Stan przedrzucawkowy

Czym jest stan przedrzucawkowy

Stan przedrzucawkowy, znany również jako preeklampsia, to schorzenie występujące wyłącznie u kobiet w ciąży. Jest to zaburzenie charakteryzujące się podwyższonym ciśnieniem tętniczym, które zazwyczaj rozwija się po 20. tygodniu ciąży1. Choroba ta dotyka od 2% do 8% wszystkich ciąż na całym świecie2.

W przeszłości do rozpoznania stanu przedrzucawkowego wymagano obecności zarówno wysokiego ciśnienia, jak i białka w moczu. Jednak według aktualnych wytycznych, diagnoza może zostać postawiona na podstawie utrzymującego się wysokiego ciśnienia tętniczego, które pojawiło się w czasie ciąży lub w okresie poporodowym, w połączeniu z wysokim poziomem białka w moczu lub nowym wystąpieniem zmniejszonej liczby płytek krwi, problemów z nerkami lub wątrobą, płynu w płucach, albo objawów neurologicznych, takich jak drgawki lub zaburzenia wzroku3.

Stan przedrzucawkowy stanowi poważne zagrożenie, powodując rocznie około 46 000 zgonów matek oraz około 500 000 zgonów płodów lub noworodków na całym świecie2. Schorzenie to odpowiada za około 10% zgonów matek w Azji i Afryce oraz 25% w Ameryce Łacińskiej2.

Objawy i oznaki stanu przedrzucawkowego

Wczesne oznaki stanu przedrzucawkowego obejmują wysokie ciśnienie tętnicze (nadciśnienie) oraz obecność białka w moczu (białkomocz). Te objawy często pozostają niezauważone przez samą pacjentkę, ale powinny zostać wykryte podczas rutynowych badań prenatalnych4.

W niektórych przypadkach mogą rozwinąć się bardziej widoczne objawy. Należą do nich silne bóle głowy, które nie ustępują lub stają się coraz gorsze, problemy ze wzrokiem, takie jak niewyraźne widzenie lub błyski światła przed oczami, oraz ból w górnej części brzucha, szczególnie po prawej stronie, tuż pod żebrami45.

Inne objawy mogą obejmować nagły obrzęk twarzy, dłoni lub stóp, wymioty, oraz uczucie zawrotów głowy lub omdlenia45. Warto zauważyć, że pewien obrzęk stóp i kostek jest uważany za normalny w czasie ciąży, jednak nagły i znaczny obrzęk, szczególnie twarzy i rąk, może wskazywać na stan przedrzucawkowy.

W przypadkach ciężkiego stanu przedrzucawkowego mogą wystąpić problemy z oddychaniem, zmniejszenie częstości oddawania moczu, nudności i wymioty stanowiące niepokojący objaw, a także zmiany w widzeniu, w tym przemijająca ślepota lub zwiększona wrażliwość na światło5.

Jeśli zauważysz którykolwiek z tych objawów, natychmiast skontaktuj się z lekarzem, dzwoniąc do położnej, gabinetu lekarskiego lub na numer alarmowy. Szybka reakcja jest kluczowa dla bezpieczeństwa zarówno matki, jak i dziecka4.

Czynniki ryzyka

Istnieje wiele czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego. Do głównych czynników ryzyka należą: cukrzyca, wysokie ciśnienie tętnicze lub choroba nerek istniejące przed ciążą, oraz choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy lub zespół antyfosfolipidowy4.

Kobiety, które miały wysokie ciśnienie tętnicze lub stan przedrzucawkowy podczas poprzedniej ciąży, są bardziej narażone na ponowne wystąpienie tego schorzenia. Również pierwsza ciąża wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju stanu przedrzucawkowego5.

Inne czynniki, które nieznacznie zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia stanu przedrzucawkowego, to: rodzinna historia tej choroby, wiek 40 lat lub więcej, upływ ponad 10 lat od ostatniej ciąży, ciąża mnoga (bliźnięta lub trojaczki), oraz wskaźnik masy ciała (BMI) wynoszący 35 lub więcej4. Ciąża z wykorzystaniem in vitro, szczególnie po przeniesieniu zamrożonego zarodka, również zwiększa ryzyko5.

Jeśli kobieta ma dwa lub więcej z tych czynników ryzyka, prawdopodobieństwo rozwoju stanu przedrzucawkowego jest wyższe. W takich przypadkach lekarz może zalecić przyjmowanie od 75 do 150 mg aspiryny dziennie, począwszy od 12. tygodnia ciąży aż do porodu, jako środek zapobiegawczy4.

Przyczyny stanu przedrzucawkowego

Dokładna przyczyna stanu przedrzucawkowego nie jest w pełni poznana. Uważa się, że problem zaczyna się w łożysku – narządzie łączącym układ krwionośny matki z krwioobiegiem dziecka4.

Najnowsze badania wskazują, że stan przedrzucawkowy występuje, gdy łożysko nie zagnieżdża się tak głęboko, jak powinno, w ścianie macicy podczas pierwszego trymestru ciąży. Jest to związane z nieprawidłowym rozwojem naczyń krwionośnych w połączeniu między ścianą macicy a łożyskiem, co może utrudniać optymalne dostarczanie tlenu i składników odżywczych do rozwijającego się płodu6.

Przyczyna tych problemów nie jest do końca jasna, ale może być wpływana przez geny matki lub ojca, układ odpornościowy matki, a także schorzenia, które matka może mieć przed ciążą, takie jak cukrzyca czy wysokie ciśnienie tętnicze6.

Niezależnie od przyczyny, wczesne nieprawidłowości w tworzeniu łożyska prowadzą do zmian, które później wpływają na naczynia krwionośne i inne narządy. Tętnice w całym ciele mogą się kurczyć, co prowadzi do wzrostu ciśnienia tętniczego. To z kolei może powodować uszkodzenie narządów, w tym nerek, wątroby, mózgu i oczu6.

Diagnozowanie choroby

Diagnoza stanu przedrzucawkowego opiera się przede wszystkim na regularnych pomiarach ciśnienia tętniczego podczas wizyt prenatalnych. Ciśnienie tętnicze zawiera dwie liczby: górna liczba (ciśnienie skurczowe) mierzy ciśnienie w tętnicach, gdy serce się kurczy, a dolna liczba (ciśnienie rozkurczowe) mierzy ciśnienie, gdy serce odpoczywa między uderzeniami7.

Wartości ciśnienia tętniczego wynoszące 140/90 mmHg lub wyższe, zmierzone przy dwóch odrębnych okazjach w odstępie co najmniej czterech godzin, po 20. tygodniu ciąży, mogą wskazywać na stan przedrzucawkowy7. Normalny zakres ciśnienia tętniczego to 120/80 mmHg lub niższy.

Badanie moczu na obecność białka jest kolejnym kluczowym elementem diagnostyki. Jeśli poziom białka w moczu przekracza określony próg, wspiera to rozpoznanie stanu przedrzucawkowego5.

Lekarz może również zlecić różne badania krwi w celu sprawdzenia funkcjonowania nerek i wątroby, a także badania ultrasonograficzne (USG) do oceny przepływu krwi przez łożysko, wzrostu dziecka oraz ilości płynu owodniowego8. Elektroniczne monitorowanie pracy serca dziecka, zwane kardiotokografią, może wykryć stres lub niepokój u płodu8.

Im wcześniej stan przedrzucawkowy zostanie zdiagnozowany i monitorowany, tym lepsze rokowanie dla matki i dziecka. Dlatego tak ważne jest uczestniczenie we wszystkich zaplanowanych wizytach prenatalnych, nawet jeśli kobieta czuje się dobrze4.

Leczenie i postępowanie

Jedynym sposobem na całkowite wyleczenie stanu przedrzucawkowego jest poród. Z tego powodu kobiety z tym schorzeniem są zazwyczaj regularnie monitorowane, aż do momentu, gdy będzie możliwe bezpieczne urodzenie dziecka8.

Po zdiagnozowaniu stanu przedrzucawkowego pacjentka powinna zostać skierowana do specjalisty, zazwyczaj w szpitalu, w celu dokładnej oceny. W szpitalu będzie ściśle monitorowana w celu określenia, jak ciężkie jest schorzenie i czy konieczny jest pobyt w szpitalu8.

Optymalne postępowanie z kobietą ze stanem przedrzucawkowym zależy od wieku ciążowego i nasilenia choroby. Głównym celem jest bezpieczeństwo matki, a następnie urodzenie zdrowego noworodka. U pacjentek ze stanem przedrzucawkowym bez cech ciężkich często wywołuje się poród po 37. tygodniu ciąży. Przed tym czasem niedojrzały płód jest leczony konserwatywnie, z zastosowaniem kortykosteroidów w celu przyspieszenia dojrzewania płuc w przygotowaniu do wcześniejszego porodu9.

U pacjentek ze stanem przedrzucawkowym z cechami ciężkimi należy rozważyć wywołanie porodu po 34. tygodniu ciąży. W tych przypadkach nasilenie choroby musi być zestawione z ryzykiem wcześniactwa u dziecka9.

W leczeniu wysokiego ciśnienia tętniczego zaleca się stosowanie leków w celu obniżenia ciśnienia krwi. Te leki zmniejszają prawdopodobieństwo poważnych powikłań, takich jak udar. Niektóre leki stosowane regularnie w leczeniu obejmują labetalol, nifedipinę lub metylodopę8.

Leki przeciwdrgawkowe mogą być przepisane w celu zapobiegania napadom, jeśli kobieta ma ciężki stan przedrzucawkowy i dziecko ma urodzić się w ciągu 24 godzin, lub jeśli wystąpiły drgawki. Mogą być również stosowane do leczenia napadów, jeśli już się pojawią8. Siarczan magnezu zmniejsza ryzyko rzucawki o ponad połowę2.

Powikłania

Nieleczony lub źle kontrolowany stan przedrzucawkowy może prowadzić do poważnych, a nawet zagrażających życiu powikłań zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

Jednym z najpoważniejszych powikłań jest rzucawka – termin używany, gdy u kobiety z ciężkim stanem przedrzucawkowym rozwijają się drgawki. Innym poważnym powikłaniem jest zwiększone ryzyko udaru mózgu podczas ciąży i po porodzie6.

Stan przedrzucawkowy może również powodować zespół HELLP (hemoliza, podwyższone enzymy wątrobowe i niska liczba płytek krwi), który jest ciężką formą stanu przedrzucawkowego. Ten zespół objawów może prowadzić do poważnego uszkodzenia wątroby i problemów z krzepnięciem krwi1.

Dla matki stan przedrzucawkowy może wpływać na dopływ krwi do łożyska, uszkadzać wątrobę i nerki lub powodować gromadzenie się płynu w płucach10. Schorzenie to stanowi stres dla serca i innych narządów.

Dla dziecka stan przedrzucawkowy zwiększa ryzyko poważnych problemów. Może powodować ograniczenie wzrostu płodu z powodu nieprawidłowego dopływu krwi przez łożysko. Stan ten jest również jedną z głównych przyczyn przedwczesnego porodu – porodu przed 37. tygodniem ciąży. W Stanach Zjednoczonych stan przedrzucawkowy jest przyczyną około 15% przedwczesnych porodów10.

Rzadko stan przedrzucawkowy może wystąpić po porodzie, najczęściej w ciągu 48 godzin. Nazywa się to stanem przedrzucawkowym poporodowym5. Z tego powodu ważne jest kontynuowanie monitorowania zdrowia kobiety również po urodzeniu dziecka.

Zapobieganie stanowi przedrzucawkowemu

Chociaż nie ma pewnego sposobu na całkowite zapobieżenie stanowi przedrzucawkowemu, istnieją działania, które mogą zmniejszyć ryzyko jego wystąpienia, szczególnie u kobiet z grupy wysokiego ryzyka.

Jeśli kobieta jest uważana za osobę wysokiego ryzyka wystąpienia stanu przedrzucawkowego, może otrzymać zalecenie przyjmowania małej dawki aspiryny – od 75 do 150 mg dziennie – począwszy od 12. tygodnia ciąży aż do porodu4. Aspiryna w małych dawkach może pomóc w zapobieganiu stanowi przedrzucawkowemu u kobiet ze zwiększonym ryzykiem.

Ważne jest również utrzymywanie zdrowej masy ciała przed ciążą i nabieranie odpowiedniej ilości kilogramów w czasie ciąży. Nadmierne przybieranie na wadze w czasie ciąży może być szkodliwe. Porozmawiaj z lekarzem o tym, ile przybrania na wadze jest dla Ciebie zdrowe11.

Kobiety powinny unikać używania tytoniu, produktów tytoniowych, w tym konopi indyjskich i innych substancji. Mogą one zaszkodzić zdrowiu matki, a także wpłynąć na wzrost dziecka, jego zdrowie oraz rozwój mózgu i płuc11.

Regularne uczestnictwo we wszystkich wizytach prenatalnych jest kluczowe. Nawet jeśli kobieta czuje się dobrze, rutynowe badania mogą wykryć wczesne oznaki stanu przedrzucawkowego, zanim pojawią się poważniejsze objawy. Wczesne wykrycie pozwala na lepsze monitorowanie i leczenie4.

Długofalowe skutki zdrowotne

Stan przedrzucawkowy nie jest już postrzegany wyłącznie jako choroba ciąży, która znika po porodzie. Coraz więcej badań pokazuje, że kobiety, które przeszły stan przedrzucawkowy, mają zwiększone ryzyko problemów zdrowotnych w późniejszym życiu.

Zarówno Amerykańskie Kolegium Kardiologiczne, jak i Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne wymieniają stan przedrzucawkowy jako główny czynnik ryzyka chorób układu krążenia, nawet w odległej przyszłości. Kobiety, które miały stan przedrzucawkowy, są co najmniej dwukrotnie bardziej narażone na choroby serca w późniejszym życiu12.

Istnieje silny związek między stanem przedrzucawkowym a przyszłym ryzykiem przewlekłego nadciśnienia tętniczego, udaru mózgu, niewydolności serca, zawału serca i choroby naczyń obwodowych12. Choroby układu krążenia były odpowiedzialne za jeden na pięć zgonów kobiet w Stanach Zjednoczonych w 2021 roku – więcej niż jakakolwiek inna przyczyna, w tym zgony ze wszystkich rodzajów nowotworów razem wziętych.

Z tego powodu obecnie uważa się stan przedrzucawkowy za sygnał ostrzegawczy, który powinien być wskazaniem do wcześniejszej oceny czynników ryzyka chorób układu krążenia. Pacjentki zdiagnozowane ze stanem przedrzucawkowym prawdopodobnie skorzystałyby z wcześniejszego badania przesiewowego czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, w tym badań kardiometabolicznych, które obejmują sprawdzenie poziomu cholesterolu, markerów cukrzycy typu 2 i innych chorób, w ciągu roku po porodzie12.

Znajomość tej długoterminowej zależności jest ważna, ponieważ pozwala kobietom, które przeszły stan przedrzucawkowy, oraz ich lekarzom podjąć działania zapobiegawcze wcześniej, aby chronić zdrowie serca na przyszłość.