Zespół VEXAS to rzadka choroba autoimmunologiczna, która została po raz pierwszy zdiagnozowana zaledwie kilka lat temu. Dotyka głównie starszych mężczyzn i powoduje groźne stany zapalne w całym organizmie. Choć schorzenie jest poważne i wymaga pilnego leczenia, lekarze wciąż zgłębiają tajemnice tej choroby, szukając sposobów, które mogłyby skuteczniej kontrolować jej objawy i poprawić rokowania pacjentów.
Najważniejsze informacje
check_circleZespół VEXAS to rzadka choroba autoimmunologiczna spowodowana mutacją w genie UBA1, odkryta dopiero w 2020 roku.
check_circleChoroba dotyka głównie mężczyzn powyżej 50. roku życia i może być śmiertelna, jeśli nie jest leczona – nawet do połowy pacjentów umiera w ciągu pięciu lat.
check_circleStandardowe leczenie obejmuje kortykosteroidy i leki immunosupresyjne, ale wiele osób nie reaguje dostatecznie dobrze na te terapie.
check_circleAzacytydyna, lek hipometylujący DNA, przynosi najlepsze wyniki u pacjentów z zaburzeniami hematologicznymi – około 67% całkowitej odpowiedzi.
check_circleInhibitory JAK, takie jak ruksolitynib, mogą prowadzić do częściowej poprawy u 79% chorych, choć całkowite ustąpienie objawów występuje rzadziej.
check_circleInhibitory IL-6, na przykład tokylizumab, są pomocne u około 72% pacjentów, ale całkowita odpowiedź jest rzadsza.
check_circlePrzeszczep szpiku kostnego może być wyleczający, ale jest procedurą bardzo ryzykowną i rozważaną tylko u wybranych chorych.
check_circleWczesna diagnoza i wielospecjalistyczna opieka są kluczowe dla poprawy rokowań i jakości życia pacjentów z zespołem VEXAS.
Jak leczy się zespół VEXAS – cele i możliwości terapii
Leczenie zespołu VEXAS skupia się przede wszystkim na kontrolowaniu objawów zapalnych oraz poprawie jakości życia pacjentów. Ponieważ choroba ta powstaje w wyniku mutacji genetycznej genu UBA1, który znajduje się na chromosomie X, nie można jej całkowicie wyleczyć standardowymi metodami farmakologicznymi. Gen UBA1 odpowiada za wytwarzanie ważnego enzymu E1, który pomaga komórkom „sprzątać" uszkodzone białka i naprawiać szkody wewnątrz komórek. Gdy gen jest zmutowany, ten proces ulega zakłóceniu, co prowadzi do powstania stanów zapalnych w wielu narządach i tkankach organizmu.
Głównym celem terapii jest zatem zmniejszenie aktywności układu odpornościowego, który błędnie atakuje własne tkanki, wywołując gorączkę, problemy z krwią, zapalenie stawów, skóry, naczyń krwionośnych czy chrząstek. Lekarze dobierają leczenie w zależności od zaawansowania choroby, nasilenia objawów oraz stanu ogólnego pacjenta. Ważne jest również, by uwzględnić ewentualne schorzenia współistniejące, takie jak zespoły mielodysplastyczne – zaburzenia, w których niedojrzałe komórki krwi nie rozwijają się prawidłowo i które występują u około 40% pacjentów z zespołem VEXAS.
Lekarze mają do dyspozycji zarówno standardowe metody terapii, które są stosowane od lat w innych chorobach autoimmunologicznych i zapalnych, jak i nowatorskie podejścia badane obecnie w ramach badań klinicznych. Te nowoczesne terapie dają nadzieję na lepsze wyniki leczenia, zwłaszcza u tych pacjentów, u których klasyczne leki nie przynoszą wystarczającej poprawy. Choć zespół VEXAS został odkryty dopiero w 2020 roku przez zespół naukowców w Stanach Zjednoczonych, wiedza na jego temat szybko się rozwija, a międzynarodowe grupy ekspertów wspólnie opracowują wytyczne dotyczące diagnostyki i terapii.
Standardowe leczenie zespołu VEXAS
Podstawą klasycznej terapii zespołu VEXAS są leki z grupy kortykosteroidów (tzw. glikokortykosteroidów), które silnie tłumią układ odpornościowy i zmniejszają zapalenie. Kortykosteroidy, takie jak prednizon lub metyloprednizolon, są zwykle pierwszymi lekami podawanymi pacjentom z objawami zespołu VEXAS. Pomagają one szybko złagodzić gorączkę, ból stawów, stany zapalne skóry oraz inne objawy związane z nadmierną aktywnością układu odpornościowego.
Niestety, wiele osób z zespołem VEXAS nie reaguje dostatecznie dobrze na same kortykosteroidy lub wymaga bardzo wysokich dawek tych leków przez długi czas. Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów wiąże się z poważnymi działaniami niepożądanymi, takimi jak osłabienie kości (osteoporoza), zwiększone ryzyko infekcji, przyrost masy ciała, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze czy zmiany nastroju. Z tego powodu lekarze starają się łączyć kortykosteroidy z innymi lekami immunosupresyjnymi, aby zmniejszyć dawki steroidów i ograniczyć ich szkodliwe skutki.
Wśród konwencjonalnych leków immunosupresyjnych stosowanych w zespole VEXAS można wymienić metotreksát, azatioprynę czy mykofenolan mofetylu. Te substancje hamują nadmierną aktywność układu odpornościowego na różne sposoby, jednak u wielu pacjentów z zespołem VEXAS przynoszą one ograniczone korzyści. Chorzy często pozostają oporni na takie leczenie, co oznacza, że objawy choroby utrzymują się pomimo stosowania tych preparatów. Właśnie z powodu tej oporności na terapię zespół VEXAS określa się czasem jako chorobę „trudną do leczenia".
Leczenie biologiczne, czyli leki biologiczne blokujące konkretne elementy układu immunologicznego, także są stosowane w zespole VEXAS, choć z różnym skutkiem. Niektórzy pacjenci próbują leków anty-TNF (hamujących czynnik martwicy nowotworów alfa), takich jak infliksymab czy adalimumab, albo leków anty-IL-1 (blokujących interleukinę 1), takich jak anakinra. Niestety, te terapie nie przynoszą zadowalającej poprawy u większości chorych z zespołem VEXAS. Lekarze przypuszczają, że mechanizm choroby jest bardziej złożony niż tylko nadmierna produkcja pojedynczych cytokin zapalnych.
Czas trwania standardowej terapii jest zazwyczaj długi, często pacjenci muszą przyjmować leki przez całe życie, aby kontrolować objawy. Nawet przy stosowaniu różnych kombinacji leków wielu chorych doświadcza powikłań ze strony układu krwiotwórczego, takich jak niedokrwistość (niedobór czerwonych krwinek) czy trombocytopenia (zmniejszona liczba płytek krwi, co może prowadzić do problemów z krzepnięciem). Te zaburzenia hematologiczne mogą wymagać przetaczania krwi lub podawania leków wspierających produkcję komórek krwi.
Leczenie w badaniach klinicznych – nowe nadzieje dla chorych
Z uwagi na ograniczoną skuteczność klasycznych terapii, zespół VEXAS stał się przedmiotem intensywnych badań nad nowymi, bardziej celowanymi metodami leczenia. W badaniach klinicznych testuje się innowacyjne leki, które mogą działać bezpośrednio na mechanizmy molekularne odpowiedzialne za rozwój choroby. Choć badania te są wciąż w toku, już przynoszą obiecujące wyniki, które dają nadzieję pacjentom zmagającym się z tą rzadką i groźną chorobą.
Inhibitory JAK (inhibitory kinaz Janusa)
Jedną z najczęściej badanych grup leków są inhibitory JAK, czyli inhibitory kinaz Janusa. Są to małe cząsteczki chemiczne, które blokują szlaki sygnałowe wewnątrz komórek odpowiedzialne za przekazywanie sygnałów zapalnych. Do tej grupy należy między innymi ruksolitynib – lek, który jest już zatwierdzony do leczenia niektórych chorób krwi i został wypróbowany u pacjentów z zespołem VEXAS.
Badania pokazują, że inhibitory JAK mogą przynieść częściową poprawę u znacznej części pacjentów. W metaanalizie opublikowanej w 2025 roku naukowcy odkryli, że ruksolitynib prowadził do całkowitej odpowiedzi (całkowitego ustąpienia objawów) u około 42% chorych, a do częściowej odpowiedzi (wyraźnej poprawy, choć nie całkowitego wyleczenia) u aż 79% pacjentów. Oznacza to, że dla wielu osób ten lek może skutecznie zmniejszyć objawy zapalne, gorączkę, bóle stawów czy zmiany skórne. Inhibitory JAK działają poprzez hamowanie enzymów kinaz Janusa, które są kluczowe w procesie aktywacji odpowiedzi zapalnej. Dzięki temu lek „uspokaja" nadreaktywny układ odpornościowy.
Warto jednak podkreślić, że inhibitory JAK nie są lekami pozbawionymi działań niepożądanych. Pacjenci mogą doświadczać skutków ubocznych, takich jak zwiększone ryzyko infekcji, problemy żołądkowo-jelitowe czy zaburzenia parametrów laboratoryjnych. Dlatego konieczne jest staranne monitorowanie stanu zdrowia chorych podczas leczenia. Badania nad inhibitorami JAK w zespole VEXAS są zazwyczaj prowadzone w fazie II lub III, co oznacza, że naukowcy oceniają zarówno skuteczność, jak i bezpieczeństwo tych leków w porównaniu do standardowych terapii.
Inhibitory IL-6 (inhibitory interleukiny 6)
Kolejną obiecującą grupą leków badanych w zespole VEXAS są inhibitory IL-6, czyli leki blokujące interleukinę 6 – białko, które odgrywa ważną rolę w procesach zapalnych. Tokylizumab to przykład takiego leku, który jest stosowany w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów i innych chorób autoimmunologicznych. Badacze postanowili sprawdzić, czy może on również pomóc pacjentom z zespołem VEXAS.
Wstępne wyniki wskazują, że inhibitory IL-6 mogą prowadzić do całkowitej odpowiedzi u około 24% chorych, natomiast częściową poprawę obserwuje się u około 72% pacjentów. Chociaż odsetek całkowitych odpowiedzi jest niższy niż w przypadku inhibitorów JAK, wiele osób odczuwa wyraźne zmniejszenie nasilenia objawów. Tokylizumab podaje się zwykle w postaci wstrzyknięć podskórnych lub dożylnych infuzji. Lek ten działa poprzez blokowanie receptora dla interleukiny 6, co hamuje przekazywanie sygnałów zapalnych w organizmie.
Jak w przypadku każdej terapii biologicznej, inhibitory IL-6 mogą wiązać się z działaniami niepożądanymi, takimi jak zwiększone ryzyko infekcji, zaburzenia funkcji wątroby czy zmiany w poziomie lipidów we krwi. Pacjenci muszą być regularnie badani, aby upewnić się, że leczenie jest bezpieczne i skuteczne. Badania kliniczne nad inhibitorami IL-6 w zespole VEXAS są prowadzone w różnych ośrodkach na świecie, również w Europie i Stanach Zjednoczonych, a ich wyniki mogą pomóc w opracowaniu wytycznych dotyczących stosowania tych leków.
Leki hipometylujące DNA – azacytydyna
Azacytydyna to lek hipometylujący DNA, który został pierwotnie opracowany do leczenia zespołów mielodysplastycznych i ostrej białaczki szpikowej. Ponieważ u wielu pacjentów z zespołem VEXAS występują zaburzenia hematologiczne przypominające zespoły mielodysplastyczne, lekarze postanowili wypróbować azacytydynę również w tej chorobie.
Azacytydyna działa poprzez zmiany w sposobie, w jaki komórki „odczytują" informacje genetyczne. Lek ten modyfikuje proces metylacji DNA, co może wpłynąć na ekspresję genów związanych z proliferacją komórek i stanem zapalnym. Badania pokazują, że azacytydyna jest jednym z najbardziej skutecznych leków u pacjentów z zespołem VEXAS, zwłaszcza u tych, którzy mają również współistniejące zespoły mielodysplastyczne. W metaanalizie z 2025 roku stwierdzono, że azacytydyna prowadziła do całkowitej odpowiedzi u około 67% chorych, a do częściowej odpowiedzi u około 73% pacjentów.
To imponujące wyniki, które sugerują, że azacytydyna może być kluczowym lekiem w leczeniu zespołu VEXAS, szczególnie u osób z zaburzeniami szpiku kostnego. Lek ten podaje się zwykle w postaci wstrzyknięć podskórnych lub dożylnych, a cykl leczenia powtarza się co kilka tygodni. Jak każdy lek chemioterapeutyczny, azacytydyna może powodować działania niepożądane, takie jak nudności, wymioty, zmęczenie, obniżenie liczby komórek krwi czy zwiększone ryzyko infekcji. Dlatego podczas stosowania tego leku niezbędne jest regularne monitorowanie morfologii krwi i stanu ogólnego pacjenta.
Badania kliniczne nad azacytydyną w zespole VEXAS prowadzi się głównie w ośrodkach specjalizujących się w hematologii i chorobach autoimmunologicznych. Większość badań znajduje się w fazie II lub III, co oznacza, że naukowcy oceniają skuteczność leku w porównaniu do innych dostępnych terapii oraz ustalają optymalne dawki i harmonogramy podawania.
Przeszczep szpiku kostnego (allogeniczny przeszczep komórek macierzystych)
Dla niektórych pacjentów z zespołem VEXAS, u których inne formy terapii zawiodły lub u których choroba postępuje bardzo szybko, allogeniczny przeszczep komórek macierzystych krwiotwórczych (przeszczep szpiku kostnego) może być ostatnią szansą na wyleczenie.
Przeszczep szpiku polega na zastąpieniu uszkodzonego szpiku kostnego pacjenta zdrowym szpikiem od dawcy. Ponieważ zespół VEXAS wywołany jest przez mutację w komórkach szpiku kostnego (mutacja somatyczna, czyli nabyta, a nie dziedziczona), przeszczepienie zdrowych komórek może teoretycznie wyeliminować źródło choroby. Jest to jednak procedura niezwykle złożona i obarczona wysokim ryzykiem powikłań, takich jak choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, infekcje czy odrzucenie przeszczepu. Z tego powodu przeszczep szpiku rozważa się tylko u młodszych pacjentów w dobrym stanie ogólnym, którzy nie odpowiadają na inne formy leczenia.
Do tej pory w literaturze medycznej opisano niewielką liczbę przypadków, w których pacjenci z zespołem VEXAS przeszli udany przeszczep szpiku. Wyniki są obiecujące – u niektórych chorych doszło do całkowitego ustąpienia objawów choroby i poprawy parametrów krwi. Niemniej jednak długoterminowe wyniki tych przeszczepów są wciąż przedmiotem obserwacji, a naukowcy starają się zrozumieć, które grupy pacjentów najbardziej skorzystają z tej terapii.
Fazy badań klinicznych i dostępność terapii
Większość badań klinicznych nad nowymi terapiami w zespole VEXAS prowadzona jest w fazie I, II lub III. Faza I badań koncentruje się na ocenie bezpieczeństwa nowego leku i ustaleniu odpowiednich dawek. Faza II ocenia skuteczność leku u niewielkiej grupy pacjentów, aby sprawdzić, czy przynosi on oczekiwaną poprawę. Faza III polega na porównaniu nowego leku z istniejącymi standardami leczenia w dużej grupie chorych, aby ustalić, czy nowa terapia jest lepsza, równie dobra czy gorsza od dotychczasowych metod.
Badania nad zespołem VEXAS prowadzone są w wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, Europie (również w Polsce) oraz w innych regionach świata. Pacjenci zainteresowani udziałem w badaniach klinicznych powinni skonsultować się ze swoim lekarzem prowadzącym, który może pomóc im znaleźć odpowiednie badanie i ocenić, czy spełniają kryteria kwalifikacyjne. Zazwyczaj do badań kwalifikują się pacjenci z potwierdzonym rozpoznaniem zespołu VEXAS (na podstawie testu genetycznego wykazującego mutację w genie UBA1), którzy nie odpowiedzieli na standardowe leczenie lub u których choroba postępuje pomimo terapii.
Najczęściej stosowane metody leczenia
Kortykosteroidy
Leki takie jak prednizon czy metyloprednizolon są podstawą terapii i szybko zmniejszają stany zapalne oraz objawy choroby.
Stosowane często w wysokich dawkach, zwłaszcza na początku leczenia.
Długotrwałe stosowanie wiąże się z licznymi działaniami niepożądanymi, dlatego lekarze starają się łączyć je z innymi lekami.
Konwencjonalne leki immunosupresyjne
Metotreksát, azatiopryna, mykofenolan mofetylu – leki zmniejszające aktywność układu odpornościowego.
U wielu pacjentów z zespołem VEXAS przynoszą ograniczone korzyści i choroba pozostaje oporna na terapię.
Inhibitory JAK
Ruksolitynib to małocząsteczkowy inhibitor kinaz Janusa, który blokuje szlaki sygnałowe odpowiedzialne za zapalenie.
Prowadzi do całkowitej odpowiedzi u około 42% pacjentów i częściowej poprawy u około 79% chorych.
Badany w ramach badań klinicznych fazy II i III.
Inhibitory IL-6
Tokylizumab to przeciwciało monoklonalne blokujące interleukinę 6, kluczowe białko zapalne.
Całkowita odpowiedź u około 24% pacjentów, częściowa poprawa u około 72% chorych.
Stosowany w postaci wstrzyknięć podskórnych lub infuzji dożylnych.
Azacytydyna
Lek hipometylujący DNA stosowany u pacjentów z zespołami mielodysplastycznymi.
Bardzo skuteczny w zespole VEXAS, szczególnie u chorych z zaburzeniami hematologicznymi – całkowita odpowiedź u około 67%, częściowa u około 73% pacjentów.
Podawany w formie wstrzyknięć, wymaga regularnego monitorowania morfologii krwi.
Zazwyczaj nieskuteczne u większości pacjentów z zespołem VEXAS.
Allogeniczny przeszczep komórek macierzystych krwiotwórczych
Przeszczep szpiku kostnego od zdrowego dawcy – może być wyleczeniem, ale obarczone wysokim ryzykiem powikłań.
Rozważany tylko u młodszych pacjentów w dobrym stanie ogólnym, którzy nie odpowiadają na inne terapie.
Rokowania i znaczenie wczesnej diagnozy
Zespół VEXAS jest chorobą poważną, która wiąże się z wysoką śmiertelnością. Badania pokazują, że nawet do połowy pacjentów umiera w ciągu pięciu lat od rozpoznania. Śmiertelność wynika głównie z powikłań związanych z ciężkimi stanami zapalnymi, zaburzeniami układu krwiotwórczego oraz infekcjami, które mogą występować zarówno z powodu samej choroby, jak i w wyniku stosowania leków immunosupresyjnych.
Wczesne rozpoznanie zespołu VEXAS jest kluczowe, ponieważ pozwala na szybsze wdrożenie odpowiedniej terapii i lepszą kontrolę objawów. Niestety, z uwagi na rzadkość choroby i różnorodność objawów klinicznych, diagnoza często jest opóźniona. Wielu pacjentów przez lata jest leczonych z powodu innych chorób autoimmunologicznych lub reumatologicznych, zanim lekarz pomyśli o wykonaniu testu genetycznego na obecność mutacji w genie UBA1.
Według badania opublikowanego w 2023 roku szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około 13 200 mężczyzn i 2 300 kobiet powyżej 50. roku życia może mieć zespół VEXAS. Choć liczby te wydają się niewielkie, wskazują, że choroba jest prawdopodobnie niedodiagnozowana. Wielu pacjentów z uporczywymi stanami zapalnymi i zaburzeniami hematologicznymi może faktycznie cierpieć na zespół VEXAS, ale nigdy nie przeszło odpowiednich badań genetycznych.
Poprawa świadomości lekarzy na temat zespołu VEXAS oraz dostępność testów genetycznych mogą przyczynić się do szybszego rozpoznawania tej choroby. W 2025 roku Amerykańskie Kolegium Reumatologii wydało nowe wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia zespołu VEXAS, co jest ważnym krokiem w kierunku poprawy opieki nad pacjentami.
Życie z zespołem VEXAS – wsparcie i opieka
Życie z zespołem VEXAS jest wyzwaniem zarówno dla pacjentów, jak i ich rodzin. Przewlekły charakter choroby, konieczność przyjmowania wielu leków oraz regularne wizyty u specjalistów mogą być wyczerpujące fizycznie i emocjonalnie. Pacjenci często doświadczają chronicznego zmęczenia, bólu, gorączki oraz ograniczenia ruchomości wynikającego z zapalenia stawów czy innych narządów.
Ważne jest, aby pacjenci z zespołem VEXAS otrzymywali kompleksową opiekę wielospecjalistyczną. Oprócz reumatologa czy hematologa, w proces leczenia mogą być zaangażowani dermatolodzy (w przypadku zmian skórnych), pulmonolodzy (gdy zajęte są płuca), okuliści (jeśli dochodzi do zapalenia oczu) oraz inni specjaliści w zależności od objawów choroby. Koordynacja opieki między różnymi lekarzami jest kluczowa dla zapewnienia pacjentowi najlepszej możliwej jakości życia.
Pacjenci powinni również otrzymywać wsparcie psychologiczne i edukację na temat swojej choroby. Zrozumienie mechanizmów zespołu VEXAS, celów leczenia oraz potencjalnych działań niepożądanych leków pomaga chorym lepiej radzić sobie z chorobą i aktywnie uczestniczyć w podejmowaniu decyzji terapeutycznych. Grupy wsparcia dla pacjentów z rzadkimi chorobami autoimmunologicznymi mogą być cennym źródłem emocjonalnej pomocy i praktycznych wskazówek.
lightbulb Czy wiesz, że…
01Zespół VEXAS został odkryty zaledwie w 2020 roku dzięki zaawansowanym metodom sekwencjonowania genetycznego – to jedna z najmłodszych rozpoznanych chorób autoimmunologicznych.
02Choroba dotyka głównie mężczyzn powyżej 50. roku życia, a kobiety chorują bardzo rzadko, co może wynikać z ochronnego działania drugiego, niezmutowanego chromosomu X.
03Nazwa VEXAS to akronim angielskich terminów opisujących kluczowe cechy choroby: wakuole, enzym E1, związek z chromosomem X, charakter autoimunnologiczny i somatyczna mutacja.
Częste pytania
info Ten poradnik ma pomóc Ci zrozumieć schorzenie. Nie zastąpi rozmowy z lekarzem, który najlepiej zna Twoją sytuację.
Francja
