Zator Podstawowe informacje

Czym jest zator?

Zator to niedrożność lub blokada w naczyniu krwionośnym. Najczęściej powstaje jako skrzep krwi z innego miejsca w organizmie, który się odrywa i wędruje przez układ krwionośny. Kiedy skrzep krwi lub inna substancja staje się przeszkodą w naczyniu, mówimy o zatorze. To uniemożliwia przepływ krwi przez naczynie i dotarcie jej do tkanek lub narządów.1

Niektóre naczynia krwionośne mogą być bardziej narażone na blokadę ze względu na swój rozmiar i kształt, który ułatwia zatrzymanie się w nich różnych materiałów. Blokada jest bardziej prawdopodobna tam, gdzie naczynia krwionośne stają się węższe, na przykład w miejscu rozgałęzienia jednej tętnicy od drugiej lub tam, gdzie zwężenie tętnicy jest spowodowane nagromadzeniem blaszek miażdżycowych, czyli miażdżycą – stanem, w którym na ścianach naczyń odkładają się złogi tłuszczu i innych substancji.1

Zatory mogą wystąpić w różnych miejscach organizmu – w mózgu, płucach, nerkach czy śledzionie. Płuca są najczęstszą lokalizacją zatoru. Skrzep krwi, który wędruje z żył do płuc, nazywamy zatorowością płucną.1

Epidemiologia – jak często występują zatory?

Zatory są częstym problemem zdrowotnym na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych rocznie około 900 000 osób otrzymuje diagnozę żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, czyli stanu obejmującego zarówno zakrzepy w żyłach, jak i zatory wędrujące przez układ krwionośny.1

Zatorowość płucna jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów związanych z układem sercowo-naczyniowym na świecie. Przed nią plasują się tylko udary mózgu i zawały serca, co pokazuje, jak poważnym problemem zdrowotnym jest to schorzenie. Warto zauważyć, że żylna choroba zakrzepowo-zatorowa występuje częściej niż tętnicza choroba zakrzepowo-zatorowa.1

Dane statystyczne wskazują również, że około 33% osób z zatorowością płucną umiera jeszcze przed postawieniem diagnozy i rozpoczęciem leczenia, co podkreśla konieczność szybkiego rozpoznania objawów i natychmiastowego działania.2

Przyczyny zatoru

Główną przyczyną zatorów są skrzepy krwi, które powstają w jednym miejscu organizmu, a następnie odrywają się i wędrują przez naczynia krwionośne. Najczęściej skrzepy te formują się w głębokich żyłach nóg – stan ten nazywamy zakrzepicą żył głębokich. Skrzep może następnie uwolnić się i przemieścić do płuc, powodując zatorowość płucną, która jest najczęstszym typem zatoru.3

Jednak nie tylko skrzepy krwi mogą powodować zatory. Istnieją różne typy zatorów w zależności od substancji tworzącej blokadę. Może to być fragment guza nowotworowego, który oderwał się od swojego pierwotnego miejsca. Tłuszcz ze szpiku kostnego również może dostać się do krwiobiegu i stworzyć zator tłuszczowy – zdarza się to szczególnie po złamaniach kości długich.4

Niekiedy w naczyniach krwionośnych mogą tworzyć się pęcherzyki powietrza, które działają jak zatory. Tego typu zatory powietrzne występują nieco częściej u nurków, którzy zbyt szybko wynurzają się z głębokości. Rzadziej mogą wystąpić zatory septyczne, czyli zakażone skrzepy krwi, lub zatory z płynu owodniowego u kobiet w ciąży.4

Warto również zrozumieć, że skrzepy krwi same w sobie są naturalną i konieczną częścią procesu gojenia. Gdy skaleczysz się, skrzep krwi tworzy się nad raną, zatrzymując krwawienie i pomagając w gojeniu. Po zagojeniu rany organizm zwykle rozpuszcza skrzep. Problem powstaje, gdy skrzepy formują się wewnątrz naczyń krwionośnych bez wyraźnej przyczyny lub gdy skrzep się odrywa i zaczyna wędrować.5

Czynniki ryzyka

Zatory dzielą wiele czynników ryzyka ze schorzeniami serca. Wiek odgrywa istotną rolę – wraz z upływem lat ryzyko wzrasta. Genetyka również ma znaczenie, więc jeśli w twojej rodzinie występowały problemy z zakrzepami, możesz być bardziej narażony na to schorzenie.4

Palenie tytoniu jest jednym z głównych czynników ryzyka wystąpienia zatorów. Osoby palące mają znacznie wyższe prawdopodobieństwo rozwoju tego problemu niż osoby niepalące. Wysokie ciśnienie krwi i dieta bogata w cholesterol również zwiększają ryzyko, ponieważ przyczyniają się do powstawania blaszek miażdżycowych w naczyniach krwionośnych.4

Pewne sytuacje życiowe mogą sprzyjać powstawaniu skrzepów. Długie okresy unieruchomienia, na przykład po operacji chirurgicznej lub podczas przedłużonej choroby wymagającej leżenia w łóżku, spowalniają przepływ krwi w nogach. Podobnie długie podróże samochodem lub samolotem, podczas których siedzisz bez ruchu przez wiele godzin, mogą prowadzić do zakrzepicy.5

Niektóre stany zdrowotne zwiększają skłonność krwi do krzepnięcia. Dotyczy to na przykład osób leczonych chemioterapią na nowotwory. Również stosowanie tabletek antykoncepcyjnych może zwiększać ryzyko tworzenia się skrzepów. Urazy naczyń krwionośnych, operacje chirurgiczne i inne zabiegi medyczne mogą uszkadzać ścianki naczyń, co stwarza warunki do formowania się zakrzepów.5

Osoby z przewlekłym stanem zapalnym w organizmie również znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Stany zapalne mogą uszkadzać wyściółkę naczyń krwionośnych, co ułatwia powstawanie skrzepów w tych miejscach.5

Objawy zatoru

Objawy zatoru różnią się w zależności od miejsca, w którym wystąpiła blokada naczynia krwionośnego. W przypadku zatorowości płucnej, która jest najczęstszym typem zatoru, pierwszymi oznakami są zwykle duszność i ból w klatce piersiowej, które nasilają się podczas wysiłku lub przy głębokim oddychaniu.2

Objawy zatorowości płucnej mogą się różnić w zależności od wielkości skrzepu. Niektóre osoby mogą doświadczać nagłego pojawienia się objawów w ciągu kilku minut lub sekund, podczas gdy u innych objawy rozwijają się stopniowo przez dni lub tygodnie. Najczęstsze objawy to duszność, ból w klatce piersiowej, kaszel i omdlenie – nagła utrata przytomności. W ciężkich przypadkach może dojść do niestabilności układu krążenia i oznak przeciążenia prawej komory serca.3

Czasami ludzie nie wiedzą, że mają zatorowość płucną. Po prostu zaczynają czuć się „dziwnie", co najczęściej objawia się nagłą dusznością lub bólem w klatce piersiowej. Te symptomy są często mylone z objawami zawału serca, co sprawia, że diagnoza może być trudna.6

Niektórzy pacjenci mogą również wykrztuszać krew, odczuwać zawroty głowy lub doświadczać przyspieszenia akcji serca. W zależności od wielkości i lokalizacji zatoru, mogą pojawić się też objawy związane z niskim poziomem tlenu we krwi, takie jak sine zabarwienie skóry czy przyspieszony oddech.7

Warto również zwracać uwagę na objawy zakrzepicy żył głębokich w nogach, ponieważ często poprzedzają one zatorowość płucną. Do objawów tych należą: obrzęk nogi, ból, tkliwość dotykowa, cieplejsza niż zwykle lub zaczerwieniona skóra. Jeśli zauważysz którykolwiek z tych objawów, natychmiast skonsultuj się z lekarzem.8

Zapobieganie zatorom

Istnieje wiele działań, które możesz podjąć, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia zatoru. Jednym z najważniejszych kroków jest utrzymanie aktywności fizycznej. Regularne ćwiczenia pomagają utrzymać prawidłowy przepływ krwi w nogach i zmniejszają prawdopodobieństwo tworzenia się skrzepów. Jeśli siedzisz przez długi czas, staraj się ćwiczyć mięśnie łydek – podciągaj stopy w górę, w kierunku kolan, a następnie opuszczaj je w dół. Powtarzaj ten ruch regularnie.9

Podczas długich podróży samochodem rób częste przerwy – zatrzymuj się i chodź co godzinę. W autobusie, samolocie lub pociągu, jeśli to możliwe, wstawaj i przechodź się po przejściu przynajmniej raz na godzinę. Proste ruchy pomagają utrzymać krew w ruchu i zapobiegają jej zastojowi w nogach.9

Po chorobie lub operacji chirurgicznej staraj się jak najszybciej wracać do aktywności. Jeśli nie możesz wstać z łóżka, wykonuj ćwiczenia stóp co godzinę, zgięciem i prostowaniem ich, aby utrzymać przepływ krwi. Twój lekarz może również zalecić noszenie pończoch uciskowych, które pomagają utrzymać prawidłowy przepływ krwi w nogach.9

Rzucenie palenia to kluczowy krok w zapobieganiu zatorom. Palenie zwiększa ryzyko chorób serca i problemów z naczyniami krwionośnymi, w tym zakrzepicy. Kontrolowanie ciśnienia krwi i utrzymywanie zdrowej diety o niskiej zawartości cholesterolu również pomaga chronić naczynia krwionośne.10

Jeśli jesteś w grupie wysokiego ryzyka, lekarz może zalecić stosowanie leków rozrzedzających krew jako środka zapobiegawczego. Osoby, które przeszły już zatorowość płucną, powinny być szczególnie ostrożne i przestrzegać wszystkich zaleceń lekarza dotyczących zapobiegania nawrotom.10

Patofizjologia – jak zator wpływa na organizm

Aby zrozumieć, jak zator wpływa na organizm, należy najpierw poznać normalne funkcjonowanie układu krwionośnego. Krew przepływa przez naczynia krwionośne – tętnice i żyły – dostarczając tlen i składniki odżywcze do wszystkich komórek organizmu. Gdy naczynie zostaje zablokowane, obszar za miejscem blokady nie otrzymuje wystarczającej ilości krwi, a tym samym tlenu i substancji odżywczych.1

W przypadku zatorowości płucnej skrzep krwi blokuje jedno z naczyń w płucach, które są odpowiedzialne za utlenowanie krwi. To ogranicza przepływ krwi do płuc, obniża poziom tlenu w płucach i zwiększa ciśnienie w tętnicach płucnych – naczyniach prowadzących krew z serca do płuc. Zmniejszony dopływ tlenu oznacza, że cały organizm otrzymuje mniej tego życiowo ważnego pierwiastka.2

Blokada naczynia powoduje również dodatkowe obciążenie serca. Serce musi pracować znacznie ciężej, aby przepompować krew przez zablokowane lub zwężone naczynia. To może prowadzić do przeciążenia prawej komory serca, która jest odpowiedzialna za pompowanie krwi do płuc. W ciężkich przypadkach może dojść do niewydolności prawej komory, gdy serce nie jest w stanie sprostać zwiększonemu wysiłkowi.2

Zależnie od wielkości i lokalizacji zatoru, może dojść do uszkodzenia tkanek narządowych. Jeśli tkanka nie otrzymuje tlenu przez dłuższy czas, komórki zaczynają obumierać – stan ten nazywamy zawałem. W przypadku płuc może to prowadzić do zawału płuca. W innych narządach, takich jak nerki czy śledziona, zator może spowodować uszkodzenie lub utratę funkcji tego narządu.11

Organizm próbuje naturalnie rozpuszczać skrzepy przez system enzymatyczny. Jednak gdy skrzep jest duży lub znajduje się w krytycznym miejscu, naturalne procesy mogą być niewystarczające i niezbędna jest interwencja medyczna. Bez szybkiego leczenia zator może prowadzić do trwałego uszkodzenia narządów, niewydolności serca, a nawet śmierci.2