Skąpodrzewiak złośliwy Podstawowe informacje

Epidemiologia – jak często występuje skąpodrzewiak złośliwy

Skąpodrzewiak złośliwy należy do rzadkich nowotworów układu nerwowego. Na całym świecie lekarze diagnozują rocznie niespełna 24 000 nowych przypadków tej choroby.1 To stosunkowo niewielka liczba, biorąc pod uwagę globalną populację i częstość występowania innych typów nowotworów. Guzy te stanowią zaledwie około 3% do 4% wszystkich nowotworów mózgu, co oznacza, że większość lekarzy spotyka się z nimi stosunkowo rzadko w swojej praktyce klinicznej.1

Wśród wszystkich glejaków – czyli guzów pochodzących z komórek glejowych, które wspierają i chronią neurony w mózgu – skąpodrze­wiaki stanowią od 5% do 15% przypadków.1 Ta stosunkowo niewielka częstość występowania sprawia, że choroba pozostaje wyzwaniem diagnostycznym, a pacjenci często muszą szukać ośrodków specjalistycznych z doświadczeniem w leczeniu rzadkich guzów mózgu.

Pod względem demograficznym istnieją pewne wzorce dotyczące tego, kto jest bardziej narażony na rozwój skąpodrze­wiaka. Większość pacjentów otrzymuje diagnozę między 40. a 50. rokiem życia, choć choroba może wystąpić także w innych grupach wiekowych.1 Guzy te są nieco częstsze u mężczyzn niż u kobiet.2 Badania pokazują również, że skąpodrze­wiaki częściej diagnozuje się u osób rasy białej oraz u osób niehiszpańskiego pochodzenia, choć przyczyny tych różnic etnicznych nie są do końca poznane.2

U dzieci skąpodrze­wiak złośliwy występuje bardzo rzadko, co odróżnia go od niektórych innych typów guzów mózgu, które mają większą tendencję do pojawiania się w młodszym wieku.2 Co ciekawe, badania wykazały, że komórki, z których rozwijają się skąpodrze­wiaki u dorosłych, różnią się od tych u dzieci, co sugeruje, że mechanizmy powstawania guza mogą być odmienne w zależności od wieku.2

Przyczyny powstawania skąpodrze­wiaka złośliwego

Skąpodrzewiak rozwija się z określonego typu komórek zwanych oligodendrocytami. Te komórki należą do szerszej grupy komórek glejowych, które stanowią system wsparcia dla neuronów w mózgu i rdzeniu kręgowym. Nazwa "oligodendrocyt" pochodzi z języka greckiego i można ją rozbić na części: "oligo" oznacza mały, "dendro" odnosi się do struktury przypominającej drzewo, a "cytes" to po prostu komórki.1

Oligodendrocyty pełnią w mózgu bardzo ważną funkcję. Każdy z nich ma główne ciało komórkowe i dziesiątki odnóg przypominających gałęzie, które oplatają aksony – długie wyrostki neuronów – otaczając od 30 do 40 pobliskich komórek nerwowych.1 Te odnogi tworzą osłonkę mielinową, tłuszczową warstwę ochronną, która zabezpiecza aksony i pomaga utrzymać odpowiednią szybkość przekazywania sygnałów nerwowych przez neurony.1

Choć wiemy, z jakich komórek rozwija się skąpodrzewiak, przyczyna, dla której dochodzi do niekontrolowanego wzrostu tych komórek, pozostaje w dużej mierze nieznana. Rak to choroba genetyczna – oznacza to, że jest wywoływana przez zmiany w genach komórek.3 Jednak te zmiany genetyczne nie są dziedziczone od rodziców w przypadku zdecydowanej większości skąpodrze­wiaków. Tylko około 5% guzów mózgu ma podłoże genetyczne, które mogłoby być przekazywane w rodzinach.4

Badania wykazały, że do rozpoznania skąpodrze­wiaka potrzebne jest znalezienie dwóch konkretnych zmian genetycznych: mutacji w genie IDH oraz bardzo specyficznej zmiany w chromosomach komórek guza, gdzie tracona jest krótka część chromosomu 1 oraz długa część chromosomu 19 (znana jako kodelesja 1p/19q).3 Te zmiany molekularne pomagają lekarzom odróżnić skąpodrze­wiak od innych typów guzów mózgu i często wpływają na sposób reagowania guza na leczenie.

Czynniki ryzyka zwiększające prawdopodobieństwo zachorowania

W przeciwieństwie do wielu innych chorób, w przypadku skąpodrze­wiaka złośliwego nie zidentyfikowano jasnych czynników ryzyka związanych ze stylem życia czy zachowaniami, które można by modyfikować. Nie ma dowodów na to, że palenie tytoniu, dieta, poziom aktywności fizycznej czy narażenie na określone substancje chemiczne zwiększają ryzyko rozwoju tego guza.

Wiek wydaje się być jednym z niewielu czynników, które mają znaczenie. Jak wspomniano wcześniej, większość przypadków diagnozuje się u osób w średnim wieku, między 40. a 50. rokiem życia.1 Dzieci chorują bardzo rzadko, podobnie jak osoby bardzo starsze. Nie oznacza to jednak, że każda osoba w tej grupie wiekowej jest zagrożona – skąpodrzewiak pozostaje rzadką chorobą nawet w tym przedziale wiekowym.

Płeć też ma pewne znaczenie, choć różnice nie są dramatyczne. Mężczyźni rozwijają skąpodrze­wiaki nieco częściej niż kobiety.2 Przyczyny tej dysproporcji nie są znane i mogą być związane z różnicami hormonalnymi, genetycznymi lub innymi czynnikami biologicznymi między płciami.

Niektóre rzadkie zespoły genetyczne mogą zwiększać ogólne ryzyko rozwoju guzów mózgu, ale większość osób ze skąpodrze­wiakiem nie ma żadnej znanej predyspozycji genetycznej. Historia rodzinna guzów mózgu nie jest typowym czynnikiem ryzyka dla tej choroby. Nawet gdy w rodzinie występuje więcej niż jeden przypadek guza mózgu, jest to zazwyczaj zbieg okoliczności, a nie wskazówka na dziedziczenie.4

W praktyce oznacza to, że większość ludzi, którzy rozwijają skąpodrze­wiaka złośliwego, nie ma żadnych oczywistych czynników ryzyka ani oznak ostrzegawczych przed diagnozą. Guz pojawia się spontanicznie, bez wyraźnej przyczyny, którą można by było przewidzieć lub uniknąć.

Objawy skąpodrze­wiaka złośliwego

Objawy skąpodrze­wiaka złośliwego mogą być bardzo zróżnicowane i zależą głównie od lokalizacji guza w mózgu oraz jego wielkości. Wolno rosnące guzy stopnia 2 mogą przez wiele lat nie powodować żadnych zauważalnych objawów, ponieważ rozwijają się tak powoli, że mózg ma czas na przystosowanie się do ich obecności.3 W wielu przypadkach taki guz formuje się latami, zanim w ogóle zostanie wykryty.3

Najbardziej powszechnym pierwszym objawem skąpodrze­wiaka są napady padaczkowe, które występują u około 60% pacjentów jeszcze przed postawieniem diagnozy.2 Napad padaczkowy może być przerażającym doświadczeniem zarówno dla pacjenta, jak i dla świadków, i często to właśnie on skłania ludzi do poszukania pomocy medycznej. Napady mogą przybierać różne formy – od krótkich epizodów "zamyślenia" czy drgawek w jednej części ciała, po pełne napady z utratą przytomności i konwulsjami całego ciała.

Bóle głowy to kolejny częsty objaw, choć nie każdy ból głowy oznacza guza mózgu.5 Bóle głowy związane z guzem mogą nasilać się z czasem, mogą być szczególnie dokuczliwe rano lub mogą nie ustępować po standardowych lekach przeciwbólowych. Mogą też być związane z innymi objawami, takimi jak nudności czy wymioty, szczególnie w godzinach porannych.

Skąpodrze­wiaki najczęściej rozwijają się w płatach czołowych lub skroniowych mózgu – największej części mózgu zwanej półkulami mózgowymi.5 Płat czołowy, znajdujący się za czołem, odpowiada za wiele złożonych funkcji, takich jak osobowość, zachowanie, logiczne myślenie i kontrola ruchu.6 Gdy guz rozwija się w tej okolicy, może powodować zmiany w osobowości, problemy z zachowaniem, osłabienie lub trudności z kontrolowaniem ruchów ciała.7

Z kolei płat skroniowy jest odpowiedzialny za pamięć i mowę.6 Guzy w tej części mózgu mogą prowadzić do problemów z mówieniem, trudności w rozumieniu języka, problemów z pamięcią oraz napadów padaczkowych.7 Pacjenci mogą zauważyć, że zapominają słów, mają trudności z nazywaniem przedmiotów lub nie mogą zrozumieć tego, co do nich mówi ktoś inny.

Inne możliwe objawy skąpodrze­wiaka to osłabienie lub drętwienie w niektórych częściach ciała, problemy z równowagą i ruchem oraz trudności z myśleniem czy koncentracją.2 Niektórzy pacjenci zgłaszają zmiany w percepcji zmysłowej, takie jak problemy ze wzrokiem, słuchem czy węchem. Objawy mogą rozwijać się stopniowo w przypadku wolno rosnących guzów lub pojawiać się nagle, gdy guz rośnie szybciej lub gdy guz stopnia 2 przekształca się w bardziej agresywny guz stopnia 3.2

Zapobieganie – czy można uniknąć zachorowania

W przypadku skąpodrze­wiaka złośliwego nie istnieją znane metody zapobiegania, ponieważ nie zidentyfikowano modyfikowalnych czynników ryzyka ani przyczyn środowiskowych, które można by wyeliminować. W przeciwieństwie do niektórych nowotworów, gdzie zmiany stylu życia – takie jak rzucenie palenia, zmiana diety czy zwiększenie aktywności fizycznej – mogą zmniejszyć ryzyko, w przypadku guzów mózgu takie strategie nie zostały udowodnione.

Nie ma szczepionki, która mogłaby zapobiec skąpodrze­wiakowi, nie ma także suplementów diety czy specjalnych zabiegów, które zostałyby potwierdzone jako skuteczne w zmniejszaniu ryzyka. Choroba rozwija się w wyniku spontanicznych zmian genetycznych w komórkach mózgu, na które obecnie nie mamy wpływu.

Ponieważ większość skąpodrze­wiaków nie ma charakteru dziedzicznego, nie ma też potrzeby rutynowych badań przesiewowych dla członków rodzin osób, u których zdiagnozowano tę chorobę. Testy genetyczne mogą być pomocne w niektórych rzadkich przypadkach zespołów genetycznych zwiększających ogólne ryzyko guzów mózgu, ale nie są zalecane dla ogólnej populacji.

Najważniejszą formą "zapobiegania" w tym kontekście jest po prostu świadomość objawów i szybka reakcja, gdy coś niepokojącego się pojawi. Wczesne wykrycie guza, gdy jest jeszcze stosunkowo niewielki, może ułatwić leczenie i poprawić rokowania. Dlatego każda osoba, która doświadcza nowych objawów neurologicznych – takich jak pierwszy w życiu napad padaczkowy, uporczywe bóle głowy o nietypowym charakterze, zmiany w zachowaniu czy problemy z mową – powinna skonsultować się z lekarzem bez zbędnej zwłoki.

Patofizjologia – co dzieje się w mózgu przy skąpodrze­wiaku

Aby zrozumieć, jak skąpodrzewiak wpływa na mózg, warto najpierw poznać normalne funkcje komórek, z których się on rozwija. Oligodendrocyty to komórki glejowe, które stanowią system wsparcia dla neuronów. Ich główną funkcją jest tworzenie osłonki mielinowej wokół aksonów neuronów – długich wyrostków, przez które przechodzą sygnały elektryczne.1

Mielina to tłuszczowa warstwa ochronna, która działa podobnie do izolacji wokół przewodu elektrycznego. Chroni akson i zapewnia, że sygnały nerwowe mogą szybko i sprawnie przemieszczać się przez neuron bez utraty energii.1 Bez prawidłowo funkcjonującej mieliny sygnały nerwowe byłyby wolniejsze i mniej efektywne, co mogłoby zakłócać wszystkie funkcje mózgu – od ruchu po myślenie.

W przypadku skąpodrze­wiaka dochodzi do niekontrolowanego podziału i wzrostu tych komórek wspomagających. Zamiast tworzyć uporządkowaną strukturę mielinową, komórki te zaczynają się namnażać w sposób chaotyczny, tworząc masę – guz. Ten guz zajmuje miejsce w mózgu i zaczyna wywierać nacisk na otaczające zdrowe tkanki.

Guzy stopnia 2, nazywane niskostopniowymi, rosną powoli i mogą penetrować pobliskie zdrowe tkanki mózgowe bez wywoływania natychmiastowych objawów.3 Ten wolny wzrost pozwala mózgowi częściowo przystosować się do obecności guza, co tłumaczy, dlaczego niektórzy pacjenci nie mają objawów przez wiele lat. Jednak z czasem nawet wolno rosnący guz może zacząć zakłócać normalne funkcje mózgu, wywołując napady padaczkowe lub inne objawy.

Guzy stopnia 3, zwane anaplastycznymi skąpodrze­wiakami lub guzami złośliwymi, rosną znacznie szybciej.3 Te guzy mają bardziej agresywny charakter i są bardziej inwazyjne, co oznacza, że szybciej przenikają do otaczających tkanek i mogą szybciej powodować objawy. Komórki w guzach stopnia 3 dzielą się aktywnie i mają cechy charakterystyczne dla nowotworów złośliwych, widoczne pod mikroskopem – w tym nietypowe kształty komórek i wzorce naczyń krwionośnych zwane "drutem kurczaka".5

Diagnostyka skąpodrze­wiaka wymaga nie tylko obrazowania mózgu, ale także badania molekularnego tkanki guza. Charakterystyczne cechy genetyczne – mutacja IDH i kodelesja 1p/19q – pomagają lekarzom potwierdzić rozpoznanie i zaplanować odpowiednie leczenie.3 Te zmiany genetyczne wpływają także na rokowania: guzy z kodelesją 1p/19q zazwyczaj lepiej reagują na leczenie niż inne typy glejaków.

Wpływ guza na funkcje mózgu zależy od jego lokalizacji. Guz w płacie czołowym może zakłócać kontrolę ruchową, logiczne myślenie, planowanie i osobowość. Guz w płacie skroniowym może wpływać na pamięć, rozumienie języka i przetwarzanie dźwięków. Nacisk wywierany przez rosnący guz może także prowadzić do wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co objawia się bólami głowy, nudnościami i wymiotami.

Napady padaczkowe, częsty objaw skąpodrze­wiaków, wynikają z nieprawidłowej aktywności elektrycznej w mózgu wyzwalanej przez obecność guza. Guz może drażnić neurony w otaczającej tkance, prowadząc do niesynchronicznej, gwałtownej aktywności elektrycznej, która objawia się jako napad.