Stwardnienie tętnic szyjnych Podstawowe informacje

Czym jest stwardnienie tętnic szyjnych

Stwardnienie tętnic szyjnych to choroba, która rozwija się, gdy duże tętnice po obu stronach szyi ulegają zwężeniu lub zablokowaniu. Tętnice te mają kluczowe znaczenie, ponieważ transportują krew z serca do mózgu, twarzy i głowy. Gdy są zdrowe, ich ściany są gładkie i elastyczne, przypominając czystą rurę, przez którą płyn płynie swobodnie bez żadnych przeszkód1.

Problem zaczyna się, gdy w tętnicach szyjnych gromadzi się blaszka miażdżycowa – lepka substancja składająca się z tłuszczów i cholesterolu. Ta blaszka zwęża tętnice i sprawia, że stają się sztywne. Proces ten nazywany jest miażdżycą lub „twardnieniem tętnic". Zwężenie może dotyczyć jednej lub obu tętnic szyjnych i zwykle nasila się z wiekiem2.

Największym zagrożeniem związanym ze stwardnieniem tętnic szyjnych jest udar mózgu. Gdy blaszka gromadzi się w tętnicy szyjnej, przepływ krwi do mózgu może zostać ograniczony. Dodatkowo mały skrzep krwi może utworzyć się w miejscu zwężenia, oderwać się i wędrować do mózgu. Tam może zablokować mniejszą tętnicę, od której mózg zależy, aby funkcjonować i przetrwać. Taki brak dopływu krwi prowadzi do uszkodzenia tkanki mózgowej3.

Miażdżyca jest rozległą, degeneracyjną chorobą tętnic, która powoduje powstawanie blaszek złożonych z martwych komórek, lipidów i kryształów cholesterolu. Miażdżyca ma skłonność do atakowania określonych tętnic, w tym tętnic szyjnych. Te blaszki mogą powodować zwężenie naczyń, zatorowość oraz zakrzepicę4.

Epidemiologia i rozpowszechnienie

Stwardnienie tętnic szyjnych jest istotnym problemem zdrowotnym na całym świecie. Szacuje się, że częstość występowania zwężenia tętnic szyjnych w ogólnej populacji wynosi nawet do 5 procent. Co więcej, ryzyko rozwoju tej choroby znacząco wzrasta wraz z wiekiem – u osób powyżej 65. roku życia nawet do 3 procent populacji może mieć tę chorobę21.

Udar mózgu, będący głównym powikłaniem stwardnienia tętnic szyjnych, zajmuje piąte miejsce wśród przyczyn zgonów na świecie. Stwardnienie tętnic szyjnych odpowiada za nawet jedną trzecią wszystkich udarów. Każdego roku dochodzi do około 700 000 udarów, a co trzecia minuta ktoś umiera z powodu udaru. Co niepokojące, liczba zgonów z powodu udaru wzrosła o 24 procent między 2010 a 2020 rokiem25.

Statystyki pokazują również, że udar mózgu był przyczyną jednego na każde 21 zgonów w Stanach Zjednoczonych. Te liczby podkreślają powagę problemu i konieczność działań profilaktycznych. Warto również zauważyć, że stwardnienie tętnic szyjnych jest rozpoznawane jako kluczowy czynnik w patofizjologii udaru, co czyni go ważnym celem w prewencji udarowej6.

Przyczyny choroby

Główną przyczyną stwardnienia tętnic szyjnych jest miażdżyca – proces, w którym blaszka gromadzi się na wewnętrznej powierzchni ścian tętnic. Choć dokładny mechanizm powstawania tej blaszki nie jest do końca jasny, wiemy, że proces ten prowadzi do stopniowego zwężania światła naczynia, czyli przestrzeni wewnątrz tętnicy, przez którą płynie krew7.

Blaszka miażdżycowa składa się przede wszystkim z tłuszczu i cholesterolu. Z czasem gromadzi się ona w określonych miejscach tętnic szyjnych, szczególnie tam, gdzie tętnica rozdziela się na dwie gałęzie – tętnicę szyjną wewnętrzną, która zaopatruje mózg, oraz tętnicę szyjną zewnętrzną, która zaopatruje szyję, tarczycę, twarz i skórę głowy. Właśnie w tym miejscu rozwidlenia blaszka najczęściej się odkłada8.

Proces ten zwykle rozpoczyna się już w dzieciństwie, gdy zdrowe, czyste tętnice transportujące bogatą w tlen krew do serca i narządów powoli zaczynają twardnieć. Chociaż pewne utwardzenie tętnic jest normalne u zdrowych osób, gdy blaszka gromadzi się wzdłuż ścian tętnic, przepływ krwi do kluczowych narządów może zostać ograniczony9.

Gdy blaszka się powiększa, zaczyna zwężać światło tętnicy szyjnej, co zmienia sposób przepływu krwi i może zwiększyć ryzyko powstania skrzepu krwi wewnątrz naczynia. Z czasem blaszka może stać się coraz bardziej niebezpieczna. Jeśli utworzy się skrzep krwi, a następnie się odłączy, może wędrować w górę tętnicy do mózgu, gdzie może zablokować przepływ krwi8.

Czynniki ryzyka

Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju stwardnienia tętnic szyjnych. Wiek jest jednym z najważniejszych – ryzyko wzrasta wraz z upływem lat. Nie bez znaczenia jest też płeć, ponieważ mężczyźni są bardziej narażeni na tę chorobę niż kobiety7.

Historia rodzinna również odgrywa istotną rolę. Jeśli w rodzinie występowały przypadki miażdżycy, ryzyko jej rozwoju jest wyższe. Hiperlipidemia, czyli podwyższony poziom tłuszczów we krwi, oraz nadciśnienie tętnicze to kolejne istotne czynniki ryzyka, które mogą przyczynić się do powstania i rozwoju choroby7.

Palenie tytoniu jest jednym z najbardziej szkodliwych czynników modyfikowalnych. Palacze mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju stwardnienia tętnic szyjnych. Podobnie osoby z cukrzycą są bardziej narażone na tę chorobę. Otyłość oraz dieta bogata w tłuszcze nasycone również zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia problemu73.

Siedzący tryb życia, czyli brak regularnej aktywności fizycznej, dodatkowo podnosi ryzyko. Osoby, które prowadzą mało aktywny tryb życia, są bardziej narażone na rozwój miażdżycy. Historia chorób serca również stanowi istotny czynnik ryzyka dla stwardnienia tętnic szyjnych72.

Warto podkreślić, że wiele z tych czynników można modyfikować poprzez zmiany stylu życia. Rzucenie palenia, utrzymanie zdrowej wagi ciała, regularna aktywność fizyczna oraz właściwa dieta mogą znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju tej poważnej choroby naczyniowej10.

Objawy kliniczne

Jedną z najbardziej niebezpiecznych cech stwardnienia tętnic szyjnych jest to, że w większości przypadków nie powoduje ono żadnych objawów, dopóki nie dojdzie do poważnego zdarzenia, takiego jak udar mózgu. Choroba może rozwijać się przez lata, a osoba nie zdaje sobie sprawy z postępującego zwężenia tętnic. W niektórych przypadkach jednak mogą wystąpić objawy ostrzegawcze3.

Przemijający atak niedokrwienny mózgu (TIA) często nazywany jest „mini-udarem". Jest to krótkotrwałe zdarzenie spowodowane tymczasowym zablokowaniem małej tętnicy w mózgu. Chociaż objawy TIA są podobne do udaru, zwykle trwają krótko i nie pozostawiają trwałych uszkodzeń. TIA jest często sygnałem ostrzegawczym przed większym udarem3.

Amauroza przemijająca to przemijająca utrata widzenia w jednym oku. Jest to objaw związany z zaburzeniami przepływu krwi w tętnicy szyjnej. Niektórzy pacjenci mogą również doświadczać przemijających ataków niedokrwiennych, które objawiają się jako narastające TIA lub udar w rozwoju4.

Objawy udaru mózgu mogą obejmować nagłą słabość lub wręcz porażenie nogi, ręki lub dłoni, szczególnie po jednej stronie ciała. Pacjenci mogą również odczuwać nagłe zamieszanie, trudności w mówieniu lub problemy ze zrozumieniem mowy innych osób. Nagłe problemy ze wzrokiem w jednym lub obu oczach, takie jak poważne zamazanie widzenia, również mogą wskazywać na udar5.

Inne potencjalne objawy ostrzegawcze to nagłe trudności w chodzeniu, zawroty głowy, utrata równowagi lub brak koordynacji ruchowej. Nagły silny ból głowy bez znanej przyczyny również powinien wzbudzić niepokój. Niektórzy pacjenci mogą doświadczać omdleń lub przemijającego opadnięcia połowy twarzy. Rzadziej występują też zaburzenia świadomości typu „blackout" lub bardzo silne bóle głowy57.

Zapobieganie chorobie

Zapobieganie stwardnieniu tętnic szyjnych opiera się głównie na modyfikacji czynników ryzyka, które można kontrolować. Chociaż nie możemy zmienić naszego wieku czy historii rodzinnej, możemy znacząco wpłynąć na wiele innych aspektów naszego życia, które mają wpływ na zdrowie tętnic10.

Rzucenie palenia jest jednym z najważniejszych kroków, jakie można podjąć. Palenie tytoniu znacząco przyspiesza proces miażdżycy i zwiększa ryzyko powikłań. Osoby, które przestają palić, mogą zauważyć poprawę zdrowia naczyń krwionośnych już w ciągu kilku miesięcy11.

Kontrola poziomu cholesterolu we krwi jest kluczowa. Dieta niskotłuszczowa, bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe i chude białko, może pomóc w obniżeniu poziomu cholesterolu. Ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans jest szczególnie ważne. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić leki obniżające cholesterol1011.

Utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi jest równie istotne. Nadciśnienie tętnicze uszkadza ściany tętnic i przyspiesza proces miażdżycy. Regularne mierzenie ciśnienia, stosowanie się do zaleceń lekarskich dotyczących leków oraz zdrowy styl życia mogą pomóc w kontrolowaniu ciśnienia11.

Kontrola poziomu glukozy we krwi jest kluczowa dla osób z cukrzycą. Wysokie poziomy cukru we krwi uszkadzają naczynia krwionośne i przyspieszają rozwój miażdżycy. Regularne monitorowanie glukozy, stosowanie zaleconych leków i właściwa dieta są niezbędne10.

Regularna aktywność fizyczna przynosi liczne korzyści. Ćwiczenia pomagają utrzymać zdrową wagę, obniżają ciśnienie krwi, poprawiają profil lipidowy i zwiększają ogólną sprawność układu krążenia. Zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo10.

Zdrowa dieta odgrywa fundamentalną rolę w prewencji. Dieta bogata w owoce, warzywa, pełne ziarna, ryby i zdrowe tłuszcze (takie jak oliwa z oliwek czy orzechy) może chronić przed rozwojem miażdżycy. Ograniczenie soli, cukru i żywności wysoko przetworzonej również jest ważne10.

Patofizjologia i mechanizmy choroby

Zrozumienie tego, jak stwardnienie tętnic szyjnych wpływa na organizm, wymaga przyjrzenia się zmianom zachodzącym w naczyniach krwionośnych. W zdrowym stanie tętnice szyjne są gładkie i elastyczne, z szerokim światłem, które pozwala na swobodny przepływ krwi. Układ krążenia działa jak sieć rur transportujących krew zawierającą składniki odżywcze i tlen do wszystkich części ciała1.

Miażdżyca to rozległa, degeneracyjna choroba tętnic, która skutkuje tworzeniem się blaszek złożonych z martwych komórek, lipidów i kryształów cholesterolu. Proces ten ma szczególne upodobanie do niektórych tętnic, w tym tętnic szyjnych. Gdy blaszka gromadzi się w tętnicach, może prowadzić do zwężenia naczynia, zatorowości lub zakrzepicy4.

Co interesujące, większość ludzi może funkcjonować tylko z jedną tętnicą szyjną, ponieważ po wejściu do mózgu tętnice szyjne łączą się z innymi tętnicami i mogą zaopatrywać obie strony mózgu. W rzeczywistości cztery na pięć osób potrzebuje tylko jednej tętnicy szyjnej dzięki temu połączeniu. Warto zauważyć, że sposób łączenia się tych tętnic może się różnić między poszczególnymi osobami8.

Zwężenie tętnicy szyjnej występuje z czasem z powodu gromadzenia się blaszki po wewnętrznej stronie tętnicy. Chociaż to zwężenie może nie powodować żadnych objawów, może zwiększyć ryzyko udaru w zależności od tego, jak wąska jest tętnica lub jak zachowuje się blaszka. Blaszka zwykle gromadzi się w miejscu, gdzie tętnica rozdziela się na tętnicę szyjną wewnętrzną i zewnętrzną38.

Gdy blaszka się powiększa, zaczyna zwężać światło tętnicy szyjnej – wewnętrzne otwarcie, przez które płynie krew. To zmienia łatwość przepływu krwi i może zwiększyć ryzyko utworzenia się skrzepu krwi wewnątrz naczynia. Z czasem blaszka może stać się coraz bardziej niebezpieczna. Jeśli powstanie skrzep krwi, który następnie się odłączy, może wędrować w górę tętnicy do mózgu, gdzie może zablokować przepływ krwi8.

Gdy mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości krwi, szybko zostaje uszkodzony i może nie odzyskać sprawności – nazywa się to udarem. Sporadycznie udar może wystąpić, ponieważ nie przepływa wystarczająco dużo krwi przez zwężoną tętnicę szyjną. Jest to jednak bardzo rzadkie ze względu na sposób, w jaki tętnice łączą się i dzielą obciążenie w mózgu8.

Zależnie od tego, gdzie znajdują się blaszki, miażdżyca może prowadzić do różnych problemów zdrowotnych. Oprócz choroby tętnic szyjnych może powodować chorobę wieńcową, gdy przepływ krwi do mięśnia sercowego jest ograniczony, chorobę tętnic obwodowych, gdy występuje zablokowanie głównej tętnicy doprowadzającej krew do nóg, ramion i miednicy, oraz przewlekłą chorobę nerek, gdy przepływ krwi w tętnicach nerkowych jest ograniczony9.