Nefroblastoma Podstawowe informacje

Epidemiologia nefroblastomy

Nefroblastoma jest najczęstszym nowotworem nerki u dzieci, stanowiąc prawie 90% wszystkich guzów nerek w tej grupie wiekowej. W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 500 nowych przypadków tej choroby. Jest to również czwarty co do częstości występowania nowotwór u dzieci ogółem, odpowiadając za około 7% wszystkich nowotworów dziecięcych.12

Choroba najczęściej występuje u najmłodszych dzieci. Większość przypadków, bo aż około 95%, diagnozowana jest przed ukończeniem przez dziecko dziesiątego roku życia. Szczyt zachorowań przypada na wiek od dwóch do pięciu lat. Choć zdarzają się rzadkie przypadki u nastolatków i dorosłych, są one wyjątkowo nietypowe.23

Jeśli chodzi o różnice demograficzne, nefroblastoma nieznacznie częściej dotyka dziewczynki niż chłopców. Istnieją również różnice związane z pochodzeniem etnicznym – ryzyko zachorowania jest wyższe u dzieci czarnoskórych, natomiast niższe u dzieci pochodzenia azjatyckiego. W bardzo niewielkim odsetku przypadków choroba ma charakter rodzinny i może być przekazywana w genach.2

Rokowanie w przypadku nefroblastomy jest bardzo dobre. Pięcioletni wskaźnik przeżycia dla dzieci poniżej 20. roku życia z tym nowotworem wynosi 93%. To oznacza, że zdecydowana większość młodych pacjentów z tą chorobą ma szansę na pełne wyzdrowienie dzięki dostępnym metodom leczenia.1

Przyczyny nefroblastomy

W większości przypadków przyczyna wystąpienia nefroblastomy nie jest do końca poznana. Choroba ta zazwyczaj pojawia się u dzieci, które poza tym są zdrowe. Naukowcy uważają, że u podstaw rozwoju guza leży zmiana genetyczna, czyli mutacja – trwała zmiana w materiale genetycznym komórki. Ta mutacja powoduje, że komórki nerki zaczynają się niekontrolowanie rozwijać i tworzą guz zamiast prawidłowej tkanki nerkowej.4

Lekarze nie wiedzą dokładnie, dlaczego te zmiany genetyczne się pojawiają. Nie są one zwykle dziedziczone od rodziców – większość przypadków nefroblastomy występuje sporadycznie, bez wyraźnego związku rodzinnego. Mutacje te prawdopodobnie powstają bardzo wcześnie w rozwoju dziecka, nawet przed narodzinami, kiedy komórki nerkowe jeszcze się rozwijają.4

Nerki są narządami w kształcie fasoli, położonymi po obu stronach kręgosłupa, powyżej talii. Ich głównym zadaniem jest filtrowanie krwi i usuwanie zbędnych substancji oraz nadmiaru płynów z organizmu w celu wytworzenia moczu. Gdy w komórkach nerek pojawia się mutacja genetyczna w czasie ich rozwoju, mogą one zacząć tworzyć nieprawidłową tkankę nowotworową zamiast normalnej tkanki nerkowej.3

Czynniki ryzyka

Chociaż większość dzieci z nefroblastomą nie ma żadnych widocznych czynników ryzyka, istnieją pewne okoliczności, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia tej choroby. Należy pamiętać, że obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że dziecko na pewno zachoruje – to tylko wskazówka, że należy być czujnym.

Jednym z ważnych czynników ryzyka jest występowanie pewnych wrodzonych zespołów genetycznych. Niektóre dzieci rodzą się z zaburzeniami genetycznymi, które znacząco zwiększają ryzyko rozwoju nefroblastomy. Do takich zespołów należy między innymi zespół Beckwitha-Wiedemanna – schorzenie klasyfikowane jako zespół nadmiernego wzrostu, w którym części ciała rosną nadmiernie, a czasem jedna strona ciała nie jest symetryczna z drugą. Dzieci z tym zespołem mają od 5% do 10% ryzyko rozwoju guza Wilmsa.2

Innym zespołem genetycznym związanym z nefroblastomą jest zespół WAGR, który obejmuje kilka różnych zaburzeń, w tym problemy z nerkami. Dzieci z zespołem Denysa-Drascha również są w grupie podwyższonego ryzyka. Te rzadkie zaburzenia genetyczne są obecne od urodzenia i mogą być rozpoznawane przez lekarzy już we wczesnym dzieciństwie.2

Niektóre wrodzone wady rozwojowe również zwiększają ryzyko wystąpienia nefroblastomy. Należą do nich pewne anomalie w budowie narządów moczowo-płciowych, które mogą być zauważone już po urodzeniu dziecka. Dzieci z takimi wadami wymagają szczególnej uwagi medycznej i mogą być monitorowane pod kątem możliwego rozwoju guza.

Warto podkreślić, że rodzinne występowanie nefroblastomy jest niezwykle rzadkie. Tylko bardzo mały odsetek przypadków jest przekazywany dziedzicznie w rodzinach. Większość dzieci z tym nowotworem nie ma krewnych, którzy również na niego chorowali.2

Objawy nefroblastomy

Najbardziej charakterystycznym objawem nefroblastomy jest nagłe pojawienie się wyczuwalnego guzka lub obrzęku w brzuchu dziecka. Często to rodzice jako pierwsi zauważają tę zmianę podczas codziennych czynności, takich jak kąpanie dziecka, ubieranie go lub zmiana pieluszki. Guz ten może być bezbólowy, dlatego dziecko może się nie skarżyć na dolegliwości, mimo że masa w brzuchu jest już znaczna.5

W wielu przypadkach dzieci z nefroblastomą nie wykazują innych wyraźnych objawów, co sprawia, że choroba może być trudna do wykrycia bez fizycznego badania brzucha. Jednak niektóre dzieci mogą doświadczać dodatkowych symptomów, które powinny zaniepokoić rodziców i skłonić ich do wizyty u lekarza.

Do innych objawów nefroblastomy może należeć ból brzucha, który dziecko odczuwa bez wyraźnej przyczyny. Niektóre dzieci mają krew w moczu, co może sprawić, że mocz ma różowy lub czerwony kolor. Może pojawić się również gorączka bez wyraźnego powodu infekcji. Dziecko może mieć zmniejszony apetyt i nie chcieć jeść, co z czasem prowadzi do utraty wagi.54

Rzadziej u dzieci z nefroblastomą można zaobserwować nadciśnienie tętnicze – podwyższone ciśnienie krwi. Dzieje się tak dlatego, że nerki odgrywają ważną rolę w regulacji ciśnienia krwi, a obecność guza może zakłócić te mechanizmy. W niektórych przypadkach mogą wystąpić problemy z oddychaniem, jeśli nowotwór rozprzestrzenił się do płuc, choć zwykle dzieje się to w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.5

Niektóre dzieci mogą mieć problemy z jelitami, w tym zaparcia. W rzadkich przypadkach mogą wystąpić opóźnienia rozwojowe. Objawy zależą od wielkości guza, jego lokalizacji oraz tego, czy nowotwór rozprzestrzenił się poza nerkę.

Ważne jest, aby rodzice pamiętali, że obecność jednego lub kilku z tych objawów nie oznacza automatycznie, że dziecko ma nefroblastomę. Wiele z tych symptomów może być spowodowanych innymi, mniej poważnymi schorzeniami. Jednak każdy niepokojący objaw, szczególnie wyczuwalny guz w brzuchu, powinien być jak najszybciej zgłoszony lekarzowi w celu dokładnej diagnostyki.

Zapobieganie

W przypadku nefroblastomy nie istnieją konkretne działania prewencyjne, które mogłyby zapobiec wystąpieniu choroby u przeciętnego dziecka. Ponieważ większość przypadków pojawia się bez wyraźnej przyczyny i wynika z mutacji genetycznych występujących bardzo wcześnie w rozwoju, nie ma znanych czynników środowiskowych ani zachowań, które rodzice mogliby zmienić, aby zmniejszyć ryzyko.

Jednak dla dzieci, które znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka – na przykład tych z rozpoznanymi zespołami genetycznymi lub wrodzonymi wadami – istnieje ważna forma zapobiegania polegająca na regularnym monitorowaniu. Dzieci z takimi czynnikami ryzyka powinny być poddawane badaniom przesiewowym co trzy miesiące aż do ósmego roku życia. Te regularne kontrole zazwyczaj obejmują badania obrazowe, takie jak ultrasonografia brzucha, które mogą wykryć guza na bardzo wczesnym etapie.3

Wczesne wykrycie nefroblastomy jest niezwykle ważne, ponieważ znacząco poprawia rokowanie i zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Guzy wykryte we wczesnych stadiach są zwykle mniejsze, nie rozprzestrzeniły się jeszcze do innych części ciała i łatwiej je leczyć. Dlatego regularne badania kontrolne dla dzieci z grup ryzyka stanowią kluczowy element strategii zarządzania tą chorobą.

Ponieważ niektóre przypadki nefroblastomy mają charakter rodzinny, rodziny z historią tej choroby mogą rozważyć konsultację genetyczną. Poradnictwo genetyczne pomaga rodzinom zrozumieć ryzyko dziedziczenia i może doradzić w kwestii testów genetycznych dla dzieci w takich rodzinach. Jednak jest to konieczne tylko w bardzo rzadkich przypadkach, gdy choroba występowała u innych członków rodziny.3

Patofizjologia nefroblastomy

Nefroblastoma rozwija się z komórek nerkowych, które nie rozwinęły się prawidłowo. W normalnym rozwoju płodu komórki nerki przechodzą przez szereg etapów, zanim staną się dojrzałymi komórkami nerek zdolnymi do filtrowania krwi. Czasami jednak ten proces ulega zakłóceniu, a niektóre komórki pozostają w niedojrzałym stanie – są one nazywane nefroblastami.

Te niedojrzałe komórki zwykle obumierają lub dojrzewają przed lub wkrótce po narodzinach dziecka. Jednak w przypadku nefroblastomy mutacje genetyczne powodują, że te komórki zamiast dojrzeć lub obumrzeć, zaczynają się niekontrolowanie rozmnażać. W rezultacie powstaje masa nowotworowa złożona z tych nieprawidłowych, niedojrzałych komórek nerkowych.1

Guz zazwyczaj rozwija się w obrębie jednej nerki, choć w około 5-10% przypadków może występować w obu nerkach jednocześnie – stan ten nazywany jest nefroblastomą obustronną. Guz może rosnąć do znacznych rozmiarów zanim zostanie wykryty, co wynika z faktu, że we wczesnych stadiach często nie powoduje on żadnych objawów.

W miarę wzrostu guza może on wywierać nacisk na okoliczne struktury w jamie brzusznej. Może również wpływać na funkcjonowanie nerki, choć często druga, zdrowa nerka jest w stanie kompensować utraconą funkcję. W niektórych przypadkach nowotwór może wpływać na produkcję hormonów przez nerki, co może prowadzić do objawów takich jak nadciśnienie tętnicze.

Nefroblastoma ma tendencję do rozprzestrzeniania się do innych części ciała – proces ten nazywany jest przerzutowaniem. Najczęstszym miejscem przerzutów są płuca, gdzie komórki nowotworowe mogą tworzyć wtórne guzy. Nowotwór może również rozprzestrzenić się do wątroby, węzłów chłonnych w pobliżu nerki, drugiej nerki (jeśli początkowo dotknięta była tylko jedna), a w rzadkich przypadkach do mózgu lub kości.3

Pod mikroskopem komórki nefroblastomy mogą wyglądać różnie. W większości przypadków są to komórki o tak zwanej histologii korzystnej, co oznacza lepsze rokowanie. Rzadziej komórki mają histologię niekorzystną z cechami zwanymi anaplazją – komórki te wyglądają bardziej nieprawidłowo i są trudniejsze do leczenia. Typ histologiczny guza jest jednym z ważnych czynników określających wybór leczenia i rokowanie.