Zespół VEXAS to rzadka i potencjalnie śmiertelna choroba autoimmunologiczna, która powoduje stany zapalne w całym organizmie. Odkryta dopiero w 2020 roku, choroba ta dotyka głównie mężczyzn po 50. roku życia i jest spowodowana mutacją genetyczną, która zaburza zdolność komórek do samodzielnej naprawy.
Czym jest zespół VEXAS?
Zespół VEXAS to rzadka choroba autoimmunologiczna, która wywołuje stan zapalny w całym organizmie. Choroby autoimmunologiczne polegają na tym, że układ odpornościowy przez pomyłkę atakuje własny organizm, zamiast go chronić. Eksperci nie wiedzą dokładnie, dlaczego układ odpornościowy zwraca się przeciwko własnemu ciału – jest to tak, jakby nie był już w stanie odróżnić tego, co jest zdrowe od tego, co nie jest, albo tego, co jest częścią organizmu od tego, co jest intruzem.
Choroba została po raz pierwszy opisana w 2020 roku przez grupę naukowców w Stanach Zjednoczonych. Zespół VEXAS jest to przewlekła choroba hemato-zapalna, charakteryzująca się przede wszystkim objawami reumatologicznymi i hematologicznymi, czyli związanymi z krwią i szpikiem kostnym.
Nazwa VEXAS jest akronimem, który składa się z technicznych określeń kluczowych cech tej choroby. Każda litera oznacza inny element pozwalający zidentyfikować i rozpoznać zespół:
V (Vacuoles – wakuole): okrągłe, puste przestrzenie tworzące się w nieprawidłowych komórkach. Osoby z zespołem VEXAS zazwyczaj mają wakuole w komórkach szpiku kostnego.
E1 (E1 enzyme – enzym E1): nieefektywny enzym E1, który wytwarzają komórki przy zmutowanym genie UBA1.
X (X-linked – sprzężony z chromosomem X): mutacja znajduje się w genie UBA1 zlokalizowanym na chromosomie X.
A (Autoinflammatory – autozapalna): odnosi się do problemów z reakcją układu odpornościowego.
S (Somatic – somatyczna): mutacje są nabyte w trakcie życia, a nie dziedziczone.
Zespół VEXAS może wpływać na wiele układów i narządów organizmu, w tym na krew, szpik kostny, naczynia krwionośne, skórę, chrząstkę (szczególnie w uszach i nosie), stawy, płuca, oczy i jądra.
Przyczyny i mechanizm choroby
Zespół VEXAS jest spowodowany mutacją (zmianą) w genie UBA1. Gen UBA1 powinien produkować białko zwane enzymem aktywującym ubikwitynę E1 (enzym E1). Ten enzym jest niezbędny do procesu, który pomaga organizmowi usuwać zbędne białka i naprawiać uszkodzenia wewnątrz komórek. Jeśli osoba ma zespół VEXAS, gen UBA1 wytwarza enzymy E1, które nie działają prawidłowo.
Patogeneza choroby jest związana z mutacją somatyczną wpływającą na metioninę-41 (p.Met41) w genie UBA1, głównym enzyma E1, który inicjuje proces zwany ubikwitynacją. Zmutowany gen prowadzi do zmniejszonej ubikwitynacji, co powoduje aktywację wrodzonych szlaków odpornościowych i powstanie ogólnoustrojowego stanu zapalnego.
Konkretny mechanizm, przez który mutacja UBA1 prowadzi do klinicznych objawów zespołu VEXAS, nie jest jeszcze w pełni poznany. Naukowcy odkryli mutację genu UBA1 w komórkach mieloidalnych (białych krwienkach wpływających na odpowiedź immunologiczną i stan zapalny) osób z zespołem VEXAS. Uważają, że te komórki aktywują się niepotrzebnie i wywołują objawy zapalne.
Ważne jest, że zespół VEXAS jest genetyczny, ale nie jest dziedziczny. Oznacza to, że nie otrzymuje się go od rodziców i nie można przekazać go swoim dzieciom. Choroba nie jest również zakaźna.
Kogo dotyka zespół VEXAS?
Zespół VEXAS to rzadka choroba, która dotyka głównie mężczyzn po 50. roku życia. Choroba rozwija się później w życiu z powodu mutacji genetycznej, a objawy zwykle pojawiają się u osób w wieku pięćdziesięciu, sześćdziesięciu lub siedemdziesięciu lat.
Badania sugerują, że zespół VEXAS jest bardziej powszechny, niż początkowo sądzono. Według niedawnego badania, około 13 200 mężczyzn i 2 300 kobiet w Stanach Zjednoczonych powyżej 50. roku życia ma tę chorobę. Szacuje się, że choroba dotyka około 1 na 13 000 osób. Statystycznie odpowiada to 1 na 4 269 amerykańskich mężczyzn powyżej 50. roku życia i 1 na 26 238 kobiet powyżej 50. roku życia, którzy mają lub prawdopodobnie rozwiną zespół.
Zespół VEXAS dotyka przede wszystkim mężczyzn. Rzadkie przypadki u kobiet mogą być związane z ochronnymi niezmutowanymi genami lub nabytymi nieprawidłowościami chromosomu X. Jest to bardziej powszechna choroba niż wiele innych stanów zapalnych, w tym zespół mielodysplastyczny i zapalenie naczyń.
Objawy choroby
Osoby z zespołem VEXAS często doświadczają stanów zapalnych dotyczących różnych części ciała. Najczęstsze objawy obejmują:
Zapaleniestawów (artretyzm)
Zapalenie skóry (zapalenie skóry)
Zapalenie chrząstki w uszach i nosie (zapalenie chrząstki)
Zapalenie naczyń krwionośnych (zapalenie naczyń)
Stan zapalny może również rozwinąć się w innych tkankach, w tym w płucach i oczach. Osoby dotknięte chorobą mogą również mieć powiększone węzły chłonne.
Zespół VEXAS objawia się jako nowo zdefiniowany zespół zapalny u dorosłych, manifestujący się oporną na leczenie gorączką, artretyzmem, zapaleniem chrząstki, zapaleniem naczyń i cytopenią (niedoborem komórek krwi).
Nieprawidłowości w morfologii krwi są powszechne w zespole VEXAS. Większość osób z tym zespołem rozwija niedobór czerwonych krwinek (niedokrwistość), a obecne czerwone krwinki są nieprawidłowo duże (makrocytowe). Osoby z zespołem VEXAS mogą również mieć niedobór płytek krwi zwanych trombocytami (małopłytkowość); płytki są potrzebne do prawidłowego krzepnięcia krwi.
Niektóre osoby dotknięte chorobą rozwijają zespół mielodysplastyczny, stan, w którym niedojrzałe komórki krwi nie rozwijają się prawidłowo; stan ten może przejść w formę raka krwi zwanego białaczką. Towarzyszący zespół mielodysplastyczny był zgłaszany u 40,6% pacjentów.
Rozpoznanie i badania diagnostyczne
Lekarz zdiagnozuje zespół VEXAS za pomocą badań genetycznych. Rozpoznanie opiera się na wykryciu mutacji w genie UBA1, głównie w miejscu p.Met-41.
Do postawienia diagnozy zespołu VEXAS lekarz może przeprowadzić następujące badania:
Badania krwi: aby sprawdzić poziom komórek krwi i wykryć nieprawidłowości
Badanie genetyczne: aby potwierdzić obecność mutacji w genie UBA1, zwykle poprzez analizę DNA z próbki krwi
Biopsja szpiku kostnego: aby zbadać komórki szpiku kostnego i wykryć obecność charakterystycznych wakuoli
Lekarz może również zlecić dodatkowe badania w celu oceny zakresu stanu zapalnego i zajęcia narządów. Mogą one obejmować badania obrazowe płuc, ocenę funkcji nerek lub badania w celu wykrycia zapalenia naczyń.
Ponieważ zespół VEXAS został odkryty stosunkowo niedawno, w 2020 roku, wielu lekarzy może nie być jeszcze świadomych tej choroby. Dlatego ważne jest, aby lekarze uwzględniali zespół VEXAS na swojej liście potencjalnych diagnoz, gdy napotykają pacjentów z utrzymującym się i niewyjaśnionym stanem zapalnym oraz niskim poziomem komórek krwi lub niedokrwistością.
Metody leczenia
Obecnie nie ma leku na zespół VEXAS, ale dostępne są terapie mające na celu opanowanie objawów i poprawę jakości życia pacjentów. Leczenie koncentruje się na zmniejszeniu stanu zapalnego i zarządzaniu powikłaniami hematologicznymi.
Kortykosteroidy i leki immunosupresyjne to podstawowe opcje terapeutyczne stosowane w leczeniu zespołu VEXAS. Kortykosteroidy w wysokich dawkach mogą pomóc kontrolować objawy zapalne.
Proponowane leczenie zespołu VEXAS obejmuje:
Środki hipometylujące DNA, takie jak azacytydyna
Przeciwciała monoklonalne anty-IL6, takie jak tocilizumab
Inhibitory kinazy Janusa (JAK), takie jak ruksolitynib
Według przeprowadzonych analiz, azacytydyna wykazała istotną skuteczność, prowadząc do całkowitej odpowiedzi u 67% pacjentów i częściowej odpowiedzi u 73% przypadków. Była ona szczególnie skuteczna u pacjentów z towarzyszącym zespołem mielodysplastycznym.
Inhibitory JAK prowadziły do całkowitej odpowiedzi u 42% pacjentów i częściowej odpowiedzi u 79%. Inhibitory IL-6 skutkowały całkowitą odpowiedzią u 24% pacjentów i częściową odpowiedzią u 72%.
Przeszczepienie szpiku kostnego (alogeniczne przeszczepienie komórek macierzystych krwiotwórczych) może być rozważane w niektórych przypadkach jako potencjalnie jedyna metoda mogąca wyleczyć chorobę. Jednak procedura ta wiąże się z istotnymi ryzykami i jest zazwyczaj rozważana w ciężkich przypadkach.
Leczenie wspomagające jest również ważnym elementem opieki nad pacjentami z zespołem VEXAS, pomagając zarządzać konkretnymi objawami i powikłaniami.
Istnieje kilka istotnych ograniczeń w badaniach nad leczeniem zespołu VEXAS. Przede wszystkim obejmowały one niewielką liczbę pacjentów, którzy zostali retrospektywnie zidentyfikowani jako mający zespół VEXAS. Dlatego skuteczność tocilizumabu, ruksolitynibu i azacytydyny w leczeniu zespołu VEXAS pozostaje niepewna i wymaga dalszych badań klinicznych. Działania niepożądane były często obserwowane przy stosowaniu tych terapii.
Rokowanie i perspektywy
Zespół VEXAS może być śmiertelny, jeśli nie jest leczony. Choroba charakteryzuje się wysokim wskaźnikiem śmiertelności – do połowa osób umiera w ciągu 5 lat od diagnozy. Zespół ten jest ciężką i postępującą chorobą z objawami hematologicznymi i autozapalnymi.
Rokowanie zależy od wielu czynników, w tym od stopnia zajęcia narządów, odpowiedzi na leczenie oraz obecności powikłań hematologicznych, takich jak zespół mielodysplastyczny. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczowe dla poprawy wyników leczenia pacjentów.
Ponieważ zespół VEXAS został zidentyfikowany dopiero niedawno, w 2020 roku, trwają badania mające na celu lepsze zrozumienie choroby i opracowanie skuteczniejszych strategii leczenia. Prowadzone są badania kliniczne nad nowymi opcjami terapeutycznymi, w tym nad inhibitorami IL-6 i JAK.
W 2025 roku Amerykańskie Kolegium Reumatologii (ACR) opublikowało nowe wytyczne dotyczące diagnozy i leczenia zespołu VEXAS, opracowane przez Międzynarodową Grupę Roboczą ds. VEXAS. Dokument ten dostarcza lekarzom rekomendacji opartych na dowodach oraz konsensus ekspertów dotyczący kryteriów diagnostycznych, zalecanych protokołów badań laboratoryjnych i genetycznych oraz strategii zarządzania chorobą.
Wzrost świadomości na temat zespołu VEXAS wśród lekarzy oraz postępy w badaniach dają nadzieję na lepsze wyniki leczenia dla pacjentów z tą rzadką i poważną chorobą.
info Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Francja
