Różyczka

Czym jest różyczka?

Różyczka to wysoce zakaźna choroba wywołana przez wirus różyczki (RuV)1. Jest to łagodne zakażenie wirusowe, które najczęściej występuje u dzieci i młodych dorosłych1. Różyczka jest również nazywana odrą niemiecką lub odrą trzydniową, choć jest to inna choroba niż odra zwykła, powodowana przez inny wirus1.

Choroba zazwyczaj ma łagodny przebieg, a u wielu osób może przebiegać bezobjawowo. Około połowy wszystkich osób zakażonych wirusem różyczki nie ma żadnych objawów1. Różyczka stała się rzadką chorobą w wielu krajach dzięki programom szczepień. Stany Zjednoczone wyeliminowały różyczkę w 2004 roku, co oznacza, że choroba nie rozprzestrzenia się już w sposób ciągły na tym terenie1.

Mimo eliminacji w niektórych krajach, różyczka pozostaje powszechną chorobą w wielu częściach świata, szczególnie w Azji, Afryce i na Bliskim Wschodzie1. Na całym świecie każdego roku odnotowuje się około 26 000 przypadków różyczki1.

Odra niemiecka, różyczka trzydniowa, German measles

Objawy różyczki

Głównym objawem różyczki jest plamista wysypka, która zwykle rozpoczyna się na twarzy lub za uszami i rozprzestrzenia się na szyję i pozostałe części ciała1. Wysypka pojawia się od 2 do 3 tygodni po zakażeniu różyczką1. Na jasnej skórze wysypka wygląda na czerwoną lub różową, natomiast na ciemniejszej skórze może być trudniejsza do zauważenia, ale można ją wyczuć jako chropowatą lub nierówną powierzchnię1.

Inne objawy różyczki mogą obejmować1:

• Wysypkę
• Niewielką gorączkę
• Bóle stawów (szczególnie u dorosłych kobiet)
• Ból głowy
• Złe samopoczucie
• Katar
• Ból gardła
• Zaczerwienione oczy

Mogą również wystąpić powiększone węzły chłonne, szczególnie za uszami i z tyłu głowy1. U starszych dzieci i nastolatków mogą dodatkowo pojawiać się ból oczu, ból gardła i bóle mięśniowe1. Małe dzieci mogą mieć tylko wysypkę bez innych objawów1.

Objawy, szczególnie bóle stawów, są zwykle bardziej nasilone u dorosłych. Do 70% kobiet może doświadczać zapalenia stawów jako powikłania różyczki, podczas gdy jest to rzadkie u dzieci i mężczyzn1.

Czas od zakażenia do pojawienia się objawów, zwany okresem wylęgania, wynosi od 14 do 21 dni, najczęściej 16 do 18 dni1. Różyczka jest łagodną chorobą, która może nie wywoływać żadnych lub tylko niewiele objawów1.

Przyczyny i drogi zakażenia

Różyczka jest wywoływana przez wirus różyczki, który należy do rodziny wirusów RNA1. Choroba przenosi się bardzo łatwo z osoby na osobę.

Wirus różyczki rozprzestrzenia się gdy osoba zakażona kaszle lub kicha, wyrzucając małe kropelki zawierające czynniki zakaźne do powietrza. Kropelki te mogą być wdychane przez osoby znajdujące się w pobliżu1. Można się również zarazić poprzez bezpośredni kontakt z wydzieliną z nosa lub gardła zakażonej osoby1.

Zakażenie może nastąpić również poprzez pośredni kontakt – dotykając przedmiotów, które zostały zanieczyśczone przez wydzieliny z nosa i gardła, a następnie dotykając oczu, nosa lub ust przed umyciem rąk1.

Osoba zakażona może rozprzestrzeniać wirusa od kilku dni przed pojawieniem się wysypki do 5-7 dni po jej pierwszym wystąpieniu1. Różyczka jest zakaźna od tygodnia przed wystąpieniem objawów do 5 dni po pojawieniu się wysypki1. Co ważne, można przenosić wirusa nawet bez widocznych objawów1.

Kto choruje na różyczkę?

Na różyczkę może zachorować każda osoba, która nie została zaszczepiona lub nie chorowała wcześniej na tę chorobę1. Najbardziej narażone są dzieci i młode osoby dorosłe1.

Liczba przypadków różyczki dramatycznie spadła w Stanach Zjednoczonych po wprowadzeniu szczepionki przeciwko różyczce w 1969 roku. Spadek był największy wśród dzieci. Dorośli stanowią coraz większą część nielicznych przypadków, które nadal występują w Stanach Zjednoczonych1. Są to często osoby, które pozostają niezaszczepione z powodów religijnych lub są imigrantami z obszarów, gdzie szczepionka przeciwko różyczce nie jest rutynowo stosowana1.

Różyczka nadal pozostaje powszechną chorobą w wielu częściach świata, a ryzyko narażenia na różyczkę poza Stanami Zjednoczonymi jest wysokie1. Podróżni do krajów, gdzie nadal występują przypadki różyczki, powinni być uodpornieni na tę chorobę1.

Po przechorowaniu różyczki jest bardzo mało prawdopodobne, że można zachorować ponownie1.

Rozpoznanie różyczki

Różyczka jest rozpoznawana za pomocą badania krwi1. Test krwi może pomóc lekarzowi ustalić, czy niedawne zakażenie było spowodowane wirusem różyczki. Badanie pokazuje również, czy dana osoba została zaszczepiona przeciwko różyczce lub jest odporna na wirus1.

Diagnoza kliniczna oparta wyłącznie na wyglądzie wysypki jest zawodna1. Dlatego niezbędne jest badanie laboratoryjne dla potwierdzenia rozpoznania różyczki oraz określenia statusu odporności przed, w trakcie i po ciąży.

Jest bardzo mało prawdopodobne, aby była to różyczka, jeśli osoba otrzymała obie dawki szczepionki MMR (odra, świnka, różyczka) lub wcześniej chorowała na różyczkę1.

Leczenie różyczki

Różyczka zazwyczaj ustępuje sama z pomocą domowych metod leczenia wspomagającego1. Leczenie jest objawowe, ponieważ obecnie nie ma dostępnego specyficznego leku przeciwwirusowego na różyczkę1.

Po uzyskaniu porady od lekarza, osoba chora lub jej dziecko powinny1:

• Dużo odpoczywać, aby pomóc organizmowi w wyleczeniu
• Pić dużo płynów, takich jak woda lub herbata. Osoby z chorobami nerek, serca lub wątroby, które muszą ograniczać płyny, powinny skonsultować się z lekarzem przed zwiększeniem ilości wypijanych płynów
• Przyjmować leki dostępne bez recepty w celu zmniejszenia gorączki i dyskomfortu, takie jak paracetamol (acetaminofen) lub ibuprofen

Nie należy podawać aspiryny osobom poniżej 18 roku życia, ponieważ była ona powiązana z zespołem Reye'a, poważną chorobą1. Należy uważać, aby nie przyjmować dwóch lub więcej leków przeciwbólowych jednocześnie, chyba że lekarz tak zalecił1.

W przypadku uporczywego swędzenia, kąpiele skrobiowe i leki przeciwhistaminowe mogą przynieść ulgę osobom dorosłym1. Można również przykładać zimne, mokre kompresy na wysypkę, aby zmniejszyć świąd1.

W przypadku powikłań leczenie jest następujące1:

• W przypadku ciężkiego zapalenia stawów wpływającego na stawy nośne, zaleca się odpoczynek. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) mogą być pomocne, ale kortykosteroidy nie są wskazane
• Dla pacjentów z zapaleniem mózgu zapewnia się leczenie wspomagające z odpowiednim utrzymaniem płynów i elektrolitów
• Małopłytkowość zwykle ustępuje samoistnie, ale jeśli jest ciężka, można rozważyć podanie dożylnej immunoglobuliny

Jeśli kobieta ciężarna została narażona na kontakt z wirusem różyczki, powinna skonsultować się z lekarzem. Lekarz może podać zastrzyk immunoglobuliny (IG), jeśli badania wykażą, że nie ma odporności. IG nie zapobiega zakażeniu, ale może złagodzić objawy i zmniejszyć prawdopodobieństwo wad wrodzonych, chociaż nie zawsze je zapobiega1.

Powikłania różyczki

Większość zdrowych dzieci i dorosłych mężczyzn wyzdrowieje z różyczki bez żadnych problemów1. U niektórych dorosłych z różyczką, zwłaszcza kobiet, pojawiają się bolesne lub opuchnięte stawy1.

Powikłania różyczki są rzadkie, ale mogą obejmować1:

• Zapalenie stawów (szczególnie u dorosłych kobiet)
• Zapalenie mózgu (encefalopatia)
• Małopłytkowość (obniżona liczba płytek krwi)

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić poważniejsze powikłania. Małopłytkowość jest zwykle samoograniczająca się, ale jeśli jest ciężka, może wymagać leczenia1.

Najbardziej poważne konsekwencje różyczki dotyczą nienarodzonego dziecka, gdy kobieta w ciąży zachoruje na tę chorobę.

Wrodzony zespół różyczkowy

Wrodzony zespół różyczkowy (CRS) to najpoważniejsza postać różyczki1. Występuje, gdy kobieta w ciąży przekazuje różyczkę płodowi. Może to spowodować problemy ze skórą, słuchem, wzrokiem, sercem i mózgiem u noworodków1.

CRS prowadzi do szeregu wad wrodzonych, takich jak głuchota, wady serca, zaćma i upośledzenie neurologiczne1. Zakażenie różyczką w pierwszych 8-10 tygodniach ciąży prowadzi do śmierci płodu lub jego uszkodzenia w aż 90% przypadków. Wiele wad często występuje jednocześnie (na przykład głuchota, ślepota, uszkodzenie mózgu i serca oraz upośledzenie umysłowe), a późne powikłania są coraz częściej rozpoznawane1.

Ryzyko maleje do około 10-20%, jeśli matka zachoruje na różyczkę w 16. tygodniu ciąży, a wady są rzadkie po 20. tygodniu1.

Szacuje się, że na całym świecie każdego roku około 100 000 niemowląt rodzi się z wrodzonym zespołem różyczkowym1. Różyczka jest wiodącą, możliwą do zapobieżenia przez szczepienia, przyczyną wad wrodzonych1.

Leczenie noworodków z wrodzonym zespołem różyczkowym jest objawowe1. Zapewnia się badania przesiewowe wzroku i słuchu dla bezobjawowych noworodków. Niemowlęta ze skomplikowanym wrodzonym zespołem różyczkowym, u których rozwija się niewydolność oddechowa, wymagają przyjęcia na oddział intensywnej terapii noworodka w celu leczenia niedotlenienia i wsparcia oddechowego1.

Różyczka w ciąży

Różyczka jest bardzo rzadka w czasie ciąży, ale jeśli kobieta w ciąży zachoruje na różyczkę, choroba ta może zaszkodzić jej dziecku1. Różyczka stwarza największe zagrożenie podczas ciąży, gdzie zakażenie matki, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, może skutkować poważnymi konsekwencjami dla płodu, w tym poronieniem lub wrodzonym zespołem różyczkowym1.

Może to spowodować1:

• Utratę dziecka (poronienie)
• Poważne problemy po urodzeniu dziecka – takie jak problemy z wzrokiem, słuchem, sercem lub mózgiem

Ryzyko jest najwyższe, jeśli kobieta zachoruje na różyczkę we wczesnej ciąży1. Uważa się, że nie ma ryzyka dla dziecka, jeśli kobieta zachoruje na różyczkę po 20. tygodniu ciąży1.

Zakażenie wirusem różyczki podczas ciąży może skutkować poronieniem, śmiercią płodu lub wrodzonym zespołem różyczkowym. Najpoważniejsze uszkodzenia występują we wczesnej ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze1.

Jeśli kobieta w ciąży ma następujące objawy, powinna natychmiast zadzwonić do położnej, oddziału położniczego lub lekarza1:

• Ma wysypkę lub inne objawy różyczki
• Miała kontakt z osobą chorą na różyczkę

Nawet jeśli kobieta była wcześniej zaszczepiona przeciwko różyczce, powinna skontaktować się ze swoim lekarzem, jeśli miała kontakt z osobą chorą na różyczkę lub jeśli ma objawy tej choroby.

Zapobieganie i szczepienia

Najlepszą ochroną przed różyczką jest szczepionka MMR (odra, świnka, różyczka)1. Różyczka można zapobiegać poprzez szczepienie1. Zapobieganie poprzez wysoki zasięg szczepień przeciwko różyczce pozostaje podstawą kontroli tej choroby1.

Szczepionka przeciwko różyczce jest dostępna w połączonych szczepionkach, które zawierają również szczepionki przeciwko innym poważnym i potencjalnie śmiertelnym chorobom1. Bezpieczna i opłacalna szczepionka jest dostępna1.

W 2022 roku, mimo dostępności skutecznej szczepionki, szacuje się, że na całym świecie wystąpiło około 17 865 przypadków różyczki1. Każda osoba, która nie została zaszczepiona przeciwko różyczce, jest narażona na ryzyko zachorowania1.

Zapobieganie różyczce jest ważne, ponieważ podróżni mogą przynieść ją do krajów, gdzie choroba została wyeliminowana, i rozprzestrzenić ją wśród osób niezaszczepionych1.

Jak unikać rozprzestrzeniania choroby

Różyczka rozprzestrzenia się przez kaszel i kichanie1. Może być poważna dla niektórych osób, dlatego należy starać się unikać przenoszenia jej na innych.

Aby zapobiec rozprzestrzenianiu różyczki, należy1:

• Nie chodzić do przedszkola, szkoły lub pracy przez 5 dni po pojawieniu się wysypki
• Starać się unikać bliskiego kontaktu z osobami w ciąży
• Często myć ręce mydłem i ciepłą wodą
• Używać chusteczek podczas kaszlu lub kichania
• Wyrzucać użyte chusteczki do kosza

Nie należy1:

• Dzielić się sztućcami, kubkami, ręcznikami, ubraniami lub pościelą

Osoby z różyczką powinny zostać w domu i unikać kontaktu z innymi osobami, szczególnie z kobietami w ciąży, tak bardzo jak to możliwe, aby nie rozprzestrzeniać choroby1. Nie należy chodzić do przedszkola, szkoły lub pracy przez 7 dni po pierwszym pojawieniu się wysypki1.

Minimalny okres izolacji dla różyczki pozaporodowej wynosi 5 dni od początku wysypki1. Osoba z różyczką jest najbardziej zakaźna na kilka dni przed pojawieniem się objawów1.

Należy również unikać kontaktu z osobami, które nigdy nie miały różyczki i nie zostały zaszczepione przeciwko tej chorobie1. Osoby palące powinny unikać palenia, ponieważ palenie może pogorszyć objawy1.