Nadwrażliwość

Czym jest nadwrażliwość

Nadwrażliwość, nazywana również reakcją nadwrażliwości lub nietolerancją, to nieprawidłowy stan fizjologiczny, w którym dochodzi do niepożądanej i szkodliwej odpowiedzi immunologicznej na antygen (substancję uznawaną przez organizm za obcą)1. Jest to zaburzenie w układzie odpornościowym, które może prowadzić do chorób immunologicznych, w tym alergii i chorób autoimmunologicznych1.

Układ odpornościowy to kluczowa część naszego organizmu, która chroni nas przed chorobami. W normalnych warunkach rozpoznaje on unikalne etykiety na naszych własnych komórkach oraz wszystko, co pochodzi spoza organizmu. Te etykiety, zwane antygenami, pozwalają układowi odpornościowemu określić, czy coś jest szkodliwe i czy powinno zostać zniszczone2.

Czasami jednak komórki odpornościowe lub przeciwciała błędnie powodują, że organizm atakuje antygeny, które nie są szkodliwe. Może to prowadzić do reakcji alergicznych lub uszkodzenia zdrowych tkanek2. Nadwrażliwość jest spowodowana wieloma rodzajami cząstek i substancji ze środowiska zewnętrznego lub z wnętrza organizmu, które są rozpoznawane przez komórki odpornościowe jako antygeny1.

Reakcje immunologiczne są zwykle określane jako nadmierna reakcja układu odpornościowego i często są szkodliwe oraz nieprzyjemne dla pacjenta1. Substancje wywołujące alergie nazywane są alergenami i obejmują między innymi określone pokarmy, sierść zwierząt, pyłki roślin oraz roztocza kurzu domowego3.

Klasyfikacja Gella i Coombsa

W 1963 roku Philip George Houthem Gell i Robin Coombs wprowadzili systematyczną klasyfikację różnych typów nadwrażliwości opartą na rodzajach antygenów i reakcji immunologicznych1. Zgodnie z tym systemem, znanym jako klasyfikacja Gella i Coombsa, istnieją cztery typy nadwrażliwości14.

Ta tradycyjna klasyfikacja jest obecnie najczęściej stosowanym systemem do opisywania reakcji nadwrażliwości4. Każdy typ nadwrażliwości charakteryzuje się innym mechanizmem działania układu odpornościowego i może prowadzić do różnych objawów klinicznych – od łagodnych po zagrażające życiu2.

Nadwrażliwość typu I – reakcje natychmiastowe

Nadwrażliwość typu I, zwana również reakcją natychmiastową, to przesadzona odpowiedź immunologiczna zapośredniczona przez immunoglobulinę E (IgE) na alergeny, takie jak pyłki, roztocza kurzu domowego, pokarmy, leki lub jad owadów54. Ten typ nadwrażliwości dotyka blisko jednej trzeciej populacji światowej5.

Reakcja występuje, gdy swoiste dla antygenu przeciwciała IgE wiążą się z komórkami tucznymi (specjalnym typem komórek układu odpornościowego) i bazofilami, wywołując uwalnianie mediatorów zapalnych, w tym histaminy, tryptazy i proteaz5. Histamina jest substancją chemiczną odpowiedzialną za wiele objawów alergicznych, takich jak swędzenie, zaczerwienienie czy obrzęk.

Reakcje mogą być natychmiastowe, opóźnione lub być przyczyną przewlekłego zapalenia alergicznego, jak to obserwuje się u osób uczulonych z ciągłą ekspozycją, na przykład u właścicieli zwierząt domowych z alergią na zwierzęta5. Objawy kliniczne wahają się od łagodnych, takich jak alergiczny nieżyt nosa, pokrzywka i atopowe zapalenie skóry, do ciężkich, potencjalnie zagrażających życiu stanów, takich jak anafilaksja, wymagających natychmiastowej opieki medycznej5.

Przykłady nadwrażliwości typu I obejmują anafilaksję oraz alergiczny nieżyt nosa i spojówek4. To właśnie ten typ nadwrażliwości jest tym, co zwykle rozumiemy pod pojęciem „alergii"2.

Nadwrażliwość typu II – reakcje cytotoksyczne

Nadwrażliwość typu II, nazywana również reakcją cytotoksyczną, obejmuje przeciwciała immunoglobuliny G (IgG) lub immunoglobuliny M (IgM) związane z antygenami na powierzchni komórek, z następującym wiązaniem się składników dopełniacza (systemu białek odpornościowych)4.

Przykładem tego typu reakcji jest polekowa anemia hemolityczna, czyli stan, w którym lek powoduje zniszczenie czerwonych krwinek4. W tego typu reakcjach układ odpornościowy atakuje własne komórki organizmu, mylnie uznając je za zagrożenie.

Nadwrażliwość typu III – reakcje związane z kompleksami immunologicznymi

Reakcje nadwrażliwości typu III, zwane również reakcjami związanymi z kompleksami immunologicznymi, obejmują krążące w organizmie kompleksy antygen-przeciwciało, które odkładają się w naczyniach włosowatych pozanaczyniowych4.

W tego typu reakcjach kompleksy immunologiczne gromadzą się w różnych tkankach organizmu, co może prowadzić do stanów zapalnych i uszkodzenia tkanek. Jest to bardziej złożony mechanizm niż w przypadku nadwrażliwości typu I czy II.

Nadwrażliwość typu IV – reakcje opóźnione

Nadwrażliwość typu IV to reakcja opóźniona, która jest zapośredniczona przez komórki, a nie przez przeciwciała jak w poprzednich typach4. W tego typu reakcjach główną rolę odgrywają specjalne komórki odpornościowe zwane limfocytami T.

Reakcje te rozwijają się wolniej niż reakcje typu I – stąd nazwa „opóźnione". Typowym przykładem nadwrażliwości typu IV jest kontaktowe zapalenie skóry, na przykład wysypka po kontakcie z bluszczem trującym lub niektórymi metalami2.

Objawy nadwrażliwości

Reakcje nadwrażliwości mogą powodować różnorodne objawy, w zależności od typu reakcji i narządów, których dotyczą2. Mogą one wahać się od łagodnych do ciężkich i obejmować między innymi wysypkę, anafilaksję oraz chorobę posurowiczą6.

W przypadku nadwrażliwości typu I objawy mogą obejmować alergiczny nieżyt nosa, swędzenie oczu, pokrzywkę, swędzenie skóry, trudności w oddychaniu oraz w najcięższych przypadkach anafilaksję5. Anafilaksja jest nagłą, ciężką reakcją alergiczną, która może być śmiertelna, jeśli nie zostanie szybko leczona. Objawy anafilaksji mogą obejmować obrzęk gardła, trudności w oddychaniu, gwałtowny spadek ciśnienia krwi oraz utratę przytomności.

Niektóre rodzaje nadwrażliwości mogą również prowadzić do długotrwałych schorzeń, takich jak choroby autoimmunologiczne2. W tych przypadkach układ odpornościowy zaczyna atakować zdrowe tkanki własnego organizmu, powodując przewlekłe zapalenie i uszkodzenie narządów.

Leczenie nadwrażliwości

Leczenie nadwrażliwości ma na celu złagodzenie objawów, zapobieganie przyszłym reakcjom oraz radzenie sobie z potencjalnie zagrażającymi życiu powikłaniami5. Skuteczne postępowanie z nadwrażliwością typu I koncentruje się na unikaniu alergenu, szybkim rozpoznaniu oraz odpowiednim leczeniu5.

Adrenalina pozostaje lekiem pierwszego wyboru w leczeniu anafilaksji, a pacjenci powinni nosić ze sobą automatyczne wstrzykiwacze i wiedzieć, jak ich używać57. Adrenalina jest najważniejszym lekiem i jedynym lekiem, który wykazał skuteczność w zmniejszaniu śmiertelności z powodu anafilaksji7.

W przypadku anafilaksji należy natychmiast podać adrenalinę, a pacjent powinien zostać ułożony w pozycji leżącej z uniesionymi nogami7. Jeśli występują problemy z oddychaniem lub wymioty, pacjent powinien znajdować się w wygodnej pozycji z uniesionymi kończynami dolnymi. Pacjentów nie należy nagle stawiać w pozycji pionowej7.

Leki przeciwhistaminowe, kortykosteroidy, leki rozszerzające oskrzela oraz inne leki wspomagające pomagają w leczeniu dodatkowych objawów, takich jak pokrzywka, swędzenie i problemy z oddychaniem57. Kortykosteroidy to leki przeciwzapalne, które mogą pomóc zmniejszyć obrzęk i zapalenie.

Leczenie może się różnić w zależności od typu reakcji alergicznej7. Istotnym elementem leczenia jest także odstawienie leku lub substancji wywołującej reakcję, jeśli to możliwe6.

Można ograniczyć prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji alergicznej poprzez unikanie substancji, na którą jesteśmy uczuleni3. Istnieją również leki dostępne do leczenia niektórych typów alergii3. W niektórych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie desensytyzacji, czyli procesu stopniowego przyzwyczajania organizmu do alergenu pod ścisłą kontrolą medyczną6.