Wodogłowie

Czym jest wodogłowie

Wodogłowie to schorzenie polegające na nieprawidłowym gromadzeniu się płynu mózgowo-rdzeniowego (w skrócie płyn CSF) w głębokich strukturach mózgu1. Nadmiar tego płynu powoduje poszerzanie się komór mózgowych – to przestrzenie wewnątrz mózgu, przez które normalnie przepływa płyn. Gdy komory się powiększają, wywierają szkodliwe ciśnienie na tkanki mózgowe1.

Nazwa "wodogłowie" pochodzi z greckiego języka: "hydro" oznacza wodę, a "cephalus" – głowę1. Dawniej stan ten nazywano "wodą w mózgu", chociaż w rzeczywistości nie chodzi o zwykłą wodę, lecz o przezroczysty, bezbarwny płyn otaczający mózg i rdzeń kręgowy.

Płyn mózgowo-rdzeniowy pełni kilka kluczowych funkcji. Działa jak amortyzator chroniący mózg i rdzeń kręgowy przed urazami. Dostarcza też substancji odżywczych do mózgu i usuwa z niego produkty przemiany materii11. W normalnych warunkach organizm codziennie wytwarza odpowiednią ilość płynu i tyle samo wchłania z powrotem do krwiobiegu. Gdy ten proces zostaje zakłócony, płyn zaczyna się gromadzić.

Wodogłowie może wystąpić w każdym wieku, ale najczęściej dotyka niemowlęta oraz osoby dorosłe po 60. roku życia1. Według szacunków jedno do dwoje na każde 1000 dzieci w Stanach Zjednoczonych rodzi się z wodogłowiem11.

Objawy wodogłowia

Objawy wodogłowia różnią się w zależności od wieku pacjenta. U niemowląt często pierwszym widocznym znakiem jest szybki wzrost obwodu głowy. Dzieje się tak, ponieważ u małych dzieci kości czaszki nie są jeszcze zrośnięte i mogą się rozszerzać pod wpływem zwiększonego ciśnienia1.

U niemowląt z wodogłowiem mogą wystąpić następujące objawy: wypukłe miejsce na czubku głowy (ciemiączko), wymioty, senność, drażliwość, skierowanie oczu w dół ("spojrzenie zachodzącego słońca"), napady drgawkowe oraz opóźnienia w rozwoju1.

U starszych dzieci i dorosłych objawy mogą obejmować silne bóle głowy, nudności i wymioty, senność lub trudności w przebudzeniu się, problemy ze wzrokiem (podwójne widzenie lub wrażliwość na światło), zaburzenia równowagi i koordynacji, problemy z pamięcią, trudności w koncentracji oraz zmiany w osobowości11.

U osób starszych może rozwinąć się szczególna postać zwana wodogłowiem o prawidłowym ciśnieniu. Charakteryzuje się ona trzema głównymi objawami: problemami z chodzeniem (niepewny chód), nietrzymaniem moczu oraz trudnościami z pamięcią i myśleniem1.

Przyczyny wodogłowia

Wodogłowie może wystąpić z różnych powodów, chociaż nie zawsze udaje się ustalić dokładną przyczynę1. Gromadzenie się płynu mózgowo-rdzeniowego może wynikać z trzech głównych mechanizmów: nadmiernej produkcji płynu, zablokowania normalnego przepływu płynu przez komory mózgowe lub problemów z wchłanianiem płynu do układu krwionośnego1.

Niektóre przypadki wodogłowia są obecne już przy urodzeniu – mówimy wtedy o wodogłowiu wrodzonym. Może ono być związane z wadami rozwojowymi, takimi jak rozszczep kręgosłupa, lub może być przekazywane genetycznie1.

Wodogłowie może też rozwinąć się później w życiu jako tzw. wodogłowie nabyte. Do przyczyn nabytego wodogłowia należą: urazy głowy, krwotoki w mózgu (szczególnie u wcześniaków), guzy mózgu, które mogą blokować przepływ płynu, zakażenia układu nerwowego takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, udar mózgu oraz niektóre choroby zapalne11.

Typy wodogłowia

Lekarze wyróżniają kilka głównych typów wodogłowia w zależności od tego, co powoduje zaburzenie przepływu płynu1.

Wodogłowie komunikujące występuje wtedy, gdy płyn mózgowo-rdzeniowy może swobodnie przepływać przez komory mózgowe, ale ma problemy z wchłanianiem do krwiobiegu. Nazywa się je "komunikującym", ponieważ komory mózgowe pozostają ze sobą połączone11.

Wodogłowie niekomunikujące (nazywane też obturacyjnym) pojawia się, gdy istnieje fizyczna blokada w ścieżce przepływu płynu przez komory mózgowe. Najczęściej blokada znajduje się w wąskich połączeniach między komorami11.

Wodogłowie o prawidłowym ciśnieniu to szczególny typ, który zwykle dotyka osoby starsze. W tym przypadku komory mózgowe są powiększone, ale ciśnienie płynu pozostaje w granicach normy1.

Wodogłowie ex-vacuo rozwija się, gdy następuje uszkodzenie lub zanik tkanki mózgowej, na przykład po udarze lub w wyniku choroby neurodegeneracyjnej. Komory mózgowe powiększają się, aby wypełnić utracone miejsce1.

Rozpoznanie

Rozpoznanie wodogłowia opiera się na objawach klinicznych oraz badaniach obrazowych mózgu. U niemowląt lekarz najpierw sprawdza obwód głowy i obserwuje, czy rośnie on zbyt szybko1.

Najważniejsze badania diagnostyczne to badania obrazowe. Tomografia komputerowa (w skrócie CT) wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie do tworzenia szczegółowych obrazów mózgu. Badanie to pozwala zobaczyć rozmiar komór mózgowych1.

Rezonans magnetyczny (w skrócie MRI) używa fal magnetycznych do tworzenia bardzo dokładnych obrazów mózgu. To badanie dostarcza szczegółowych informacji o strukturze mózgu i przepływie płynu1.

U niemowląt przed zarośnięciem ciemiączka można wykonać ultrasonografię głowy. To bezpieczne badanie wykorzystuje fale dźwiękowe do obrazowania mózgu1.

Czasami lekarz może wykonać nakłucie lędźwiowe, aby pobrać próbkę płynu mózgowo-rdzeniowego i zmierzyć ciśnienie w układzie płynowym1.

Leczenie

Głównym sposobem leczenia wodogłowia jest zabieg chirurgiczny. Obecnie nie ma leku, który wyleczyłby wodogłowie, ale operacje mogą skutecznie kontrolować to schorzenie1.

Najczęstszą procedurą jest założenie zastawki (nazywanej też systemem drenażowym lub shuntem). Zabieg polega na wszczepieniu cienkiej rurki do mózgu, która odprowadza nadmiar płynu do innej części ciała – najczęściej do jamy brzusznej, skąd płyn jest wchłaniany do krwiobiegu1. Wewnątrz zastawki znajduje się zawór kontrolujący przepływ płynu, aby nie był on odprowadzany zbyt szybko1.

Operacja wszczepienia zastawki wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym i trwa zazwyczaj od jednej do dwóch godzin. Po zabiegu może być konieczny kilkudniowy pobyt w szpitalu1. Zastawka pozostaje w organizmie na stałe, a pod skórą głowy można wyczuć niewielkie wybrzuszenie, gdzie znajduje się zawór.

Alternatywną procedurą jest wentrikulostomia endoskopowa (w skrócie ETV). W tym zabiegu neurochirurg wykonuje małe otwarcie w dnie mózgu, przez które zablokowany płyn może swobodnie odpływać do powierzchni mózgu, gdzie jest wchłaniany1. W przeciwieństwie do zastawki, ta procedura nie wymaga wszczepienia trwałego urządzenia. Nie jest jednak odpowiednia dla wszystkich pacjentów1.

Czasami, u wcześniaków z wodogłowiem, lekarze mogą zastosować leczenie farmakologiczne jako środek tymczasowy. Stosuje się wówczas leki takie jak acetazolamid lub furosemid, które zmniejszają produkcję płynu mózgowo-rdzeniowego1. Leczenie to nie jest jednak skuteczne w długoterminowym leczeniu przewlekłego wodogłowia i służy jedynie opóźnieniu zabiegu chirurgicznego1.

Życie z wodogłowiem

Osoby z wodogłowiem wymagają regularnej opieki medycznej przez całe życie. Nawet po pomyślnym leczeniu konieczne są okresowe wizyty kontrolne1. Pierwsze badanie kontrolne zwykle odbywa się trzy miesiące po operacji i obejmuje badanie obrazowe mózgu. W pierwszych dwóch latach życia kontrole przeprowadza się co 6-12 miesięcy1.

Pacjenci z zastawkami muszą być świadomi możliwych powikłań. Zastawka może ulec zablokowaniu lub zainfekować się, co wymaga natychmiastowej interwencji medycznej1. Objawy uszkodzenia zastawki mogą obejmować nagłą senność, splątanie, wymioty, silne bóle głowy, wrażliwość na światło oraz zaburzenia widzenia1. W takich przypadkach należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub udać się na oddział ratunkowy.

Dzieci z wodogłowiem powinny móc uczestniczyć w większości normalnych aktywności, ale niektóre sporty kontaktowe lub czynności mogące prowadzić do urazów głowy mogą być odradzane1. Każdy pacjent powinien omówić dozwolone aktywności ze swoim lekarzem.

Osoby z wodogłowiem powinny nosić przy sobie kartę identyfikacyjną z informacją o zastawce, podającą szczegóły dotyczące typu zastawki oraz dane kontaktowe do ośrodka neurochirurgicznego1. Jest to szczególnie ważne w sytuacjach nagłych.

Rodzice dzieci z wodogłowiem oraz dorośli pacjenci mogą skorzystać z grup wsparcia, gdzie mogą wymieniać się doświadczeniami z innymi osobami w podobnej sytuacji. Takie wsparcie emocjonalne może znacznie ułatwić radzenie sobie z wyzwaniami związanymi z chorobą11.