Przewlekła choroba nerek Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje przewlekła choroba nerek?

Przewlekła choroba nerek jest jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych we współczesnym świecie. Według danych z Stanów Zjednoczonych, ponad jedna na siedem dorosłych osób może mieć przewlekłą chorobę nerek, co stanowi około 15% populacji.12 Co szczególnie niepokojące, aż dziewięć na dziesięć osób z tą chorobą nie wie, że na nią cierpi.2 Ta niewiedza wynika z faktu, że choroba często rozwija się powoli i bezobjawowo przez wiele lat.

Choroba nerek jest jedną z głównych przyczyn zgonów w Stanach Zjednoczonych.3 Każdego dnia około 360 osób rozpoczyna leczenie niewydolności nerek, które obejmuje dializę lub przeszczep nerki.3 W 2019 roku koszty leczenia pacjentów z przewlekłą chorobą nerek w ramach programu Medicare wyniosły 87,2 miliarda dolarów, a dodatkowe 37,3 miliarda dolarów przeznaczono na leczenie osób z końcową niewydolnością nerek.3

Choroba nerek nie dotyka wszystkich grup społecznych w równym stopniu. Jest ona częstsza u osób pochodzenia afrykańskiego oraz azjatyckiego, szczególnie z Azji Południowej.4 Choć może pojawić się w każdym wieku, częściej występuje u osób starszych. Badania przesiewowe są szczególnie zalecane dla osób po 60. roku życia.5

Przyczyny przewlekłej choroby nerek

Przewlekła choroba nerek rzadko pojawia się sama z siebie – zwykle jest skutkiem innych problemów zdrowotnych, które przez dłuższy czas obciążają i uszkadzają nerki. Najczęstszą przyczyną jest nadciśnienie tętnicze, które z czasem wywiera nadmierny nacisk na małe naczynia krwionośne w nerkach, uniemożliwiając im prawidłowe funkcjonowanie.4 Gdy ciśnienie krwi jest zbyt wysokie, delikatne struktury filtracyjne w nerkach ulegają uszkodzeniu, co stopniowo ogranicza ich zdolność do oczyszczania krwi.

Drugą równie istotną przyczyną jest cukrzyca. Zbyt duża ilość glukozy we krwi uszkadza drobne filtry w nerkach, które normalnie zatrzymują odpady, a przepuszczają potrzebne substancje.4 Kiedy te filtry zostają uszkodzone, przestają działać prawidłowo, a nerki tracą swoją funkcję filtracyjną. Zarówno cukrzyca, jak i nadciśnienie często działają łącznie, potęgując uszkodzenie nerek.

Inne przyczyny obejmują wysoki poziom cholesterolu, który prowadzi do odkładania się tłuszczowych złogów w naczyniach krwionośnych zaopatrujących nerki, co utrudnia ich pracę.4 Infekcje nerek, długotrwałe zapalenia wewnątrz nerek, zwane kłębuszkowym zapaleniem nerek, mogą również prowadzić do przewlekłego uszkodzenia.4 Niektóre osoby rodzą się z wielotorbielowatością nerek, stanem dziedzicznym, w którym w nerkach rozwijają się torbiele, stopniowo niszczące zdrową tkankę.4

Warto pamiętać, że przewlekła choroba nerek często jest wynikiem kombinacji różnych problemów. Blokady w odpływie moczu, na przykład przez powtarzające się kamienie nerkowe czy powiększoną prostatę, również mogą prowadzić do uszkodzenia nerek.4 Długotrwałe, regularne stosowanie niektórych leków, takich jak lity czy niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), również może być czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju choroby.4

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej narażony?

Niektóre osoby są bardziej narażone na rozwój przewlekłej choroby nerek ze względu na różne czynniki zdrowotne i demograficzne. Największe ryzyko dotyczy osób z cukrzycą i nadciśnieniem tętniczym – to dwa najważniejsze czynniki ryzyka dla tej choroby.3 Około jedna na trzy osoby z cukrzycą i jedna na pięć osób z nadciśnieniem może rozwinąć przewlekłą chorobę nerek.6

Choroby serca również zwiększają ryzyko problemów nerkowych, ponieważ zdrowie układu sercowo-naczyniowego jest ściśle powiązane z funkcjonowaniem nerek.3 Osoby z historią chorób serca w rodzinie lub te, które już doświadczyły ostrego uszkodzenia nerek w przeszłości, są również bardziej narażone.5

Wiek powyżej 60 lat to kolejny istotny czynnik ryzyka – wraz z wiekiem naturalna funkcja nerek może się pogarszać.5 Historia rodzinna chorób nerek również odgrywa ważną rolę, ponieważ niektóre schorzenia nerek są dziedziczne.3 Osoby z otyłością mają wyższe ryzyko, ponieważ nadmiar masy ciała często wiąże się z nadciśnieniem, cukrzycą i innymi problemami metabolicznymi, które obciążają nerki.3

Kobiety, które miały stan przedrzucawkowy podczas ciąży, również powinny być świadome zwiększonego ryzyka.5 Osoby, które przeszły ostre uszkodzenie nerek, mają większe prawdopodobieństwo rozwinięcia przewlekłej formy choroby. Wreszcie, jak już wspomniano, pochodzenie etniczne ma znaczenie – osoby pochodzenia afrykańskiego i azjatyckiego są bardziej narażone na tę chorobę.4

Objawy przewlekłej choroby nerek

We wczesnych stadiach przewlekłej choroby nerek zwykle nie ma żadnych objawów, dlatego wielu ludzi nie wie, że jest chorych.4 Choroba może być wykryta tylko przez specjalne badania krwi i moczu wykonywane z innych powodów. To sprawia, że wczesne rozpoznanie jest trudne, ale jednocześnie podkreśla znaczenie regularnych kontroli zdrowia, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka.

W miarę jak choroba postępuje i nerki coraz gorzej filtrują krew, mogą zacząć pojawiać się zauważalne objawy. Jednym z częstych symptomów jest uczucie ciągłego zmęczenia i brak energii – dzieje się tak, ponieważ w organizmie gromadzą się toksyny, które powinny być usuwane przez nerki.4 Osoby chore mogą również zauważyć obrzęki wokół kostek, stóp lub rąk, spowodowane zatrzymywaniem nadmiaru płynów w organizmie.4

Innym objawem może być uczucie duszności, które pojawia się, gdy płyn gromadzi się w płucach lub gdy w organizmie powstaje niedokrwistość (zbyt mało czerwonych krwinek), co często towarzyszy chorobom nerek.4 Niektórzy pacjenci zgłaszają nudności i utratę apetytu, co wiąże się z nagromadzeniem toksyn we krwi.4 Mogą wystąpić również zmiany w oddawaniu moczu – może być go więcej lub mniej niż zwykle, a mocz może być spieniony lub zawierać krew.4

W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawić się dodatkowe objawy, takie jak swędzenie skóry, problemy ze snem, bóle mięśni i skurcze, a także problemy z koncentracją i pamięcią.7 Jeśli zaobserwujesz którykolwiek z tych objawów utrzymujących się przez dłuższy czas, szczególnie jeśli masz czynniki ryzyka chorób nerek, warto skonsultować się z lekarzem.

Zapobieganie przewlekłej chorobie nerek

Chociaż nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka choroby nerek, istnieje wiele rzeczy, które możesz zrobić, aby znacznie zmniejszyć prawdopodobieństwo jej rozwoju lub spowolnić postęp, jeśli choroba już się rozwinęła. Najważniejszym krokiem jest kontrolowanie schorzeń, które prowadzą do uszkodzenia nerek, takich jak cukrzyca i nadciśnienie tętnicze.

Jeśli masz cukrzycę, utrzymanie poziomu cukru we krwi w zalecanych granicach jest kluczowe dla ochrony nerek.6 Regularne badania poziomu glukozy, przyjmowanie przepisanych leków i przestrzeganie zaleceń dietetycznych może znacznie spowolnić lub nawet zapobiec uszkodzeniu nerek. Podobnie, kontrolowanie ciśnienia krwi jest niezwykle ważne. Osoby z chorobą nerek powinny dążyć do utrzymania ciśnienia poniżej 140/90 mmHg, a w przypadku osób z cukrzycą – jeszcze niższego.8

Zdrowa dieta odgrywa istotną rolę w zapobieganiu chorobom nerek. Zaleca się ograniczenie spożycia soli do mniej niż 6 gramów dziennie, co odpowiada mniej więcej jednej łyżeczce.8 Zbyt duża ilość soli może podnosić ciśnienie krwi i obciążać nerki. Warto również wybierać zdrowe, zbilansowane posiłki bogate w owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste i niskoenergetyczne nabiał, jednocześnie ograniczając spożycie nasyconych tłuszczów i cukru.8

Regularna aktywność fizyczna to kolejny istotny element zapobiegania. Zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo, na przykład szybkich spacerów.8 Ruch pomaga kontrolować ciśnienie krwi, wagę ciała i poziom cukru we krwi. Jeśli masz nadwagę lub otyłość, utrata wagi może znacznie zmniejszyć obciążenie nerek.

Unikanie palenia tytoniu jest również kluczowe – palenie uszkadza naczynia krwionośne, w tym te w nerkach, i przyspiesza postęp choroby.8 Ograniczenie spożycia alkoholu do nie więcej niż 14 jednostek tygodniowo również pomaga chronić nerki.8 Wreszcie, ostrożne stosowanie leków przeciwbólowych, szczególnie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen, jest ważne, ponieważ mogą one uszkadzać nerki przy długotrwałym stosowaniu.8

Patofizjologia – jak choroba zmienia pracę nerek?

Aby zrozumieć, jak działa przewlekła choroba nerek, najpierw musimy wiedzieć, co robią zdrowe nerki. Masz dwie nerki, każda wielkości myszki komputerowej, które znajdują się z obu stron kręgosłupa, tuż pod żebrami.7 Nerki są jak filtry w twoim organizmie – co 30 minut przefiltrują całą krew, usuwając odpady, toksyny i nadmiar wody.2

Nerki wykonują jednak znacznie więcej niż tylko filtrowanie. Pomagają kontrolować ciśnienie krwi, wysyłają sygnały do organizmu, aby produkował czerwone krwinki, utrzymują kości w zdrowiu i regulują poziom ważnych substancji chemicznych w krwi, takich jak potas i fosfor.2 Kiedy nerki działają prawidłowo, są kluczowe dla utrzymania dobrego zdrowia.

W przewlekłej chorobie nerek dochodzi do uszkodzenia tych delikatnych struktur filtracyjnych wewnątrz nerek. Gdy nerki zaczynają tracić funkcję, nie mogą już skutecznie filtrować odpadów, co oznacza, że odpady te gromadzą się we krwi.7 Choroba nazywana jest "przewlekłą", ponieważ funkcja nerek pogarsza się powoli w czasie. Proces ten może trwać lata, a często osoby nie zauważają żadnych zmian, dopóki uszkodzenie nie jest już znaczne.

Choroba ta charakteryzuje się obecnością uszkodzenia nerek lub oszacowanym współczynnikiem filtracji kłębuszkowej (eGFR) poniżej 60 ml/min/1,73 m² utrzymującym się przez co najmniej 3 miesiące.9 eGFR to pomiar tego, jak dobrze nerki filtrują krew. Gdy ten współczynnik spada, oznacza to, że nerki nie radzą sobie z usuwaniem odpadów tak skutecznie, jak powinny.

W miarę postępu choroby nerki mogą również tracić zdolność do wykonywania innych funkcji. Mogą pojawić się problemy z regulacją ciśnienia krwi, wytwarzaniem czerwonych krwinek (co prowadzi do niedokrwistości) oraz utrzymywaniem odpowiedniego poziomu substancji takich jak wapń, potas i fosfor we krwi.2 Te zmiany wpływają na wiele aspektów zdrowia – od funkcji sercowo-naczyniowych, przez metabolizm kości, aż po ogólne samopoczucie i funkcje poznawcze.9

W najcięższych przypadkach przewlekła choroba nerek może prowadzić do niewydolności nerek, zwanej również schyłkową chorobą nerek. W tym stadium nerki przestają działać niemal całkowicie, a pacjent wymaga dializy (sztucznego oczyszczania krwi maszyną) lub przeszczepu nerki, aby przeżyć.7 Jednak nie każdy z przewlekłą chorobą nerek rozwinie niewydolność – wiele osób może żyć długo z tą chorobą, jeśli jest ona odpowiednio kontrolowana i leczona.