Niedociśnienie ortostatyczne

Czym jest niedociśnienie ortostatyczne

Niedociśnienie ortostatyczne, nazywane również hipotensją ortostatyczną lub niedociśnieniem posturalnym, to stan, w którym ciśnienie krwi gwałtownie spada, gdy osoba wstaje po okresie siedzenia lub leżenia12. Słowo „ortostatyczny" oznacza pionową postawę ciała, a „hipotensja" to niskie ciśnienie krwi2.

Zgodnie z definicją American Autonomic Society i American Academy of Neurology, niedociśnienie ortostatyczne rozpoznaje się, gdy ciśnienie skurczowe spada o co najmniej 20 mm Hg lub ciśnienie rozkurczowe o co najmniej 10 mm Hg w ciągu trzech minut od wstania34. Ciśnienie krwi mierzy siłę, z jaką krew napiera na ściany tętnic, gdy serce pompuje krew przez układ krążenia2.

Gdy zdrowa osoba wstaje, grawitacja powoduje, że od 300 do 800 ml krwi gromadzi się w dolnych kończynach45. Normalnie organizm szybko reaguje na tę zmianę, zwężając żyły i tętnice oraz zwiększając częstość akcji serca i siłę jego skurczów4. Dzięki temu utrzymuje stabilne ciśnienie krwi. U osób z niedociśnieniem ortostatycznym te mechanizmy nie działają prawidłowo, co prowadzi do przedłużającego się spadku ciśnienia krwi6.

Stan ten występuje częściej u osób starszych – dotyka nawet 20% osób po 65. roku życia7. U osób w średnim wieku występuje u około 5% populacji8. Wiele osób z niedociśnieniem ortostatycznym nie doświadcza żadnych objawów, a stan ten może być wykryty przypadkowo podczas rutynowych badań6.

Objawy niedociśnienia ortostatycznego

Objawy niedociśnienia ortostatycznego zwykle pojawiają się w ciągu kilku sekund do kilku minut po wstaniu i szybko ustępują po ponownym położeniu się5. Większość objawów wynika z niedostatecznego przepływu krwi do tkanek, szczególnie do mózgu6.

Najczęstsze objawy to zawroty głowy, uczucie omdlenia lub oszołomienie29. Osoby z tym schorzeniem mogą również odczuwać zmęczenie, splątanie, niewyraźne widzenie lub mieć epizody omdleń (zwane synkopą)67. Niektóre osoby skarżą się na bóle głowy, nudności, kołatanie serca, duszność lub ból w klatce piersiowej7.

Rzadziej występującym objawem jest ból mięśni karku i barków, określany jako „ból wieszaka na ubrania" (coat hanger pain), a także ból dolnej części pleców lub osłabienie6. Objawy mogą się nasilać podczas aktywności fizycznej, w wysokich temperaturach lub po spożyciu dużego posiłku65.

Największym problemem związanym z niedociśnieniem ortostatycznym jest ryzyko upadków i związanych z nimi urazów39. Stan ten wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i może nawet zwiększać ogólne ryzyko zgonu nawet o 50%8.

Przyczyny niedociśnienia ortostatycznego

Niedociśnienie ortostatyczne nie jest samodzielną chorobą, ale objawem różnych stanów lub sytuacji4. Może być klasyfikowane jako neurogenne lub nieneurogenne, w zależności od przyczyny38.

Do najczęstszych przyczyn należy odwodnienie lub utrata krwi97. Nawet łagodne odwodnienie, na przykład po intensywnym wysiłku fizycznym, długim przebywaniu w gorącym otoczeniu lub podczas choroby powodującej wymioty lub biegunkę, może prowadzić do tego stanu9. Gdy organizm ma za mało płynów, trudniej mu jest dostosować ciśnienie krwi do zmian pozycji ciała9.

Wiele leków może wywoływać niedociśnienie ortostatyczne, szczególnie u osób starszych410. Do leków tych należą między innymi leki obniżające ciśnienie krwi, leki moczopędne, leki stosowane w chorobie Parkinsona, niektóre leki przeciwdepresyjne oraz leki stosowane w leczeniu zaburzeń erekcji9.

Zaburzenia układu nerwowego mogą powodować niedociśnienie neurogenne. Występuje ono w takich chorobach jak neuropatia cukrzycowa, choroba Parkinsona, zanik wieloukładowy czy uszkodzenia rdzenia kręgowego34. W tych przypadkach układ nerwowy nie jest w stanie odpowiednio kontrolować ciśnienia krwi.

Choroby serca i układu krążenia, takie jak niewydolność serca, problemy z zastawkami serca czy zwolniona akcja serca, mogą również prowadzić do niedociśnienia ortostatycznego47. Również choroby układu hormonalnego, w tym choroby tarczycy, choroba Addisona czy cukrzyca, zwiększają ryzyko wystąpienia tego stanu7.

Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka – komórki serca i tętnic, które pomagają utrzymać stabilne ciśnienie krwi, reagują wolniej wraz z wiekiem911. Osoby starsze są również bardziej narażone na przyjmowanie leków, które mogą wpływać na ciśnienie krwi9.

Diagnozowanie niedociśnienia ortostatycznego

Diagnozę niedociśnienia ortostatycznego potwierdza się przez pomiar ciśnienia krwi i tętna w określonych warunkach. Standardowy test polega na pomiarze ciśnienia krwi po tym, jak pacjent leży przez pięć minut w pozycji leżącej, a następnie po trzech minutach od przyjęcia pozycji stojącej38.

Jeśli wynik tego podstawowego testu jest prawidłowy, ale podejrzenie niedociśnienia ortostatycznego pozostaje wysokie, lub gdy pacjent nie może bezpiecznie stać, zaleca się test pochyleniowy na stole przechylnym348. W tym badaniu pacjent jest pochylany pod kątem co najmniej 60 stopni4.

Lekarz może również zlecić dodatkowe badania w celu ustalenia przyczyny niedociśnienia ortostatycznego. Mogą to być badania krwi sprawdzające poziom cukru, hormony tarczycy czy liczbę czerwonych krwinek12. Elektrokardiogram (EKG) może pomóc wykryć problemy z rytmem serca, a echokardiografia pozwala ocenić pracę serca12.

Ważną częścią diagnostyki jest dokładne zebranie wywiadu medycznego, w tym informacji o wszystkich przyjmowanych lekach, objawach oraz chorobach współistniejących712.

Leczenie niedociśnienia ortostatycznego

Celem leczenia niedociśnienia ortostatycznego jest zmniejszenie objawów i poprawa jakości życia, a nie osiągnięcie całkowicie prawidłowego ciśnienia w pozycji stojącej1314. Leczenie skupia się na usunięciu odwracalnych przyczyn i wdrożeniu odpowiednich zmian w stylu życia37.

Pierwszym krokiem jest ocena wszystkich przyjmowanych leków i, jeśli to możliwe, zaprzestanie stosowania lub zmniejszenie dawki tych, które mogą powodować niedociśnienie712. Nigdy nie należy jednak samodzielnie przerywać przyjmowania leków – zawsze trzeba skonsultować się z lekarzem.

Metody nielekowe są zazwyczaj preferowane jako pierwsza linia postępowania, ponieważ leki mogą zwiększać ciśnienie krwi niezależnie od pozycji ciała i prowadzić do nadciśnienia w pozycji leżącej15. Do zmian w stylu życia należą modyfikacje diety, stosowanie pończoch uciskowych, specjalne manewry fizyczne oraz unikanie sytuacji nasilających objawy138.

Ważne zalecenia dietetyczne to zwiększenie spożycia płynów do około 2-3 litrów dziennie oraz zwiększenie ilości soli w diecie, jeśli lekarz to zaleci1014. Osoby z problemami z nerkami, sercem lub wątrobą powinny skonsultować się z lekarzem przed zwiększeniem ilości płynów10.

Pończochy uciskowe lub elastyczne bandaże na nogi mogą pomóc zapobiec gromadzeniu się krwi w dolnych kończynach1614. Zaleca się również spanie z lekko podniesioną głową – podłożenie bloków pod nogi łóżka może pomóc w utrzymaniu wyższego ciśnienia krwi1614.

Wskazane są również pewne manewry fizyczne, które pomagają utrzymać ciśnienie krwi podczas wstawania. Przykładowo, dwuręczne ściskanie dłoni przez 15 sekund przed wstaniem może pomóc zwiększyć ciśnienie krwi15. Napinanie mięśni nóg, pośladków i brzucha podczas stania również może być pomocne15.

Ważne jest, aby wstawać powoli – po leżeniu należy najpierw usiąść na krawędzi łóżka i poczekać chwilę przed powolnym wstaniem10. Przy objawach zawrotów głowy lub omdlenia należy natychmiast usiąść lub położyć się10.

Jeśli metody nielekowe nie przynoszą wystarczającej poprawy, lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne. Do leków pierwszego rzutu należą midodryna i droksydopa13178. Fludrokortyzon również może poprawiać objawy, choć budzi obawy dotyczące długoterminowych skutków ubocznych8. Inne leki, takie jak pirydostygmina, mogą być stosowane w wybranych przypadkach717.

Zapobieganie objawom

Osoby z niedociśnieniem ortostatycznym mogą znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia objawów, stosując się do kilku prostych zasad. Należy unikać długiego stania w jednym miejscu, szczególnie w gorącym otoczeniu16. Gorące kąpiele i prysznice mogą nasilać objawy, podobnie jak intensywny wysiłek fizyczny6.

Zaleca się jedzenie mniejszych, częstszych posiłków zamiast dużych, obfitych posiłków616. Spożywanie alkoholu może nasilać objawy, dlatego należy ograniczyć jego spożycie lub całkowicie z niego zrezygnować10.

Ważne jest regularne monitorowanie objawów i utrzymywanie stałego kontaktu z lekarzem10. Należy zgłaszać się na wszystkie zaplanowane wizyty kontrolne i informować lekarza o wszelkich zmianach w samopoczuciu lub pojawieniu się nowych objawów.

Osoby z niedociśnieniem ortostatycznym powinny być szczególnie ostrożne, gdy zaczynają odczuwać objawy. W takich momentach zaleca się natychmiastowe przerwanie aktywności i przyjęcie pozycji siedzącej lub leżącej1014. Można również usiąść i opuścić głowę między kolana, co pomoże przywrócić prawidłowy przepływ krwi do mózgu10.