Nowotwór przyzwojowy Podstawowe informacje

Czym jest nowotwór przyzwojowy?

Nowotwór przyzwojowy, znany również jako pozanadnerczowy guz chromochłonny (guz wywodzący się z komórek chromochłonnych), to rzadki guz neuroendokrynny (rodzaj nowotworu powstającego z komórek układu nerwowego i hormonalnego), który najczęściej formuje się wzdłuż tętnicy szyjnej – głównego naczynia krwionośnego w szyi – oraz szlaków nerwowych w głowie, szyi i innych częściach ciała.1 Komórki budujące ten guz, zwane komórkami chromochłonnymi, mają szczególną zdolność wytwarzania i uwalniania hormonów określanych jako katecholaminy – substancje chemiczne, które odgrywają kluczową rolę w regulowaniu funkcji życiowych organizmu.1

Katecholaminy, które mogą być wydzielane przez nowotwory przyzwojowe, to przede wszystkim dopamina, adrenalina (epinefryna) oraz noradrenalina (norepinefryna). Hormony te w normalnych warunkach są produkowane przez nadnercza – dwie niewielkie gruczoły znajdujące się na szczycie każdej z naszych nerek.1 Kontrolują one takie ważne procesy jak częstość bicia serca, poziom ciśnienia krwi, stężenie cukru we krwi oraz sposób, w jaki organizm reaguje na stres. Gdy nowotwór przyzwojowy zaczyna nadmiernie wydzielać te substancje do krwi, może dojść do wielu nieprzyjemnych i potencjalnie niebezpiecznych objawów.1

Chociaż nowotwory przyzwojowe nie powstają wewnątrz nadnerczy, zbudowane są z tkanki, która w normalnych warunkach znajduje się właśnie w tych gruczołach. Różnica między nowotworem przyzwojowym a guzem chromochłonnym – bardzo podobnym schorzeniem – polega przede wszystkim na miejscu ich powstawania. Guzy chromochłonne rozwijają się w rdzeniu nadnerczy, podczas gdy nowotwory przyzwojowe formują się poza nadnerczami, najczęściej wzdłuż tętnic lub nerwów w okolicy głowy i szyi.1

Epidemiologia – jak często występuje nowotwór przyzwojowy?

Nowotwór przyzwojowy jest bardzo rzadkim schorzeniem. Szacuje się, że rozpoznaje się go zaledwie u 2 osób na milion ludzi każdego roku.2 Według innych danych ogólna zapadalność na te guzy wynosi około 1 przypadek na 300 000 osób rocznie.3 Takie liczby sprawiają, że większość lekarzy w trakcie swojej długoletniej kariery zawodowej może nigdy nie spotkać się z pacjentem cierpiącym na tę chorobę.4

Choroba może pojawić się w każdym wieku, jednak najczęściej diagnozowana jest u osób między 30. a 50. rokiem życia, ze szczególnym nasileniem w trzeciej, czwartej i piątej dekadzie życia.25 Co ważne, nowotwory przyzwojowe występują jednakowo często u mężczyzn i kobiet – nie ma tu żadnej przewagi płciowej.5 Schorzenie to dotyka również wszystkie rasy i grupy etniczne na podobnym poziomie.5

Wartym podkreślenia jest fakt, że w przypadkach dziedzicznych – czyli tych, które są przekazywane genetycznie w rodzinie – choroba może być rozpoznana znacznie wcześniej. Średni wiek diagnozy w przypadkach dziedzicznych wynosi około 24,9 roku, podczas gdy w przypadkach sporadycznych (niezwiązanych z dziedziczeniem) to około 43,9 roku.6

Przyczyny i mechanizmy powstawania

Około 75% nowotworów przyzwojowych występuje sporadycznie, co oznacza, że pojawiają się bez wyraźnego powodu lub związku z historią rodzinną.3 Pozostałe 25% przypadków ma charakter dziedziczny i wiąże się z mutacjami w określonych genach, które mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie.3 W tych dziedzicznych przypadkach istnieje zwiększone prawdopodobieństwo, że guzy będą mnogie (pojawią się w kilku miejscach jednocześnie) oraz że rozwiną się w młodszym wieku.3

Wśród najważniejszych genów, których mutacje odpowiadają za dziedziczne nowotwory przyzwojowe, wyróżnia się przede wszystkim te związane z enzymem zwanym dehydrogenazą bursztynianową. Mutacje genów SDHD, SDHA, SDHC oraz SDHB odgrywają kluczową rolę w powstawaniu rodzinnych nowotworów przyzwojowych głowy i szyi.3 Gen SDHB jest szczególnie ważny w kontekście guzów w nadnerczach i pozanadnerczowych guzów brzucha i klatki piersiowej, choć istnieje znaczne nakładanie się typów nowotworów powiązanych z różnymi mutacjami genów SDH.3

Nowotwory przyzwojowe powstają z komórek neuroendokrynnych, które w normalnych warunkach znajdują się w strukturach zwanych przyzwojami – skupiskach komórek zlokalizowanych wzdłuż układu współczulnego i przywspółczulnego nerwowego.5 Te specjalne komórki mają zdolność wytwarzania i wydzielania hormonów, co w przypadku rozwoju guza może prowadzić do nadmiernej produkcji katecholamin.1

Czynniki ryzyka

W przypadku nowotworów przyzwojowych nie znamy wielu typowych czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu czy ekspozycja na określone substancje chemiczne, które mogłyby zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju choroby. Najważniejszym rozpoznanym czynnikiem ryzyka jest obecność określonych zespołów genetycznych w rodzinie.7

Osoby, które mają mutacje w genach związanych z dehydrogenazą bursztynianową (SDHD, SDHA, SDHC, SDHB), są narażone na znacznie wyższe ryzyko rozwoju nowotworu przyzwojowego w ciągu swojego życia.3 W praktyce oznacza to, że jeśli w rodzinie wystąpiły przypadki tego schorzenia, szczególnie u młodszych osób lub w wielu pokoleniach, istnieje podwyższone prawdopodobieństwo, że choroba może pojawić się również u innych członków rodziny.3

Poza czynnikami genetycznymi nie zidentyfikowano jasnych zachowań czy nawyków życiowych, które mogłyby zwiększać ryzyko rozwoju nowotworu przyzwojowego. Choroba może wystąpić w każdym wieku i nie jest związana z płcią, rasą czy konkretnym stylem życia.7 Warto jednak zaznaczyć, że istnieją rzadkie dziedziczne zespoły chorobowe, które wiążą się z podwyższonym ryzykiem rozwoju różnych typów nowotworów, w tym nowotworów przyzwojowych.8

Objawy i jak wpływają na pacjentów

Nowotwory przyzwojowe mogą powodować bardzo różnorodne objawy, które zależą przede wszystkim od lokalizacji guza oraz od tego, czy wydziela on nadmierne ilości hormonów. Co ciekawe, wiele nowotworów przyzwojowych nie daje żadnych objawów i zostaje odkrytych przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych przyczyn.5 Większość tych guzów ma charakter bezobjawowy, prezentuje się jako bezbolesna masa lub tworzy objawy takie jak nadciśnienie tętnicze, przyspieszona akcja serca, bóle głowy czy kołatanie serca.3

Niektóre nowotwory przyzwojowe są określane przez lekarzy jako "biochemicznie ciche", co oznacza, że nie produkują katecholamin w ilościach wystarczających do wywołania objawów hormonalnych.5 Chociaż wszystkie zawierają ziarnistości neurosekrecyjne (struktury komórkowe zdolne do przechowywania hormonów), tylko w około 1-3% przypadków wydzielanie hormonów jest na tyle obfite, że ma znaczenie kliniczne – w takich sytuacjach objawy przypominają te występujące przy guzach chromochłonnych.3

Typowe objawy u pacjentów z aktywnym hormonalnie nowotworem przyzwojowym obejmują:2

• Wysokie ciśnienie krwi – może być uporczywe lub występować w napadach
• Szybką akcję serca (tachykardia)
• Nadmierne pocenie się
• Bóle głowy
• Drżenia lub trzęsienie ciała

Guzy zlokalizowane w okolicy głowy i szyi mogą powodować specyficzne objawy związane z uciskiem na sąsiednie struktury. Pacjenci mogą zgłaszać problemy z widzeniem, utratę słuchu, zawroty głowy lub słyszenie własnego tętna (określane jako "szum pulsacyjny").5 Niektórzy chorzy odczuwają również trudności w połykaniu, zmiany w głosie czy uporczywy kaszel.9

Ponieważ nowotwory przyzwojowe uwalniają adrenalinę w niekontrolowanych seriach, mogą powodować poważne problemy zdrowotne, takie jak udary mózgu, zawały serca, a w skrajnych przypadkach nawet prowadzić do śmierci. Z tego powodu niektórzy lekarze nazywają te guzy "farmakologiczną bombą zegarową".77

Lokalizacja nowotworów przyzwojowych w organizmie

Około 85% nowotworów przyzwojowych znajduje się w jamie brzusznej, 12% w klatce piersiowej, a jedynie około 3% w obszarze głowy i szyi.55 Co istotne, nowotwory przyzwojowe zlokalizowane w okolicy głowy i szyi są mniej prawdopodobne do przerzutowania (rozprzestrzeniania się do innych części ciała) niż guzy znajdujące się w klatce piersiowej, brzuchu czy miednicy.5

W obrębie głowy i szyi nowotwory te najczęściej rozwijają się wzdłuż tętnicy szyjnej oraz głównych szlaków nerwowych. Mogą one osiągać znaczne rozmiary zanim zostaną wykryte, szczególnie jeśli nie powodują wyraźnych objawów hormonalnych.1 Guzy brzuszne często lokalizują się w pobliżu aorty lub w okolicy nerek, mimo że nie powstają bezpośrednio w nadnerczach.5

Charakter złośliwy czy łagodny?

Około 90% nowotworów przyzwojowych ma charakter niezłośliwy i nie rozprzestrzenia się do innych części ciała.4 Jednak szacuje się, że około 35-50% tych guzów może przerzutować, co oznacza, że mają one potencjał do rozprzestrzeniania się.22 Trudność w ocenie charakteru guza polega na tym, że nawet po usunięciu nowotworu i zbadaniu go pod mikroskopem często niemożliwe jest jednoznaczne rozróżnienie między guzem złośliwym a łagodnym.77

Jedynym definitywnym sposobem na stwierdzenie, że nowotwór przyzwojowy jest złośliwy, jest potwierdzenie inwazji do okolicznych narządów, wykrycie przerzutów w odległych miejscach takich jak płuca czy kości, lub nawrót choroby po leczeniu.77 Nie istnieje test, który pozwoliłby z całą pewnością odróżnić guzy łagodne od złośliwych, dlatego długoterminowa obserwacja jest zalecana dla wszystkich osób z rozpoznaniem nowotworu przyzwojowego.3

Zapobieganie

Ze względu na fakt, że nowotwory przyzwojowe powstają głównie na skutek mutacji genetycznych, a nie działania czynników środowiskowych czy stylu życia, nie istnieją konkretne metody zapobiegania rozwojowi tej choroby u większości osób.7 Jedynym znanym czynnikiem ryzyka są określone zespoły genetyczne, co sprawia, że tradycyjne podejście prewencyjne – takie jak zmiana diety, aktywność fizyczna czy unikanie określonych substancji – nie ma udowodnionego wpływu na zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby.7

Dla osób z rodzinną historią nowotworów przyzwojowych lub guzów chromochłonnych najważniejszą formą "prewencji" jest wczesne wykrywanie. Poradnictwo genetyczne i testy genetyczne mogą pomóc zidentyfikować osoby niosące mutacje w genach związanych z tymi chorobami.55 Jeśli u kogoś w rodzinie rozpoznano nowotwór przyzwojowy, wskazane jest, aby inni członkowie rodziny również rozważyli konsultację genetyczną.8

Osoby, u których zidentyfikowano mutacje genetyczne zwiększające ryzyko rozwoju nowotworów przyzwojowych, mogą być poddawane regularnym badaniom kontrolnym, w tym badaniom obrazowym oraz testom laboratoryjnym sprawdzającym poziom hormonów. Wczesne wykrycie guza, zanim osiągnie on duże rozmiary lub zacznie powodować objawy, może znacznie poprawić rokowanie i ułatwić leczenie.5

Patofizjologia – zmiany w normalnym funkcjonowaniu organizmu

W normalnych warunkach komórki chromochłonne znajdujące się w nadnerczach i wzdłuż określonych struktur nerwowych produkują katecholaminy – hormony niezbędne do utrzymania równowagi wielu funkcji życiowych. Te hormony, w tym adrenalina, noradrenalina i dopamina, regulują częstość bicia serca, ciśnienie krwi, poziom glukozy we krwi oraz sposób, w jaki organizm reaguje na stresujące sytuacje.11

Gdy rozwija się nowotwór przyzwojowy, komórki budujące guz zachowują zdolność do wytwarzania i uwalniania katecholamin, jednak proces ten przestaje być kontrolowany przez normalne mechanizmy regulacyjne organizmu. W rezultacie hormony te mogą być uwalniane w nadmiernych ilościach lub w niekontrolowanych wybuchach, co prowadzi do charakterystycznych objawów choroby.1

Nadmiar adrenaliny i noradrenaliny we krwi powoduje przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia tętniczego oraz zwiększone tempo oddychania. Organizm znajduje się w stanie ciągłej gotowości, jakby był narażony na nieustanny stres – to zjawisko określane jest czasem jako przedłużona reakcja "walcz lub uciekaj".7 U niektórych pacjentów nadmierne wydzielanie katecholamin ma charakter epizodyczny, co oznacza, że objawy pojawiają się nagle, osiągają szczyt i następnie ustępują, aby powrócić w późniejszym czasie.8

Długotrwale niekontrolowane wysokie ciśnienie krwi wywołane nadmiarem katecholamin może prowadzić do poważnych powikłań, w tym uszkodzenia serca, nerek i naczyń krwionośnych. W skrajnych przypadkach nagłe uwolnienie dużych ilości hormonów może wywołać zagrażające życiu sytuacje, takie jak udar mózgu czy zawał serca.77 Z tego powodu wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie medyczne są kluczowe dla uniknięcia tych potencjalnie śmiertelnych komplikacji.5

Guzy zlokalizowane w okolicy głowy i szyi mogą również powodować mechaniczne uciski na sąsiednie struktury, takie jak nerwy czaszkowe, naczynia krwionośne czy drogi oddechowe. W zależności od wielkości i dokładnej lokalizacji guza, może to prowadzić do różnorodnych objawów neurologicznych, problemów z połykaniem, zmian w głosie czy trudności w oddychaniu.5