Wścieklizna

Czym jest wścieklizna

Wścieklizna to śmiertelna, ale dająca się zapobiec choroba wirusowa. Wywołuje ją wirus wścieklizny, który atakuje ośrodkowy układ nerwowy – mózg i rdzeń kręgowy. Choroba może przenosić się na ludzi i zwierzęta domowe poprzez ukąszenia lub zadrapania przez zakażone zwierzę1.

Gdy wirus dostanie się do organizmu, przemieszcza się bardzo wolno wzdłuż nerwów do ośrodkowego układu nerwowego. Po dotarciu do mózgu powoduje uszkodzenia wywołujące objawy neurologiczne. Z tego miejsca wścieklizna prowadzi do śpiączki i śmierci2.

Wścieklizna jest poważnym problemem zdrowia publicznego w ponad 150 krajach i terytoriach, głównie w Azji i Afryce. Jest to wirusowa, odzwierzęca, zaniedbana choroba tropikalna, która powoduje dziesiątki tysięcy zgonów rocznie, przy czym 40% ofiar to dzieci poniżej 15 roku życia3.

Jak rozprzestrzenia się wirus

Wirus wścieklizny przenosi się poprzez bezpośredni kontakt ze śliną lub tkanką mózgu i układu nerwowego zakażonego zwierzęcia. Najczęściej dochodzi do tego przez ugryzionych lub zadrapania przez chore zwierzę. Zakażenie może nastąpić także wtedy, gdy zakażona ślina dostanie się do oczu, nosa, ust lub otwartej rany2.

Ukąszenia i zadrapania przez psy powodują 99% przypadków wścieklizny u ludzi i można im zapobiec poprzez szczepienie psów oraz unikanie ugryzień3.

W Stanach Zjednoczonych najczęstszym źródłem zakażenia ludzi są nietoperze. W Azji i Afryce głównym źródłem są psy. Inne zwierzęta często przenoszące wściekliznę w USA to szopy pracze, skunksy i lisy12.

Wścieklizna występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Najczęstsza jest w obszarach wiejskich Azji i Afryki. Dzieci są bardziej narażone na zachorowanie niż dorośli2.

Objawy choroby

Po zakażeniu wirusem wścieklizny, wirus musi dotrzeć do mózgu, zanim będzie mógł wywołać objawy. Ten czas między narażeniem a pojawieniem się objawów nazywany jest okresem inkubacji, który może trwać od tygodni do miesięcy1.

Pierwsze objawy wścieklizny mogą przypominać grypę, w tym osłabienie lub dyskomfort, gorączkę lub ból głowy. Może również wystąpić dyskomfort, mrowienie lub swędzenie w miejscu ugryzienia1.

Zazwyczaj ciężka choroba pojawia się w ciągu dwóch tygodni od pierwszych objawów, kiedy wirus wścieklizny wywołuje lęk, dezorientację, pobudzenie i halucynacje. Obejmuje to "klasyczne" objawy wścieklizny, takie jak silne pragnienie, ale paniczna reakcja na płyny, duże ilości śliny oraz agresywne zachowanie, takie jak rzucanie się i gryzienie1.

Gdy pojawiają się kliniczne oznaki wścieklizny, choroba jest prawie zawsze śmiertelna. Z nielicznymi wyjątkami, lekarze mogą jedynie zapewnić opiekę paliatywną, aby zminimalizować ból i cierpienie pacjenta przed śmiercią. Ze względu na ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej w wielu regionach, pacjenci często umierają w domu4.

Występowanie na świecie

Około 59 000 ludzi na całym świecie umiera każdego roku z powodu wścieklizny. W Stanach Zjednoczonych przypadki wścieklizny u ludzi są rzadkie – mniej niż trzy osoby zachorują na wściekliznę każdego roku. Jest to zasługa tego, że wiele osób otrzymuje szczepionkę wkrótce po narażeniu2.

Każdego roku około 100 000 Amerykanów jest szczepionych przeciwko wściekliźnie po potencjalnym narażeniu na wirus15.

Wścieklizna występuje na całym świecie, ale jest bardzo rzadka w Wielkiej Brytanii. Chociaż ryzyko zachorowania podczas podróży jest niewielkie, wścieklizna jest bardziej powszechna w częściach Azji, Afryki oraz Ameryki Środkowej i Południowej6.

Jak przebiega zakażenie w organizmie

Wirus wścieklizny dostaje się do organizmu, gdy ślina zakażonego zwierzęcia dotrze do otwartej rany, zazwyczaj przez ugryzienie. Przemieszcza się bardzo wolno wzdłuż nerwów do ośrodkowego układu nerwowego – mózgu i rdzenia kręgowego. Gdy dotrze do mózgu, uszkodzenia powodują objawy neurologiczne. Stamtąd wścieklizna prowadzi do śpiączki i śmierci2.

Po zakażeniu wirusem wścieklizny pojawia się często choroba podobna do gorączkowej choroby wirusowej i niejasne objawy neurologiczne. Gdy objawy się ujawnią, zakażenie ma prawie 100% wskaźnik śmiertelności4.

Gdy wirus zakazi ośrodkowy układ nerwowy i pojawią się objawy kliniczne, wścieklizna jest śmiertelna w 100% przypadków3.

Zapobieganie wściekliźnie

Odpowiednie działania przed i po narażeniu na wirus wścieklizny są bardzo skuteczne w zapobieganiu chorobie u ludzi4.

Najlepszym sposobem unikania wścieklizny w USA jest trzymanie się z dala od dzikich zwierząt. Nigdy nie należy zbliżać się do zwierząt, które wydają się być ranne, chore lub martwe, szczególnie gdy zwierzęta aktywne zwykle nocą pojawiają się w ciągu dnia – dotyczy to nietoperzy, szopów praczy itp. Zamiast tego należy wezwać służby kontroli zwierząt w razie potrzeby5.

Właściciele zwierząt domowych mogą zmniejszyć ryzyko, dbając o to, aby ich zwierzęta miały aktualne szczepienia przeciwko wściekliźnie. Należy również trzymać zwierzęta domowe z dala od dzikich zwierząt na ile to możliwe5.

Jeśli podróżujesz za granicę, można zmniejszyć ryzyko zachorowania na wściekliznę poprzez kilka działań. Należy zasięgnąć porady w klinice medycyny podróży co najmniej 8 tygodni przed wyjazdem – mogą zalecić szczepienie przeciwko wściekliźnie. Ważne jest dowiedzenie się, gdzie będzie można uzyskać pilną pomoc medyczną podczas pobytu za granicą6.

Nie należy dotykać ani zbliżać się do dzikich lub bezpańskich zwierząt, nawet jeśli nie wydają się chore – zwierzęta ze wściekliznę mogą nie mieć żadnych objawów. Nie należy karmić żadnych zwierząt, w tym w zoo czy schroniskach dla zwierząt6.

Należy uczyć dzieci, aby nie dotykały żadnych zwierząt, których nie znają, i aby natychmiast powiadomiły dorosłego, jeśli zostaną ugryzione przez jakiekolwiek zwierzę7.

Co robić po ugryzieniu przez zwierzę

Należy natychmiast uzyskać pomoc medyczną w następujących sytuacjach: zostałeś ugryziony lub zadrapany przez zwierzę podczas pobytu za granicą; zwierzę liznęło twoje oczy, nos lub usta, lub liznęło ranę, którą masz, podczas pobytu za granicą; zostałeś ugryziony lub zadrapany przez nietoperza w Wielkiej Brytanii6.

Jeśli jesteś za granicą, jak najszybciej uzyskaj pomoc medyczną. Nie czekaj, aż wrócisz do kraju. Jeśli jesteś w kraju, poproś o pilną wizytę u lekarza lub zadzwoń pod lokalny numer alarmowy6.

Wścieklizna może być zapobiegana, jeśli otrzymasz leczenie szybko. Ważne jest, aby uzyskać pomoc, nawet jeśli byłeś szczepiony6.

Gdy pacjent zgłasza się z ugryzeniem, ranę należy natychmiast oczyścić wodą i mydłem, dokładnie ją przepłukując, aby usunąć ślinę. Oczyszczanie i dokładne badanie pod kątem ciał obcych (np. złamanego zęba) są niezbędne; powinno to trwać co najmniej 10 minut8.

Wszelkie ugryzienia lub rany zwierzęce, bez względu na to, czy istnieje ryzyko narażenia na wściekliznę, należy traktować jako poważny uraz. Rany należy oczyścić płukając wodą z mydłem. Można użyć roztworu jodu, aby zminimalizować ryzyko zakażenia. Należy zachować ostrożność, aby uniknąć dodatkowego uszkodzenia otaczającej skóry lub tkanki. Należy również rozważyć szczepienie przeciw tężcowi jako część standardowej opieki nad raną9.

Należy zgłaszać wszystkie ugryzienia zwierząt lub kontakt z dzikimi zwierzętami lokalnemu wydziałowi zdrowia. Jeśli to możliwe, nie należy pozwolić uciec żadnemu zwierzęciu, które mogło narazić kogoś na wściekliznę7.

Leczenie po kontakcie z wirusem

Nie ma lekarstwa na wściekliznę. Ale gdy jesteś narażony na wirus wścieklizny, istnieje leczenie zapobiegające rozprzestrzenianiu się wirusa9.

Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) to jedyny sprawdzony sposób uniknięcia wystąpienia wścieklizny. Profilaktyka poekspozycyjna obejmuje mycie rany, ludzką immunoglobulinę przeciwko wściekliźnie oraz serię czterech dawek szczepionki109.

Proces ten składa się z trzech części, a wszystkie są konieczne. Pierwszym krokiem jest oczyszczenie rany poprzez płukanie wodą z mydłem. Drugi krok to podanie ludzkiej immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (HRIG). Ten ważny krok należy wykonać szybko, zanim wirus wścieklizny się zadomowi. HRIG zapewnia krytyczną, natychmiastową ochronę. Jest podawany osobom, które nie były wcześniej szczepione9.

HRIG jest zwykle podawany w tym samym czasie co pierwsza dawka szczepionki, ale można go podać do 7 dni później. Chociaż szczepionki mogą chronić przez lata, mogą potrzebować tygodni, aby stać się skuteczne. HRIG daje szczepionkom czas na wytworzenie aktywnej odporności9.

HRIG jest wytwarzany z osocza od ludzkich dawców, którzy mają większe niż normalne ilości przeciwciał i jest wstrzykiwany do ciała w miejscu rany. Jeśli rana jest mała lub znajduje się w trudnej do osiągnięcia części ciała, lekarz wstrzyknie tyle, ile można w miejscu rany, a następnie podaj resztę w innym miejscu, takim jak ramię9.

CDC ma zalecenia dotyczące profilaktyki przedekspozycyjnej dla niektórych osób. Jeśli twój pacjent mógł być narażony na wściekliznę, natychmiast skontaktuj się z lokalnym wydziałem zdrowia w celu oceny ryzyka i ustalenia kwalifikowalności do profilaktyki poekspozycyjnej10.

Szczepionkę przeciw wściekliźnie zaleca się, jeśli podróżujesz do części świata, gdzie wścieklizna jest bardziej powszechna, szczególnie jeśli: jedziesz gdzieś, gdzie może być trudno szybko uzyskać pomoc medyczną; możesz wejść w kontakt z zakażonymi zwierzętami (na przykład będziesz wykonywać wiele aktywności na świeżym powietrzu, takich jak jazda na rowerze lub bieganie); zostaniesz na ponad miesiąc6.

Rokowanie

Wścieklizna jest śmiertelna, ale można jej zapobiec. Po rozpoczęciu objawów wścieklizna jest śmiertelna2.

Gdy pojawiają się kliniczne oznaki wścieklizny, choroba jest prawie zawsze śmiertelna. We wszystkich przypadkach poza najrzadszymi, klinicyści mogą jedynie zapewnić opiekę paliatywną, aby zminimalizować ból i cierpienie pacjenta przed śmiercią4.

Wścieklizna może być zapobiegana, jeśli dokładnie oczyścisz ranę i otrzymasz szczepienie po ugryzieniu2.

Profilaktyka poekspozycyjna składa się z mycia rany, ludzkiej immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie i serii czterech dawek szczepionki. Są niezwykle skuteczne, gdy są podawane prawidłowo przed rozwojem objawów410.