Ospa małpia Podstawowe informacje

Czym jest ospa małpia?

Ospa małpia, znana również jako mpox, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirus ospy małpiej, który należy do tej samej rodziny co wirus ospy prawdziwej. Nazwa choroby pochodzi od faktu, że wirus po raz pierwszy zidentyfikowano w 1958 roku u małp w duńskim ośrodku badawczym, choć małpy nie są głównym rezerwuarem wirusa w przyrodzie. Pierwsze potwierdzony przypadek zakażenia u człowieka miał miejsce w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga.1

Choroba zwykle manifestuje się wysypką przypominającą krostki lub pęcherze, którym często towarzyszą objawy podobne do grypy, takie jak gorączka, ból głowy i wyczerpanie. W większości przypadków ospa małpia przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni, choć niektóre osoby mogą doświadczać poważniejszych powikłań. Wysypka jest bardzo charakterystyczna – zaczyna się zwykle jako płaskie zmiany, które następnie przekształcają się w wypukłe grudki, pęcherzyki wypełnione płynem, a ostatecznie strupy, które odpadają w trakcie gojenia.2

Istnieją dwa główne typy wirusa ospy małpiej, określane jako klady. Klad I występuje endemicznie w Afryce Środkowej i zazwyczaj wywołuje cięższy przebieg choroby. Klad II jest obecny w Afryce Wschodniej i ma tendencję do łagodniejszego przebiegu. Od 2022 roku trwa globalna epidemia ospy małpiej spowodowana szczepem kladu IIb, która dotknęła wiele krajów na całym świecie.2

Epidemiologia i występowanie

Ospa małpia jest chorobą endemiczną, czyli regularnie występującą, w niektórych częściach Afryki Środkowej i Zachodniej. Przez dziesięciolecia przypadki choroby były ograniczone głównie do regionów leśnych tych kontynentów, gdzie ludzie mieli kontakt z dzikimi zwierzętami będącymi nosicielami wirusa. Naukowcy podejrzewają, że naturalnymi rezerwuarami wirusa są różne gatunki gryzoni afrykańskich, takie jak wiewiórki i szczury, choć wirus może infekować również małpy i inne ssaki.1

W 2003 roku miała miejsce epidemia ospy małpiej w Stanach Zjednoczonych, która była pierwszym udokumentowanym wybuchem choroby poza Afryką. W sześciu stanach zanotowano 47 przypadków zakażeń, które wiązały się z kontaktem z zakażonymi psimi przeriami – gryzoniami trzymanymi jako zwierzęta domowe. Co istotne, w tej epidemii nie doszło do przeniesienia wirusa z człowieka na człowieka.2

Znacznie większy wybuch choroby rozpoczął się w 2022 roku, kiedy ospa małpia rozszerzyła się na wiele krajów poza Afryką. Do 2023 roku zgłoszono ponad 102 000 przypadków kladu II na całym świecie. W samych Stanach Zjednoczonych w 2023 roku odnotowano 1700 przypadków. Epidemia ta zaskoczyła ekspertów zdrowia publicznego, ponieważ choroba rozprzestrzeniła się w społecznościach, w których wcześniej nie występowała, głównie w krajach rozwiniętych.2

Obecnie trwa również epidemia kladu I w Afryce Środkowej i Wschodniej, która rozpoczęła się w 2023 roku. Ten szczep wirusa historycznie wywoływał poważniejsze objawy i wyższą śmiertelność niż klad II, choć ostatnie epidemie tego typu okazały się mniej śmiertelne niż w przeszłości. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła ospę małpią globalnym zagrożeniem dla zdrowia publicznego ze względu na wzrastającą liczbę przypadków w wielu krajach.3

Przyczyny i drogi transmisji

Ospa małpia jest chorobą odzwierzęcą, co oznacza, że wirus może przenosić się z zwierząt na ludzi. W regionach endemicznych zakażenie może nastąpić przez bezpośredni kontakt z krwią, płynami ustrojowymi, zmianami skórnymi lub śluzówkowymi zakażonych zwierząt. Ryzyko zwiększa się podczas polowania, obróbki mięsa dzikich zwierząt lub kontaktu z zakażonymi gryzoniami czy małpami żyjącymi w ich naturalnym środowisku.4

Przeniesienie wirusa z człowieka na człowieka następuje głównie przez bliski, długotrwały kontakt fizyczny. Najczęstszą drogą transmisji jest bezpośredni kontakt skóra-do-skóry z wysypką, pęcherzykami lub strupami osoby zakażonej. Wirus może również przenosić się przez kontakt z płynami ustrojowymi, takimi jak ślina czy wydzielina z dróg oddechowych, szczególnie podczas długotrwałego kontaktu twarzą w twarz. Intymny kontakt, w tym kontakt seksualny, może ułatwiać transmisję ze względu na bliski kontakt fizyczny z osobą zakażoną.5

Istnieje również możliwość zakażenia przez kontakt z przedmiotami, powierzchniami lub materiałami tekstylnymi zanieczyszczonymi wirusem, takimi jak pościel, ręczniki czy ubrania używane przez osobę chorą. Wirus może przetrwać przez pewien czas na różnych powierzchniach, dlatego ważne jest odpowiednie czyszczenie i dezynfekcja przedmiotów, które miały kontakt z osobą zakażoną. W rzadszych przypadkach transmisja może nastąpić przez drogi oddechowe podczas przedłużonego, bliskiego kontaktu, choć ta droga przenoszenia jest mniej powszechna niż kontakt skórny.6

Warto podkreślić, że okres zakaźności rozpoczyna się wraz z pojawieniem się pierwszych objawów i trwa do momentu, gdy wszystkie strupy odpadną i pod nimi pojawi się nowa, zdrowa skóra. Osoby zakażone są najbardziej zakaźne, gdy mają widoczną wysypkę, szczególnie gdy pęcherzyki są wypełnione płynem. Z tego powodu izolacja chorych do czasu pełnego wyleczenia jest kluczowa w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się choroby.7

Czynniki ryzyka

Każdy może zarazić się ospą małpią, ale niektóre grupy ludzi i sytuacje wiążą się z wyższym ryzykiem zakażenia. Osoby mające bliski kontakt fizyczny z kimś, kto jest zakażony, są najbardziej narażone na przeniesienie wirusa. Dotyczy to zarówno członków rodziny, partnerów seksualnych, jak i pracowników służby zdrowia opiekujących się pacjentami z ospą małpią bez odpowiednich środków ochrony osobistej.2

W ostatniej globalnej epidemii rozpoczętej w 2022 roku, zdecydowana większość przypadków wystąpiła wśród mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami. To nie oznacza jednak, że wirus wybiera określoną grupę – po prostu w tej konkretnej epidemii transmisja koncentrowała się w tych sieciach społecznych. Intymny kontakt fizyczny, niezależnie od orientacji seksualnej, stwarza okazję do przeniesienia wirusa, dlatego każdy mający wiele partnerów seksualnych lub anonimowe kontakty seksualne może być bardziej narażony.5

Niektóre osoby są bardziej narażone na ciężki przebieg choroby, nawet jeśli ryzyko zakażenia jest podobne jak u innych. Osoby z osłabionym układem odpornościowym, na przykład pacjenci z HIV/AIDS, osoby po przeszczepach narządów przyjmujące leki immunosupresyjne, czy osoby poddawane chemioterapii, mogą doświadczać poważniejszych objawów i powikłań. Dzieci, szczególnie niemowlęta poniżej pierwszego roku życia, również są bardziej podatne na ciężki przebieg choroby.8

Kobiety w ciąży oraz osoby karmiące piersią stanowią kolejną grupę podwyższonego ryzyka. U kobiet w ciąży zakażenie ospą małpią może prowadzić do powikłań zarówno u matki, jak i u płodu. Osoby z aktywnymi chorobami skóry, takimi jak egzema czy atopowe zapalenie skóry, mogą być bardziej narażone na poważniejsze zmiany skórne i większą liczbę wykwitów w przypadku zakażenia.9

Pracownicy służby zdrowia i personel laboratoryjny zajmujący się próbkami od osób zakażonych są szczególnie narażeni na ekspozycję zawodową. Z tego powodu powinni stosować odpowiednie środki ochrony osobistej, w tym rękawice, fartuchy ochronne i maski, podczas opieki nad pacjentami lub pracy z materiałem biologicznym potencjalnie zakażonym wirusem. Osoby mieszkające w regionach endemicznych w Afryce, gdzie wirus naturalnie występuje wśród dzikiej zwierzyny, również mają podwyższone ryzyko, szczególnie jeśli mają kontakt z dzikimi zwierzętami lub spożywają ich mięso.10

Objawy choroby

Ospa małpia zazwyczaj rozwija się stopniowo, a okres wylęgania – czas między zakażeniem a pojawieniem się pierwszych objawów – wynosi zwykle od 3 do 17 dni, choć najczęściej wynosi około dwóch tygodni. Pierwsze objawy przypominają grypę i mogą obejmować gorączkę, ból głowy, bóle mięśni, bóle pleców oraz silne wyczerpanie. Wiele osób odczuwa również ogólne złe samopoczucie i osłabienie, które utrudnia codzienne funkcjonowanie.2

Charakterystyczną cechą ospy małpiej jest powiększenie węzłów chłonnych, co pomaga odróżnić tę chorobę od ospy prawdziwej, w której ten objaw nie występuje. Węzły chłonne mogą być wyczuwalne i bolesne, najczęściej w okolicy szyi, pach lub pachwiny. Ten objaw zwykle pojawia się w początkowej fazie choroby, zanim wystąpi wysypka.2

Po kilku dniach od początku objawów gorączkowych pojawia się wysypka, która jest najbardziej rozpoznawalnym znakiem ospy małpiej. Wysypka często zaczyna się na twarzy, a następnie rozprzestrzenia na inne części ciała, w tym na dłonie, stopy, ramiona i nogi. W ostatniej epidemii wiele osób zauważyło, że wysypka zaczyna się w okolicach narządów płciowych, odbytu lub ust, co związane było z drogą transmisji wirusa podczas bliskiego kontaktu intymnego.5

Wysypka przechodzi przez kilka wyraźnych etapów. Początkowo pojawiają się płaskie, zaczerwienione plamki, które następnie przekształcają się w wypukłe grudki. Kolejnym etapem jest tworzenie się pęcherzyków wypełnionych przezroczystym płynem, które z czasem stają się ropne i mętnieją. Ostatecznie pęcherzyki zasychają, tworząc strupy, które odpadają w miarę gojenia skóry. Cały proces od pojawienia się wysypki do odpadnięcia wszystkich strupów może trwać od 2 do 4 tygodni.11

Liczba zmian skórnych może się znacznie różnić – niektóre osoby mają tylko kilka pojedynczych wykwitów, podczas gdy u innych może pojawić się setki zmian pokrywających duże obszary ciała. Zmiany skórne mogą być bardzo bolesne, szczególnie gdy pojawiają się w okolicach wrażliwych, takich jak narządy płciowe, odbyt czy błony śluzowe jamy ustnej. Osoby z wykwitami w jamie ustnej mogą mieć trudności z jedzeniem i piciem, co może prowadzić do odwodnienia.12

U niektórych pacjentów mogą wystąpić dodatkowe objawy, takie jak ból gardła, kaszel czy trudności w oddychaniu, jeśli wirus dotknie drogi oddechowe. Zmiany wokół odbytu mogą powodować zapalenie odbytnicy, objawiające się dyskomfortem, krwawieniem lub wydzieliną śluzowo-ropną. Objawy choroby mogą być łagodne u niektórych osób, podczas gdy u innych – szczególnie u osób z osłabionym układem odpornościowym – mogą być poważne i wymagać hospitalizacji.13

Możliwe powikłania

Chociaż większość osób z ospą małpią wyzdrowieje bez poważnych powikłań, u niektórych pacjentów mogą wystąpić komplikacje wymagające intensywnej opieki medycznej. Wtórne zakażenia bakteryjne są jednym z najczęstszych powikłań i mogą rozwijać się, gdy bakterie wnikają przez uszkodzoną skórę w miejscach wykwitów. Takie zakażenia mogą prowadzić do powstawania ropni, zapalenia tkanki łącznej lub w rzadkich przypadkach do posocznicy – poważnej ogólnoustrojowej reakcji zapalnej.14

Powikłania oczne mogą wystąpić, jeśli wirus dotknie oczy, prowadząc do zakażenia rogówki. W najcięższych przypadkach może to skutkować bliznowaceniem rogówki i utratą wzroku. Pacjenci zgłaszający ból oczu, nadwrażliwość na światło lub zmiany widzenia wymagają pilnej konsultacji okulistycznej, aby zapobiec trwałym uszkodzeniom.8

Zapalenie płuc jest kolejnym możliwym powikłaniem, które może rozwinąć się, gdy wirus infekuje drogi oddechowe. Objawy mogą obejmować duszność, ból w klatce piersiowej i uporczywy kaszel. U osób z poważnym zapaleniem płuc może być konieczne wspomaganie oddychania i intensywna opieka szpitalna. Rzadziej mogą wystąpić powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie mózgu, które objawia się zaburzeniami świadomości, drgawkami lub innymi objawami neurologicznymi.8

Zmiany w obrębie narządów płciowych, odbytu lub cewki moczowej mogą prowadzić do bolesnych powikłań, w tym trudności w oddawaniu moczu lub stolca. W niektórych przypadkach może dojść do powstania blizn lub zwężeń w tych delikatnych obszarach. Rzadko mogą wystąpić powikłania ze strony serca, takie jak zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia, które wymagają specjalistycznego leczenia kardiologicznego.8

Śmiertelność w przypadku ospy małpiej różni się w zależności od szczepu wirusa i stanu zdrowia pacjenta. Historycznie, w przypadku afrykańskich epidemii spowodowanych kladem I, śmiertelność wahała się od 1% do 10%. Większość zgonów wiązała się z wtórnymi zakażeniami bakteryjnymi i występowała głównie u osób z innymi schorzeniami współistniejącymi. W globalnej epidemii kladu II rozpoczętej w 2022 roku śmiertelność była znacznie niższa, a większość pacjentów wyzdrowiała bez poważnych konsekwencji zdrowotnych.4

Zapobieganie

Jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania ospie małpiej jest szczepienie. Dostępne są szczepionki przeciwko ospie prawdziwej, które oferują również ochronę przed ospą małpią, ponieważ oba wirusy należą do tej samej rodziny. Szczepienie jest szczególnie zalecane dla osób o podwyższonym ryzyku zakażenia, takich jak pracownicy służby zdrowia, laboranci pracujący z ortopokswirusami oraz osoby mające bliski kontakt z potwierdzonymi przypadkami choroby. W niektórych krajach szczepienie jest również oferowane osobom z grup wysokiego ryzyka w ramach strategii zapobiegania epidemiom.3

Unikanie bliskiego kontaktu fizycznego z osobami, które mają objawy ospy małpiej, jest kluczowe w zapobieganiu transmisji. Jeśli ktoś w twoim otoczeniu jest zakażony, należy zachować dystans i unikać bezpośredniego kontaktu skóra-do-skóry, szczególnie z miejscami wysypki, pęcherzykami lub strupami. Osoby zakażone powinny pozostać w izolacji do momentu, aż wszystkie zmiany skórne się zagoją i odpadną wszystkie strupy, co może trwać kilka tygodni.15

Regularne mycie rąk mydłem z wodą lub używanie środków dezynfekujących na bazie alkoholu może znacznie zmniejszyć ryzyko zakażenia, szczególnie po kontakcie z przedmiotami lub powierzchniami, które mogły być dotknięte przez osobę zakażoną. Ważne jest również unikanie dzielenia się osobistymi przedmiotami, takimi jak ręczniki, pościel, ubrania czy naczynia, z osobą chorą lub podejrzaną o zakażenie. Materiały tekstylne i powierzchnie, które miały kontakt z osobą zakażoną, powinny być dokładnie czyszczone i dezynfekowane.16

W regionach endemicznych, gdzie wirus występuje naturalnie wśród dzikich zwierząt, ważne jest unikanie kontaktu z gryzoniami, małpami i innymi ssakami, które mogą być nosicielami wirusa. Należy unikać jedzenia mięsa dzikich zwierząt, które nie zostało odpowiednio ugotowane, oraz unikać dotykania martwych zwierząt znalezionych w naturze. Osoby pracujące z dzikimi zwierzętami lub ich mięsem powinny nosić odpowiednią odzież ochronną, w tym rękawice.4

Dla osób, które miały ekspozycję na wirusa, ale jeszcze nie rozwinęły objawów, szczepienie ppoekspozycyjne może pomóc zapobiec rozwojowi choroby lub złagodzić jej przebieg, jeśli zostanie podane w ciągu czterech dni od kontaktu. Osoby z ekspozycją powinny również monitorować swój stan zdrowia przez 21 dni, zwracając uwagę na pojawienie się gorączki, wysypki lub innych objawów, i natychmiast skontaktować się z lekarzem w przypadku ich wystąpienia.10

Patofizjologia – jak wirus wpływa na organizm

Wirus ospy małpiej, po dostaniu się do organizmu, najpierw infekuje komórki w miejscu wniknięcia, którym może być skóra z drobnymi uszkodzeniami lub błony śluzowe. W tym początkowym okresie wirus zaczyna się replikować w komórkach nabłonka, a następnie przemieszcza się do lokalnych węzłów chłonnych. To właśnie dlatego jednym z wczesnych objawów choroby jest powiększenie węzłów chłonnych w okolicy, gdzie doszło do zakażenia.4

Po osiągnięciu węzłów chłonnych wirus kontynuuje replikację i rozpoczyna się faza wiremii – obecności wirusa we krwi. W tym stadium wirus rozprzestrzenia się po całym organizmie poprzez układ krwionośny, docierając do różnych narządów i tkanek. To właśnie wtedy pojawiają się objawy ogólnoustrojowe, takie jak gorączka, bóle mięśni, ból głowy i ogólne złe samopoczucie. Układ odpornościowy wykrywa obecność wirusa i rozpoczyna odpowiedź immunologiczną, co przyczynia się do wystąpienia objawów podobnych do grypy.4

Następnie wirus ponownie przemieszcza się do skóry, gdzie zaczyna infekować komórki naskórka, prowadząc do powstania charakterystycznej wysypki. Proces powstawania zmian skórnych jest złożony i obejmuje niszczenie komórek naskórka przez replikujący się wirus, co prowadzi do powstania początkowych plamek. W miarę postępu infekcji komórki skóry ulegają dalszemu uszkodzeniu, a w warstwie naskórka gromadzi się płyn, tworząc pęcherzyki. Gdy układ odpornościowy próbuje zwalczyć infekcję, do zmian napływają białe krwinki, przez co płyn w pęcherzykach staje się mętny i ropny.4

Zmiany skórne nie są tylko powierzchowne – wirus uszkadza również głębsze warstwy skóry, co prowadzi do powstawania blizn po zagojeniu, szczególnie w przypadkach ciężkich zmian. Ostatecznie, gdy układ odpornościowy zaczyna kontrolować infekcję, uszkodzone komórki obumierają, a na miejscu pęcherzyków powstają strupy. Odpadnięcie strupów sygnalizuje koniec procesu gojenia, choć w miejscach zmian może pozostać odbarwienie skóry lub blizny.4

W przypadkach ciężkich, szczególnie u osób z osłabionym układem odpornościowym, wirus może dotknąć narządy wewnętrzne, takie jak płuca, wątroba czy mózg. Zakażenie płuc prowadzi do zapalenia tkanki płucnej i trudności w oddychaniu. Neurotropowe działanie wirusa, czyli jego zdolność do infekowania układu nerwowego, może w rzadkich przypadkach prowadzić do zapalenia mózgu, objawiającego się zaburzeniami świadomości i innymi objawami neurologicznymi. Reakcja zapalna organizmu na obecność wirusa w narządach wewnętrznych może prowadzić do dysfunkcji tych narządów i poważnych powikłań systemowych.4

Odpowiedź immunologiczna organizmu odgrywa kluczową rolę w zwalczaniu infekcji. Osoby, które przeszły ospę małpią, rozwijają odporność, która prawdopodobnie chroni je przed ponownym zakażeniem, choć długoterminowa trwałość tej odporności nie jest do końca poznana. U osób zaszczepionych przeciwko ospie prawdziwej lub ospie małpiej układ odpornościowy jest już przygotowany do szybkiej reakcji na wirus, co może zapobiec rozwojowi choroby lub znacznie złagodzić jej przebieg.3