejsca występowania i wpływ na organizm

Kurcze naczyń mogą wystąpić w różnych tętnicach organizmu, ale częściej pojawiają się w niektórych lokalizacjach niż w innych. Najbardziej niepokojące są kurcze naczyń w sercu i mózgu1.

Skutki kurczu naczynia różnią się w zależności od miejsca jego wystąpienia. Kurcze naczyń wieńcowych (nazywane również dusznicą Prinzmetala) mogą ograniczyć przepływ krwi do serca i spowodować zawał serca. Kurcz naczyń mózgowych może doprowadzić do zmniejszenia przepływu krwi, prowadząc do zawału mózgu (podobnego do zawału serca, ale w mózgu). Kurcze naczyń w palcach rąk i nóg są natomiast niewygodne, ale mniej niebezpieczne1.

Kurcz naczyń mózgowych jest zwężeniem części lub segmentów jednej lub większej liczby tętnic mózgowych. Jest najczęściej omawiany w kontekście krwotoku podpajęczynówkowego z tętniaka, czyli rodzaju udaru mózgu spowodowanego pęknięciem osłabionego miejsca w naczyniu krwionośnym2.

Kurcz naczyń mózgowych może wystąpić po krwawieniu mózgowym. Po krwotoku krew może się rozkładać w obszarze otaczającym dotknięte naczynie. Zwężenie naczynia jest reakcją tętnic na obecność produktów rozpadu krwi. Zwykle pojawia się od pięciu do dziesięciu dni po krwawieniu i może dotyczyć nawet jednej trzeciej pacjentów, którzy mieli pęknięty tętniak mózgowy34.

Objawy kurczu naczyń

Objawy kurczu naczynia mogą się różnić w zależności od obszaru ciała, którego dotyczy problem5.

Gdy kurcz naczynia występuje w mózgu, objawy mogą obejmować5:

• Gorączkę
• Sztywność karku
• Dezorientację
• Trudności z mówieniem
• Osłabienie po jednej stronie ciała

Pacjenci, którzy doświadczyli mózgowego kurczu naczyń, często mają również objawy podobne do udaru. Należą do nich: drętwienie lub osłabienie twarzy, ramienia lub nogi, zwłaszcza po jednej stronie ciała5.

Warto wiedzieć, że kurcz naczyń mózgowych zwykle rozwija się między 5 a 15 dniem po początkowym krwotoku i jest związany z opóźnionymi deficytami neurologicznymi u jednej trzeciej pacjentów6.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Kurcz naczyń jest bardziej prawdopodobny w nieprawidłowych obszarach naczyń krwionośnych, co określa się jako dysfunkcję śródbłonka (wewnętrznej wyściółki naczyń)1.

W przypadku kurczu naczyń mózgowych najlepszym wskaźnikiem ryzyka jest skala radiologiczna oceniająca ilość krwi (na przykład skale Fishera lub Classena). Im więcej krwi i im gorsza jej lokalizacja, tym większe ryzyko. Gruba warstwa krwi w cysternach podstawy mózgu i krew w komorach bocznych są szczególnie niepokojące7.

Inne czynniki ryzyka kurczu naczyń mózgowych obejmują7:

• Zły stan kliniczny
• Przedłużająca się śpiączka po pęknięciu tętniaka
• Wiek poniżej 50 lat
• Palenie tytoniu
• Nadciśnienie tętnicze
• Hiperglikemia (podwyższony poziom cukru we krwi)
• Używanie kokainy
• Czynniki genetyczne

Patofizjologia tej odwracalnej waziopatii nie jest w pełni zrozumiana, ale wydaje się, że obejmuje zmiany strukturalne i biochemiczne na poziomie śródbłonka naczyniowego i komórek mięśni gładkich. Uważa się, że krew w przestrzeni podpajęczynówkowej wyzwala te zmiany6.

Rozpoznanie kurczu naczyń

Rozpoznanie kurczu naczyń opiera się na kilku metodach. Podstawową metodą jest systematyczne badanie kliniczne, choć ma ono ograniczoną czułość u pacjentów w złym stanie klinicznym7.

Złotym standardem diagnostycznym jest angiografia metodą subtrakcji cyfrowej (DSA), która pozwala również na jednoczesne leczenie. Inne metody obrazowania to angiografia tomografii komputerowej (CTA) i angiografia rezonansu magnetycznego (MRA), które są skuteczne głównie w przypadku dużych naczyń. Ultrasonografia dopplerowska przezczaszkowa (TCD) jest kolejną metodą służącą do oceny dużych naczyń7.

Gdy kurcz naczyń jest widoczny w badaniach obrazowych, określa się go jako radiograficzny kurcz naczyń. Może się on rozwinąć nawet u 70% pacjentów z krwotokiem podpajęczynówkowym z tętniaka. Zwykle pojawia się 4–14 dni po krwawieniu, z szczytem między 7–10 dniem2.

Badania obrazowania perfuzji mogą w przyszłości zastąpić DSA jako główną metodę diagnostyczną7.

Metody leczenia

Ponieważ kurcz naczyń może prowadzić do udaru, ważne jest leczenie zwężenia i przywrócenie przepływu krwi. Leki mogą pomóc we wszystkich typach kurczów naczyń13.

Obecne postępowanie w kurczu naczyń mózgowych obejmuje8:

• Profilaktykę farmakologiczną (głównie nimodypina – lek z grupy blokerów kanału wapniowego)
• Leczenie polegające na uzupełnieniu płynów do stanu normowolemii (prawidłowego nawodnienia) i wywoływaniu nadciśnienia
• Terapię wewnątrznaczyniową

Warto podkreślić, że postępowanie z wykorzystaniem tak zwanej „terapii potrójnego H" (hiperwolemii, nadciśnienia i hemodylucji) nie jest już zalecane8.

Interwencyjni neuroradiolodzy wykorzystują angioplastykę balonową do otwarcia tętnicy i przywrócenia przepływu krwi. Ta procedura polega na wprowadzeniu małego balonu do zwężonego naczynia i jego rozprężeniu, co rozszerza tętnicę34.

Usunięcie krwi z przestrzeni podpajęczynówkowej podczas operacji oraz utrzymanie prawidłowego stanu nawodnienia i unikanie niedociśnienia są również ważnymi elementami zapobiegania kurczowi naczyń7.