Guz rabdoidalny nerki to rzadki i bardzo agresywny nowotwór, który występuje głównie u niemowląt i małych dzieci. Choroba charakteryzuje się szybkim wzrostem i rozprzestrzenianiem, co czyni ją jednym z najtrudniejszych do leczenia nowotworów dziecięcych.
Czym jest guz rabdoidalny nerki
Guz rabdoidalny nerki to rzadki, szybko rosnący nowotwór dziecięcy. Choroba może powstawać w nerkach, tkankach miękkich lub ośrodkowym układzie nerwowym (mózg i rdzeń kręgowy). Guzy rabdoidalne zwykle występują u niemowląt i małych dzieci.
Nazwa "rabdoidalny" pochodzi od wyglądu komórek nowotworu pod mikroskopem – przypominają one rabdomioblasty, czyli komórki, które rozwijają się w mięśnie. Guzy rabdoidalne rozprzestrzeniają się szybko i są trudne do leczenia.
Jest to niezwykle agresywny nowotwór, który pierwotnie został opisany jako wariant guza Wilmsa – innego rodzaju nowotworu nerki występującego głównie u dzieci. Pierwszy opis guza rabdoidalnego jako odrębnej jednostki chorobowej pochodzi z 1978 roku.
Typy guzów rabdoidalnych
Guzy rabdoidalne można podzielić na trzy główne typy w zależności od miejsca ich występowania.
Guz rabdoidalny nerki (RTK) to guz rabdoidalny, który powstaje w nerce dziecka. Jest to najczęstsza lokalizacja tego nowotworu poza ośrodkowym układem nerwowym.
Pozaczaszkowe lub pozanerkowe złośliwe guzy rabdoidalne to guzy rabdoidalne, które rosną w tkankach miękkich i innych narządach dziecka. Rozwijają się w wątrobie, płucach, skórze i innych tkankach miękkich. Te typy guzów są często nazywane złośliwymi guzami rabdoidalnymi (MRT). Słowo "złośliwy" oznacza nowotworowy.
Atypowy guz teratoidalno-rabdoidalny (ATRT) to guz rabdoidalny obejmujący ośrodkowy układ nerwowy dziecka. Te typy guzów powstają, gdy złośliwe komórki tworzą się w mózgu lub rdzeniu kręgowym dziecka. Około 50% tych guzów powstaje w częściach mózgu zwanych móżdżkiem lub pniem mózgu. Móżdżek kontroluje ruch, równowagę i postawę. Pień mózgu kontroluje oddech, tętno oraz niektóre nerwy i mięśnie.
Nerki
Wątroba
Płuca
Skóra
Mózg (móżdżek, pień mózgu)
Rdzeń kręgowy
Różne tkanki miękkie
Kogo dotyka choroba
Guzy rabdoidalne dotykają głównie niemowląt i małych dzieci. Nowotwory te występują najczęściej u niemowląt i małych dzieci. Średni wiek w momencie rozpoznania wynosi 15 miesięcy.
Jest to niezwykle rzadki nowotwór. W Stanach Zjednoczonych diagnozuje się rocznie od 20 do 25 nowych przypadków złośliwego guza rabdoidalnego. U dzieci guzy te stanowią od 0,9 do 2% nowotworów nerki.
Choć nowotwór ten występuje przeważnie u bardzo małych dzieci, może także pojawić się u starszych dzieci i dorosłych, choć jest to rzadkie. Większość przypadków rozwija się w pierwszym roku życia, a częstość występowania zmniejsza się po ukończeniu 4 lat.
W przypadku niemowląt poniżej pierwszego roku życia guz rabdoidalny może stanowić 20% nowotworów nerki i 15% guzów tkanek miękkich. W tej samej grupie wiekowej ATRT może być najczęstszym złośliwym guzem tylnego dołu czaszki.
Objawy choroby
Pierwsze objawy guza rabdoidalnego zależą od lokalizacji nowotworu. Często pierwszym sygnałem, że dziecko ma złośliwy guz rabdoidalny, jest odkrycie guzka lub masy w jamie brzusznej dziecka.
Ponieważ te guzy występują najczęściej u niemowląt, dziecko może nie być w stanie wyrazić swoich dolegliwości. Rodzice mogą zauważyć, że dziecko jest kapryśne lub ma trudności.
W przypadku guza zlokalizowanego w jamie brzusznej mogą wystąpić następujące objawy:
Wyczuwalny guzek lub masa w brzuchu
Powiększenie brzucha
Trudności z oddawaniem moczu lub krew w moczu
Gorączka
Biegunka
W jednym z opisanych przypadków 3-miesięczne niemowlę zgłosiło się z nieustępującą gorączką 39°C, biegunkę i powiększenie brzucha. Podczas badania dziecko było odwodnione i ospałe, a w prawym podżebrzu wyczuwalna była masa. Badania laboratoryjne wykazały niski poziom hemoglobiny i hematokrytu oraz podwyższony poziom białka C-reaktywnego.
W przypadku guzów w mózgu objawy mogą być związane z uciskiem tkanek mózgowych.
Przyczyny i czynniki genetyczne
Dokładna przyczyna powstania guzów rabdoidalnych nie jest znana. Nie ma znanych przyczyn guzów rabdoidalnych w ogóle.
Badacze odkryli jednak, że niemal wszystkie guzy rabdoidalne, w tym złośliwe guzy rabdoidalne (MRT) i atypowe guzy teratoidalno-rabdoidalne, niosą mutacje w genie znanym jako SMARCB1 (zwany także INI1 lub SNF5).
Badania cytogenetyczne sugerują wspólną podstawę genetyczną guzów rabdoidalnych niezależnie od ich lokalizacji, przy czym często występują nieprawidłowości w chromosomie 22.
Zdarzyły się przypadki, gdy dziecko miało jednocześnie atypowe guzy teratoidalno-rabdoidalne w mózgu oraz guzy rabdoidalne nerki. W literaturze opisano przypadki, gdzie u 13,5% z 111 przypadków guzów rabdoidalnych nerki występował również nowotwór złośliwy ośrodkowego układu nerwowego. Postawiono hipotezę, że mutacja germline genu INI może predysponować dziecko do tych nowotworów.
Pewne zmiany genetyczne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ATRT.
Diagnoza
Diagnoza guza rabdoidalnego wymaga przeprowadzenia szeregu badań. Guz rabdoidalny ośrodkowego układu nerwowego wykrywa się za pomocą testów badających mózg i rdzeń kręgowy.
Guz rabdoidalny u dzieci jest diagnozowany za pomocą biopsji, a guz może zostać usunięty podczas tej samej operacji. Biopsja polega na pobraniu próbki tkanki do badania pod mikroskopem.
W procesie diagnostycznym stosuje się różne badania obrazowe:
Ultrasonografia brzucha jest często pierwszym badaniem wykonywanym u dziecka z podejrzeniem guza w jamie brzusznej. W opisanym przypadku ultrasonografia ujawniła 7-centymetrową heterogenną kulistą masę w prawej nerce z regionalnymi rozszerzonymi węzłami chłonnymi. Badanie wykazało również niejednorodną echogeniczność wątroby, co sugerowało przerzuty.
Tomografia komputerowa (CT) może dostarczyć bardziej szczegółowych obrazów. W jednym z przypadków tomografia komputerowa ujawniła dużą, niejednorodną, kulistą masę zajmującą całą prawą nerkę, z naciekaniem układu kielichowo-miedniczkowego i wnęki nerki.
Wykonuje się również badania laboratoryjne krwi i innych płynów ustrojowych. Kluczowe znaczenie ma pełne badanie pod kątem przerzutów, aby określić stopień zaawansowania choroby.
Ostateczne rozpoznanie jest potwierdzane po operacji na podstawie badania histopatologicznego usuniętej tkanki.
Metody leczenia
Leczenie guzów rabdoidalnych zwykle obejmuje połączenie jednej lub więcej z następujących metod:
Chirurgia jest zazwyczaj leczeniem pierwszego wyboru w większości przypadków. Lekarz będzie próbował usunąć cały guz. W zależności od wielkości i lokalizacji guza może być konieczne usunięcie części nerki lub całej nerki.
Chemioterapia to agresywna chemioterapia, która zazwyczaj następuje po operacji. Jest to leczenie lekami, które niszczą komórki nowotworowe lub powstrzymują ich wzrost.
Radioterapia może być stosowana u dzieci starszych niż sześć miesięcy. To leczenie wykorzystuje wysokoenergetyczne promieniowanie do niszczenia komórek nowotworowych.
Przeszczep komórek macierzystych może być wykonywany, ponieważ leczenie złośliwych guzów rabdoidalnych może wpływać na zdolność organizmu do wytwarzania normalnych komórek krwi i układu odpornościowego. Przeszczep komórek macierzystych może pomóc w przywróceniu normalnego funkcjonowania organizmu i narządów.
Opieka wspomagająca jest również ważna w zapobieganiu i leczeniu infekcji, skutków ubocznych leczenia oraz powikłań.
W opisanym przypadku 3-miesięcznego niemowlęcia leczenie obejmowało operację chirurgiczną z chemioterapią uzupełniającą. Diagnoza została potwierdzona pooperacyjnie.
Rokowanie i perspektywy
Rokowanie w przypadku guza rabdoidalnego jest niestety złe, ponieważ nowotwory te są bardzo trudne do leczenia. Większość dzieci zdiagnozowanych z guzem rabdoidalnym nie żyje dłużej niż kilka lat.
Złośliwy guz rabdoidalny nerki to najbardziej agresywny guz nerki u dzieci. Rokowanie zależy od wielu czynników, w tym wielkości i lokalizacji guza, stopnia zaawansowania choroby, charakterystyki guza, tego czy guz się rozprzestrzenił (przerzuty), odpowiedzi guza na leczenie, wieku dziecka i ogólnego stanu zdrowia, tolerancji dziecka na leki, procedury lub terapie, oraz dostępności nowych metod leczenia.
Ogólna przeżywalność jest niska i waha się między 22% a 2%. Guz rabdoidalny nerki u małych dzieci wiąże się z wysoką śmiertelnością nawet przy stosowaniu inwazyjnych strategii leczenia.
W opisanym przypadku nawrót choroby nastąpił szybko i dziecko zmarło 5 miesięcy po resekcji chirurgicznej.
Chociaż artykuł z 2018 roku zauważa, że rokowanie poprawiło się dla niektórych osób z guzami rabdoidalnymi, ogólne rokowanie pozostaje negatywne.
Ze względu na rzadkość tego nowotworu opisy przypadków i badania są kluczowe dla oceny istniejących protokołów i poprawy rokowania. Różnorodne badania kliniczne są prowadzone w nadziei na poprawę prognozy guzów rabdoidalnych nerki.
Francja