Dysplazja korowa Podstawowe informacje

Czym jest dysplazja korowa?

Dysplazja korowa to rzadkie schorzenie neurologiczne, które dotyka zewnętrzną warstwę mózgu zwaną korą mózgową. Kora mózgowa odpowiada za najważniejsze funkcje naszego organizmu – kontroluje ruchy ciała, mowę, myślenie, pamięć, inteligencję i osobowość. Słowo „dysplazja" oznacza nieprawidłowy rozwój komórek, a w przypadku tej choroby dotyczy komórek w korze mózgowej, które nie uformowały się poprawnie podczas rozwoju płodu w macicy1.

Lekarze często używają także określenia „ogniskowa dysplazja korowa" (w skrócie FCD, od angielskiego focal cortical dysplasia). Nazwa ta podkreśla, że problem dotyczy konkretnego, ograniczonego obszaru mózgu – stąd słowo „ogniskowa"2. Schorzenie to należy do grupy wad rozwojowych mózgu, które powstają w bardzo wczesnym etapie życia, jeszcze przed urodzeniem dziecka.

W prawidłowo rozwijającym się mózgu neurony – czyli komórki nerwowe – wędrują we właściwe miejsca i organizują się w uporządkowane warstwy. Dzięki temu mózg może sprawnie przekazywać sygnały elektryczne z jednego obszaru do drugiego. U osób z dysplazją korową ten proces migracji i organizacji neuronów jest zaburzony. Komórki mogą być zbyt duże, mieć nieprawidłowy kształt lub układać się w sposób chaotyczny3.

Typy dysplazji korowej

Specjaliści wyróżniają trzy główne typy dysplazji korowej, w zależności od tego, jak wyglądają komórki pod mikroskopem i w jakich częściach mózgu znajdują się nieprawidłowości. Każdy z tych typów ma nieco inne cechy i różne podtypy14.

Typ I charakteryzuje się subtelniejszymi zmianami w strukturze kory mózgowej. Komórki nerwowe mogą być nieprawidłowo zorganizowane, ale zmiany są na tyle delikatne, że czasem trudno je dostrzec nawet na badaniach obrazowych, takich jak rezonans magnetyczny. Ten typ najczęściej dotyczy płata skroniowego mózgu i zwykle objawia się później – nierzadko dopiero w wieku dorosłym25.

Typ II jest bardziej nasilony i pojawia się częściej u dzieci. W tym przypadku komórki nerwowe są wyraźnie powiększone i mają nieprawidłowy kształt – lekarze określają je mianem „komórek dysmorficznych". Pojawia się również specjalny rodzaj komórek zwanych „komórkami balonowatymi" ze względu na ich charakterystyczny owalny kształt i duży rozmiar. Te komórki nie mają normalnych wypustek, jakie powinny posiadać komórki nerwowe. Typ II często obejmuje zarówno płat skroniowy, jak i płat czołowy mózgu12.

Typ III to połączenie jednego z powyższych typów (I lub II) z innymi nieprawidłowościami w mózgu. Mogą to być na przykład guzy mózgu, nieprawidłowe naczynia krwionośne, blizny lub zmiany w hipokampie (strukturze odpowiedzialnej za pamięć). Ten typ może powstać także w wyniku urazu mózgu we wczesnym okresie życia12.

Epidemiologia – jak często występuje dysplazja korowa?

Dysplazja korowa należy do najczęstszych przyczyn padaczki opornej na leczenie u dzieci. Oznacza to, że jest to główna przyczyna napadów padaczkowych, których nie udaje się opanować za pomocą standardowych leków przeciwpadaczkowych5. U dorosłych dysplazja korowa jest drugą lub trzecią najczęstszą przyczyną padaczki lekoopornej, czyli takiej, która nie reaguje na dostępne leki5.

Schorzenie to stanowi około połowy przypadków padaczki opornej na leczenie. Jeśli chodzi o ogólną liczbę zachorowań, dysplazja korowa uznawana jest za rzadką chorobę, jednak wśród osób z trudną do kontrolowania padaczką staje się jednym z najczęstszych rozpoznań6.

Statystyki pokazują, że u około dwóch trzecich osób z dysplazją korową pierwsze napady padaczkowe pojawiają się w ciągu pierwszych pięciu lat życia. Większość pozostałych przypadków ujawnia się przed 16. rokiem życia. Początek objawów w wieku dorosłym zdarza się znacznie rzadziej7.

Rodzaj dysplazji również ma związek z wiekiem pojawienia się objawów. Typ I, który jest łagodniejszy, często daje objawy dopiero u dorosłych, podczas gdy typ II, bardziej nasilony, ujawnia się zazwyczaj już u dzieci. Typ I częściej występuje u osób dorosłych, a typ II dominuje w populacji dziecięcej5.

Przyczyny dysplazji korowej

Dysplazja korowa powstaje podczas rozwoju mózgu w życiu płodowym, jeszcze zanim dziecko się urodzi. Podstawową przyczyną jest zaburzenie procesu, w którym komórki nerwowe wędrują we właściwe miejsca w rozwijającym się mózgu. Kiedy ten proces nie przebiega prawidłowo, komórki nie docierają tam, gdzie powinny, lub nie organizują się w odpowiedni sposób1.

W ostatnich latach naukowcy odkryli, że w przypadku dysplazji korowej typu IIa i IIb istotną rolę odgrywają mutacje genetyczne. Te mutacje dotyczą genów kodujących elementy szlaku sygnałowego zwanego mTOR (od angielskiego mammalian target of rapamycin). Szlak mTOR reguluje wzrost i rozwój komórek. Co ważne, te mutacje są somatyczne – oznacza to, że nie są dziedziczone od rodziców, ale powstają spontanicznie w komórkach mózgu w czasie rozwoju płodu4.

W przypadku typów I i III przyczyny genetyczne nie są jeszcze w pełni poznane. Naukowcy nie zidentyfikowali jeszcze konkretnych mutacji odpowiedzialnych za te formy schorzenia4. Czasami typ III może być związany z urazem mózgu, który miał miejsce bardzo wcześnie w życiu dziecka, jeszcze w okresie niemowlęcym2.

Warto podkreślić, że dysplazja korowa nie jest chorobą zakaźną – nie można się nią zarazić od innych osób ani przekazać jej innym ludziom. Jest to wada wrodzona, która powstaje podczas rozwoju płodu1.

Czynniki ryzyka

Ze względu na to, że dysplazja korowa powstaje w okresie prenatalnym jako efekt spontanicznych mutacji genetycznych w rozwijającym się mózgu, nie ma jasno zdefiniowanych zewnętrznych czynników ryzyka, które można by kontrolować. Schorzenie to nie wiąże się z konkretnym stylem życia matki w czasie ciąży ani ze znanymi czynnikami środowiskowymi1.

Ryzyko może być nieznacznie zwiększone w przypadku wcześniejszego urazu mózgu we wczesnym dzieciństwie, szczególnie jeśli chodzi o typ III dysplazji. Niektóre przypadki mogą być także związane z infekcjami mózgu lub niedotlenieniem, czyli sytuacją, gdy mózg nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu9.

Ponieważ mutacje wywołujące dysplazję korową typu II odnaleziono w tkance mózgowej, a nie w innych komórkach ciała, nie są one przekazywane z pokolenia na pokolenie. Oznacza to, że rodzice dziecka z dysplazją korową mają bardzo małe ryzyko urodzenia kolejnego dziecka z tym samym schorzeniem8.

Objawy dysplazji korowej

Najczęstszym i najważniejszym objawem dysplazji korowej są napady padaczkowe. To właśnie one zazwyczaj prowadzą do odkrycia tej choroby. Rodzaj napadów, jakich doświadcza dana osoba, może się różnić w zależności od tego, w której części mózgu znajduje się dysplazja1.

Wiele osób z dysplazją korową doświadcza napadów toniczno-klonicznych, które są najbardziej rozpoznawalnym typem napadu padaczkowego. Podczas takiego napadu osoba traci przytomność, upada i zaczyna się trząść. Ciało najpierw sztywnieje (faza toniczna), a potem następują rytmiczne skurcze mięśni (faza kloniczna)7.

Innym częstym typem są napady nieświadomości, zwane również napadami absence. Podczas takiego napadu osoba wpatruje się w przestrzeń, jest nieobecna umysłowo i może wykonywać powtarzalne, bezcelowe ruchy. Po napadzie osoba zazwyczaj nie pamięta, co się wydarzyło7.

Jeśli dysplazja znajduje się w płacie skroniowym mózgu, mogą wystąpić specyficzne objawy. Osoby z napadami płata skroniowego często doświadczają dziwnych uczuć, takich jak nagła euforia, uczucie déjà vu (wrażenie, że dana sytuacja już się kiedyś wydarzyła) lub nieuzasadniony strach. Po napadzie skroniowym wiele osób czuje się zdezorientowanych, ma trudności z mówieniem i nie pamięta, co działo się podczas napadu. Często pojawia się też silna senność9.

U niemowląt i małych dzieci objawy mogą obejmować opóźnienia w rozwoju ruchowym. Dziecko może nie osiągać kamieni milowych w oczekiwanym czasie – na przykład może później zacząć siadać, czołgać się lub chodzić. Mogą się też pojawić nieprawidłowości w pozycji ciała, takie jak trzymanie ręki blisko ciała z podwiniętym kciukiem10.

Patofizjologia – jak dysplazja korowa wpływa na mózg

Aby zrozumieć, w jaki sposób dysplazja korowa powoduje napady padaczkowe, warto najpierw wyjaśnić, jak działa prawidłowy mózg. Zdrowe neurony współpracują ze sobą oraz z innymi typami komórek mózgowych, takimi jak astrocyty (komórki wspierające neurony), oligodendrocyty (komórki tworzące osłonkę wokół neuronów, która umożliwia szybką komunikację) oraz mikroglej (komórki układu odpornościowego mózgu). Wszystkie te elementy koordynują swoje działania, aby przekazywać sygnały elektryczne z jednego obszaru mózgu do drugiego3.

W dysplazji korowej neurony są nieprawidłowo uformowane i nie funkcjonują tak, jak powinny. Zamiast prawidłowo przekazywać sygnały, wysyłają nieprawidłowe, chaotyczne impulsy elektryczne. Te nieprawidłowe sygnały mogą rozprzestrzeniać się na sąsiednie obszary mózgu, wywołując napady padaczkowe3.

W typie II dysplazji obecność komórek dysmorficznych i balonowatych całkowicie zaburza normalną warstwową strukturę kory mózgowej. Komórki balonowate mają nietypową budowę – ich jądro komórkowe jest przesunięte na bok, nie posiadają one wypustek charakterystycznych dla neuronów (dendrytów i aksonów), a samo ciało komórki jest duże i owalne. Uważa się, że komórki te wywodzą się z niedojrzałych komórek progenitorowych mózgu, które nie przekształciły się we właściwe neurony ani komórki glejowe4.

Mutacje w szlaku mTOR, które zostały odkryte w dysplazji typu II, prowadzą do nadmiernego wzrostu komórek i zaburzenia ich dojrzewania. Szlak mTOR reguluje wiele procesów komórkowych, w tym syntezę białek, metabolizm i podział komórek. Gdy jest nadaktywny z powodu mutacji, komórki rosną w sposób niekontrolowany i nie wykonują swoich normalnych funkcji4.

W typie I dysplazji zmiany są bardziej subtelne. Kora mózgowa może mieć zaburzoną organizację warstw, ale pojedyncze komórki nie wyglądają tak dramatycznie nieprawidłowo jak w typie II. Mimo to ta dezorganizacja wystarcza, by zakłócić normalną komunikację między neuronami i wywołać napady3.

Zapobieganie

Ponieważ dysplazja korowa jest wynikiem nieprawidłowości rozwojowych powstających podczas rozwoju płodu i wiąże się ze spontanicznymi mutacjami genetycznymi, nie istnieją znane metody zapobiegania tej chorobie. Nie ma stylu życia, diety ani suplementów, które mogłyby zmniejszyć ryzyko wystąpienia dysplazji korowej u dziecka1.

Jednak gdy dysplazja już zostanie zdiagnozowana, istnieją sposoby, by zminimalizować częstość i nasilenie napadów padaczkowych. Osoby z padaczką mogą stosować się do zaleceń lekarzy dotyczących przyjmowania leków przeciwpadaczkowych, unikania czynników wyzwalających napady (takich jak brak snu, stres czy migające światła) oraz regularnego monitorowania swojego stanu zdrowia6.

W przypadku dzieci z rozpoznaną dysplazją korową wczesne rozpoczęcie leczenia może pomóc w lepszej kontroli napadów i poprawie jakości życia. Im wcześniej padaczka zostanie właściwie leczona, tym większa szansa na lepszy rozwój dziecka2.