Wstrząs Leczenie

Kiedy liczy się każda sekunda – o ratowaniu życia w stanie wstrząsu

Wstrząs to nie tylko medyczny termin, ale przede wszystkim sytuacja krytyczna, która wymaga błyskawicznej reakcji. Gdy mówimy o wstrząsie w kontekście medycznym, mówimy o stanie, w którym układ krążenia zawodzi, a krew nie dociera w wystarczającej ilości do życiowo ważnych organów. Mózg, serce, płuca i nerki – wszystkie te narządy potrzebują stałego dopływu natlenionej krwi, by funkcjonować prawidłowo. Gdy ten dopływ zostaje gwałtownie ograniczony, organizm uruchamia mechanizmy obronne, ale jeśli nie otrzyma szybkiej pomocy, zmiany mogą stać się nieodwracalne1.

Celem leczenia wstrząsu jest przede wszystkim stabilizacja pacjenta i przywrócenie prawidłowego przepływu krwi do narządów. W zależności od rodzaju wstrząsu i jego przyczyny, terapia może obejmować uzupełnienie płynów, podawanie leków zwiększających ciśnienie krwi, tlenoterapię, a w niektórych przypadkach nawet zabiegi chirurgiczne. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie objawów i natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej – statystyki pokazują, że nawet co piąta osoba we wstrząsie może nie przeżyć, jeśli nie otrzyma odpowiedniego wsparcia1.

Leczenie wstrząsu nie kończy się na standardowych procedurach medycznych znanych od lat. Trwają intensywne badania kliniczne nad nowymi substancjami i metodami terapeutycznymi, które mogłyby poprawić rokowania pacjentów. Naukowcy na całym świecie testują innowacyjne rozwiązania, od zaawansowanych leków poprawiających funkcję serca, po terapie modulujące odpowiedź immunologiczną organizmu w przypadku wstrząsu septycznego czy anafilaktycznego.

Rodzaje wstrząsu – różne przyczyny, wspólne zagrożenie

Wstrząs nie jest jednolitym stanem – może mieć różne przyczyny, a każda z nich wymaga nieco innego podejścia terapeutycznego. Lekarze wyróżniają kilka głównych typów wstrząsu, które różnią się mechanizmem powstawania, ale wszystkie prowadzą do tego samego groźnego skutku: niedostatecznego ukrwienia tkanek i narządów1.

Wstrząs kardiogenny występuje, gdy serce nie jest w stanie pompować krwi z wystarczającą siłą. Może to być spowodowane zawałem serca, ciężką niewydolnością mięśnia sercowego, zaburzeniami rytmu serca czy innymi problemami mechanicznymi w obrębie serca. W tego rodzaju wstrząsie głównym problemem jest uszkodzenie pompy, jaką jest serce, co powoduje, że krew nie jest skutecznie wypychana do całego organizmu2.

Wstrząs hipowolemiczny to wstrząs związany z utratą płynów ustrojowych. Może powstać na skutek masywnego krwawienia – zarówno zewnętrznego (np. po urazie), jak i wewnętrznego (np. z powodu pękniętego naczynia krwionośnego czy wrzodu żołądka). Do wstrząsu hipowolemicznego może prowadzić również ciężkie odwodnienie, na przykład w wyniku uporczywych wymiotów, biegunki, oparzeń czy zapalenia trzustki. Gdy w naczyniach krwionośnych nie ma wystarczającej objętości płynu, ciśnienie krwi spada, a krew nie dociera do tkanek12.

Wstrząs obturacyjny rozwija się, gdy coś z zewnątrz blokuje prawidłowy przepływ krwi przez serce lub duże naczynia. Może to być na przykład odma prężna (stan, w którym powietrze gromadzi się w jamie opłucnowej i uciska płuco oraz serce), tamponada serca (nagromadzenie płynu w worku osierdziowym, który uciska serce i uniemożliwia mu prawidłową pracę) lub zator tętnicy płucnej. W każdym z tych przypadków problem nie leży w samym sercu, ale w mechanicznej przeszkodzie utrudniającej krążenie13.

Wstrząs dystrybucyjny to grupa wstrząsów, w których głównym problemem jest nieprawidłowe rozmieszczenie krwi w organizmie. Naczynia krwionośne ulegają nadmiernemu rozszerzeniu, przez co ciśnienie krwi gwałtownie spada. Do wstrząsu dystrybucyjnego zalicza się wstrząs septyczny (wywołany ciężką infekcją, która prowadzi do uogólnionej reakcji zapalnej), wstrząs anafilaktyczny (gwałtowna reakcja alergiczna na substancję uczulającą, np. jad osy, lek czy pokarm) oraz wstrząs neurogenny (związany z uszkodzeniem rdzenia kręgowego lub układu nerwowego, który reguluje napięcie naczyń krwionośnych)12.

Jakie objawy powinny wzbudzić niepokój

Rozpoznanie wstrząsu we wczesnej fazie może być trudne, ponieważ objawy mogą być niespecyficzne lub subtelne. Jednak znajomość sygnałów ostrzegawczych może uratować życie. Osoba w stanie wstrząsu zazwyczaj ma bardzo niskie ciśnienie krwi, a jej organizm desperacko próbuje skompensować niedobór tlenu, co przejawia się szeregiem charakterystycznych objawów1.

Do najczęstszych wczesnych objawów wstrząsu należy przyśpieszony puls, który może być słaby i trudno wyczuwalny. Serce próbuje pompować krew szybciej, by zrekompensować spadek ciśnienia. Oddech również staje się szybki i płytki – pacjent może mieć trudności z oddychaniem, czuć duszność. Skóra zwykle jest blada, chłodna i wilgotna od potu. U osób o ciemniejszej karnacji skóry bladość może być widoczna na wewnętrznej stronie warg, dziąsłach czy wokół oczu14.

Osoba we wstrząsie często czuje silny lęk, jest niespokojną, może być zdezorientowana lub splątana. W miarę jak stan się pogarsza, może wystąpić utrata przytomności. Charakterystyczne jest również uczucie zimna, silne pragnienie, zmniejszona ilość oddawanego moczu lub całkowity brak oddawania moczu. Usta mogą być sine, a w niektórych przypadkach skóra przyjmuje sinawy lub marmurkowaty wygląd1.

W przypadku wstrząsu septycznego mogą dodatkowo wystąpić objawy infekcji – gorączka (choć w ciężkich przypadkach temperatura ciała może być obniżona), dreszcze, a także zaburzenia świadomości. Wstrząs anafilaktyczny natomiast często towarzyszy swędzenie skóry, pokrzywka, obrzęk twarzy i języka, trudności w oddychaniu oraz chrypka4.

Standardowe leczenie wstrząsu – podstawy ratowania życia

Leczenie wstrząsu musi być szybkie, ukierunkowane i dostosowane do przyczyny, która go wywołała. Pierwszym i najważniejszym krokiem jest zapewnienie bezpieczeństwa osobie w stanie wstrząsu oraz natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej. Do czasu przybycia karetki można podjąć podstawowe działania pierwszej pomocy5.

Jeśli osoba jest przytomna i nie podejrzewa się u niej urazu kręgosłupa lub kości, należy ułożyć ją na plecach i unieść nogi około 30 centymetrów powyżej poziomu serca (o ile nie ma ran głowy, szyi czy kręgosłupa). Ta pozycja pomaga zwiększyć powrót krwi żylnej do serca i poprawić ukrwienie mózgu. Nie wolno podnosić głowy pacjenta. Jeśli osoba wymiotuje lub krwawi z ust, należy ją obrócić na bok, by zapobiec zakrztuszeniu6.

Ważne jest utrzymanie ciepła ciała – można okryć pacjenta kocem lub kurtką, ale nie należy go przegrzewać. Trzeba rozluźnić ciasne ubrania, zwłaszcza wokół szyi i pasa. Nie należy podawać jedzenia ani picia, nawet jeśli osoba zgłasza pragnienie. Jeśli osoba przestaje oddychać lub nie wyczuwa się tętna, należy natychmiast rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) i kontynuować ją do przybycia służb medycznych6.

Po przybyciu do szpitala pacjent otrzymuje profesjonalną opiekę medyczną. Standardowe leczenie wstrząsu w warunkach szpitalnych opiera się na kilku filarach. Pierwszym z nich jest tlenoterapia – podawanie tlenu przez maskę lub dotlenienie za pomocą rurki dotchawiczej, by zapewnić optymalne natlenienie komórek. Kolejnym elementem jest płynoterapia dożylna – dożylne podawanie płynów (krystaloidów, koloidów, a w przypadku dużej utraty krwi – przetoczenie krwi) w celu zwiększenia objętości krwi krążącej i poprawy ciśnienia72.

W wielu przypadkach konieczne jest zastosowanie leków wazopresyjnych – substancji, które zwężają naczynia krwionośne i podnoszą ciśnienie krwi. Do najczęściej stosowanych leków tej grupy należą noradrenalina, dopamina oraz adrenalina. Te leki działają na receptory w ścianach naczyń krwionośnych, powodując ich skurcz i tym samym podnosząc ciśnienie. Podaje się je dożylnie, zazwyczaj w postaci wlewów ciągłych, a ich dawkę dopasowuje się na bieżąco w zależności od odpowiedzi organizmu2.

W przypadku wstrząsu septycznego, oprócz podawania płynów i leków wazopresyjnych, kluczowa jest antybiotykoterapia. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej, często jeszcze przed ustaleniem dokładnego rodzaju bakterii wywołującej infekcję. Stosuje się wówczas antybiotyki szerokospektralne, które działają na wiele różnych typów bakterii. Po otrzymaniu wyniku posiewu krwi lekarz może zmienić antybiotyk na bardziej ukierunkowany7.

W wstrząsie anafilaktycznym najważniejszym lekiem ratującym życie jest adrenalina (epinefryna), którą podaje się domięśniowo najczęściej w postaci autoiniekcji (np. EpiPen). Adrenalina szybko zwęża naczynia krwionośne, rozszerza drogi oddechowe i hamuje uwalnianie mediatorów alergicznych. Dodatkowo mogą być stosowane kortykosteroidy oraz leki przeciwhistaminowe, by zmniejszyć reakcję alergiczną4.

W wstrząsie kardiogennym terapia koncentruje się na poprawie funkcji serca. Mogą być stosowane leki zwiększające siłę skurczu mięśnia sercowego (inotropy dodatnie), takie jak dobutamina. W ciężkich przypadkach konieczne może być zastosowanie mechanicznego wspomagania krążenia, takiego jak balon do kontrapulsacji wewnątrzaortalnej (IABP) czy bardziej zaawansowane systemy wspomagania pracy serca. Jeśli przyczyną jest zawał serca, może być konieczna pilna koronarografia i angioplastyka naczyń wieńcowych2.

Ważnym elementem leczenia wstrząsu jest także leczenie przyczyny leżącej u jego podłoża. W przypadku krwawienia konieczne jest zatamowanie krwotoku – chirurgicznie lub endoskopowo. Jeśli wstrząs jest spowodowany odmą prężną, należy natychmiast odbarczyć klatkę piersiową poprzez wprowadzenie drenu opłucnowego. W przypadku tamponady serca wykonuje się perikardiocentezę – nakłucie worka osierdziowego i usunięcie nadmiaru płynu7.

Nowoczesne metody badań – jak lekarze rozpoznają wstrząs

Aby skutecznie leczyć wstrząs, lekarz musi najpierw prawidłowo go rozpoznać i ustalić jego przyczynę. Proces diagnostyczny w przypadku podejrzenia wstrząsu przebiega bardzo szybko, ponieważ każda minuta zwłoki może mieć poważne konsekwencje. Już podczas pierwszego kontaktu z pacjentem ratownik medyczny lub lekarz ocenia parametry życiowe: ciśnienie krwi, tętno, saturację tlenu (czyli poziom natlenienia krwi mierzony za pomocą pulsoksymetru), częstość oddechu i temperaturę ciała7.

W szpitalu pacjent zostaje poddany bardziej szczegółowym badaniom. Badania laboratoryjne krwi pozwalają ocenić wiele parametrów. Morfologia krwi pokazuje poziom czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek, co pomaga wykryć utratę krwi lub infekcję. Gazometria – badanie poziomu gazów we krwi tętniczej – pozwala ocenić, czy pacjent otrzymuje wystarczającą ilość tlenu i czy nie rozwija się kwasica metaboliczna (zakwaszenie organizmu, które często towarzyszy wstrząsowi). Badane są również poziomy elektrolitów, takich jak sód, potas, wapń, oraz parametry funkcji nerek i wątroby7.

Ważnym wskaźnikiem ciężkości wstrząsu jest stężenie mleczanów (laktatu) we krwi. Mleczan to produkt nieprawidłowej przemiany materii, który gromadzi się, gdy komórki nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu i zaczynają przetwarzać glukozę beztlenowo. Wysokie poziomy laktatu są sygnałem, że tkanki są niedotlenione i mogą ulegać uszkodzeniu. Monitorowanie poziomu mleczanu pomaga lekarzom ocenić skuteczność leczenia7.

W przypadku podejrzenia wstrząsu kardiogennego wykonuje się elektrokardiogram (EKG), który pokazuje aktywność elektryczną serca i może wskazać na zawał, zaburzenia rytmu lub inne nieprawidłowości. Echokardiografia (badanie ultrasonograficzne serca) pozwala ocenić funkcję pompowania krwi przez serce, sprawdzić, czy nie ma płynu w worku osierdziowym (tamponada serca), i wykryć ewentualne uszkodzenia zastawek czy ścian serca7.

Jeśli podejrzewa się krwawienie wewnętrzne, przyczynę wstrząsu można ustalić za pomocą badań obrazowych, takich jak ultrasonografia (USG), tomografia komputerowa (TK) lub rentgen. USG może być wykonane szybko przy łóżku pacjenta i pomaga wykryć płyn w jamie brzusznej (co sugeruje krwawienie) lub w jamie opłucnowej. Tomografia komputerowa daje bardzo dokładny obraz narządów wewnętrznych i jest szczególnie przydatna w przypadku podejrzenia urazu czy zmiany patologicznej7.

W niektórych przypadkach konieczne mogą być dodatkowe badania, takie jak posiew krwi w celu identyfikacji bakterii wywołującej wstrząs septyczny, badanie moczu, a także testy na obecność specyficznych biomarkerów zapalenia, takich jak prokalcytonina czy białko C-reaktywne (CRP)7.

Innowacyjne metody leczenia badane w badaniach klinicznych

Choć standardowe leczenie wstrząsu ratuje wiele istnień, naukowcy na całym świecie nieustannie poszukują nowych, skuteczniejszych sposobów terapii. Badania kliniczne to specjalne rodzaje badań medycznych, w których testuje się nowe leki, procedury lub urządzenia, by sprawdzić, czy są bezpieczne i skuteczniejsze od dotychczas stosowanych metod. Udział w badaniu klinicznym jest zawsze dobrowolny, a pacjenci są dokładnie informowani o celu badania, możliwych korzyściach i ryzykach7.

Obecnie wiele badań klinicznych koncentruje się na opracowaniu nowych leków i terapii biologicznych, które mogłyby poprawić rokowania pacjentów we wstrząsie, szczególnie w jego ciężkich, trudnych do leczenia formach, takich jak wstrząs septyczny czy kardiogenny. Badania te odbywają się w różnych fazach. W fazie I ocenia się przede wszystkim bezpieczeństwo nowego leku lub terapii na małej grupie zdrowych ochotników lub pacjentów. Faza II sprawdza skuteczność – czy substancja działa zgodnie z oczekiwaniami i jakie mogą być jej efekty uboczne. Faza III to duże badania porównawcze, w których nowa terapia jest zestawiana ze standardowym leczeniem, by ustalić, czy rzeczywiście jest lepsza7.

W badaniach nad wstrząsem septycznym naukowcy testują m.in. nowe leki immunomodulujące, czyli substancje, które wpływają na reakcję immunologiczną organizmu. Wiadomo, że w ciężkiej sepsie układ odpornościowy reaguje zbyt gwałtownie, co prowadzi do uszkodzenia własnych tkanek. Niektóre eksperymentalne terapie mają na celu zrównoważenie tej odpowiedzi – nie tłumić jej całkowicie, ale sprawić, by była bardziej kontrolowana. Badane są m.in. przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko konkretnym cytokynom zapalnym (białka będące mediatorami procesu zapalnego), takim jak interleukina-6 czy TNF-alfa7.

Testowane są również zaawansowane preparaty hemodynamiczne – substancje poprawiające funkcję naczyń krwionośnych i serca. Niektóre z nich to nowe wersje znanych leków wazopresyjnych, zaprojektowane tak, by działały bardziej selektywnie na określone receptory w organizmie, minimalizując skutki uboczne. Inne próbują poprawić kurczliwość mięśnia sercowego lub zwiększyć wrażliwość naczyń na własne substancje zwężające organizmu7.

W kontekście wstrząsu kardiogennego badane są nowe urządzenia do mechanicznego wspomagania krążenia, które są coraz mniejsze, bardziej trwałe i wydajne. Te urządzenia mogą wspomagać lub zastępować pracę serca przez określony czas, dając mięśniowi sercowemu szansę na regenerację lub stanowiąc pomost do przeszczepu serca. Rozwija się także terapie oparte na komórkach macierzystych, których celem jest regeneracja uszkodzonego mięśnia sercowego po zawale7.

Innowacyjne badania obejmują również terapie genowe oraz immunoterapię – metody, które do niedawna kojarzone były przede wszystkim z leczeniem nowotworów, ale teraz znajdują zastosowanie także w leczeniu ciężkich stanów zapalnych, w tym wstrząsu septycznego. Niektóre eksperymentalne podejścia polegają na dostarczaniu do organizmu pacjenta specjalnych fragmentów materiału genetycznego, które mogą modulować aktywność genów zaangażowanych w odpowiedź zapalną lub w naprawę uszkodzonych naczyń krwionośnych7.

W badaniach klinicznych testowane są także nowe formy płynoterapii, w tym specjalne roztwory zawierające substancje o właściwościach antyoksydacyjnych, które mogłyby chronić komórki przed uszkodzeniem w warunkach niedotlenienia. Badane są także preparaty zawierające hemoglobinę lub jej syntetyczne odpowiedniki, które mogłyby przenosić tlen do tkanek lepiej niż tradycyjne przetoczenia krwi7.

Ważnym kierunkiem badań jest również personalizacja medycyny – podejście, w którym leczenie jest dostosowywane do indywidualnych cech pacjenta. Dzięki analizie biomarkerów (specyficznych substancji we krwi) lekarze mogą przewidzieć, jak organizm danego pacjenta zareaguje na konkretne leczenie, i dobrać terapię optymalną dla niego. W przypadku wstrząsu septycznego badane są m.in. markery genetyczne, które mogłyby wskazywać, którzy pacjenci odniosą korzyść z terapii immunomodulującej, a którzy nie7.

Badania kliniczne nad nowymi metodami leczenia wstrząsu prowadzone są w wielu krajach, w tym w Polsce, krajach Europy Zachodniej, Stanach Zjednoczonych i Azji. Warunki udziału w badaniach zależą od konkretnego protokołu – mogą obejmować określony wiek, rodzaj i ciężkość wstrząsu, stan zdrowia pacjenta i inne czynniki. Osoby zainteresowane udziałem w badaniu klinicznym powinny zasięgnąć porady swojego lekarza, który może poinformować o dostępnych badaniach i pomóc ocenić, czy pacjent kwalifikuje się do udziału7.

Najczęstsze metody leczenia

• Płynoterapia dożylna
  • Dożylne podawanie roztworów krystaloidów (np. roztwór soli fizjologicznej, płyn Ringera) w celu zwiększenia objętości krwi krążącej
  • Podawanie koloidów (np. albumina, hydroksyetyloskrobia) w celu poprawy ciśnienia onkotycznego i utrzymania płynów w naczyniach
  • Przetoczenie masy erytrocytarnej (koncentratu krwinek czerwonych) w przypadku dużej utraty krwi
  • Przetoczenie osocza lub płytek krwi w razie potrzeby uzupełnienia czynników krzepnięcia
• Leki wazopresyjne
  • Noradrenalina – najczęściej stosowany lek zwężający naczynia w wstrząsie septycznym i innych formach wstrząsu dystrybucyjnego
  • Dopamina – może być stosowana w niższych ciężkich do wspomagania czynności serca i nerek
  • Adrenalina – stosowana w wstrząsie kardiogennym, anafilaktycznym i jako lek drugiego rzutu w wstrząsie septycznym
  • Wazopresyna – hormon antydiuretyczny stosowany jako uzupełnienie leczenia w wstrząsie opornym na katecholaminy
• Tlenoterapia
  • Podawanie tlenu przez maskę tlenową lub kaniulę donosową w celu zwiększenia saturacji krwi tlenem
  • Wentylacja mechaniczna (respirator) w przypadku niewydolności oddechowej lub nieświadomego pacjenta
  • Zastosowanie wysokoprzepływowej tlenoterapii donosowej (HFNO) w niektórych przypadkach
• Antybiotykoterapia (w wstrząsie septycznym)
  • Empiryczne podawanie antybiotyków szerokospektralnych jak najszybciej po rozpoznaniu wstrząsu septycznego
  • Dostosowanie antybiotyku po otrzymaniu wyniku posiewu i antybiogramu
  • Kontrola ogniska infekcji – usunięcie źródła zakażenia, np. drenaż ropnia, usunięcie zakażonego cewnika
• Leki wspomagające pracę serca (inotropy)
  • Dobutamina – zwiększa siłę skurczu serca, stosowana w wstrząsie kardiogennym
  • Milrinon – inny inotrop stosowany w niewydolności serca, działa również rozszerzająco na naczynia
• Leki w wstrząsie anafilaktycznym
  • Adrenalina domięśniowa – podstawowy lek ratujący życie w ciężkiej reakcji anafilaktycznej
  • Kortykosteroidy (np. metyloprednizolon, hydrokortyzon) – zmniejszają odpowiedź zapalną i obrzęk
  • Leki przeciwhistaminowe (np. difenhydramina) – blokują działanie histaminy
• Mechaniczne wspomaganie krążenia
  • Balon do kontrapulsacji wewnątrzaortalnej (IABP) – urządzenie wspomagające pracę serca
  • Pozaustrojowe wspomaganie życia (ECMO) – zaawansowany system zastępujący funkcje serca i płuc
  • Urządzenia wspomagające lewą komorę (LVAD) – stosowane w ciężkiej niewydolności serca
• Leczenie przyczyny wstrząsu
  • Chirurgiczne zatamowanie krwawienia (laparotomia, torakotomia)
  • Angioplastyka wieńcowa w przypadku zawału serca
  • Drenaż klatki piersiowej w przypadku odmy prężnej
  • Perikardiocenteza w przypadku tamponady serca

Powrót do zdrowia i długotrwałe rokowanie

Rokowanie u osoby, która przeszła wstrząs, zależy od wielu czynników: przyczyny wstrząsu, szybkości udzielenia pomocy, wieku pacjenta, obecności innych chorób współistniejących oraz ciężkości uszkodzenia narządów. Im szybciej zostanie podjęte leczenie, tym większe szanse na pełne wyzdrowienie bez trwałych następstw7.

Niestety, wstrząs to bardzo poważny stan i mimo najlepszych starań lekarzy nie wszyscy pacjenci udaje się uratować. Statystyki pokazują, że nawet co piąta osoba we wstrząsie może nie przeżyć, zwłaszcza jeśli dojdzie do niewydolności wielonarządowej – stanu, w którym równocześnie przestaje prawidłowo działać kilka narządów (np. nerki, wątroba, płuca, serce). W takich przypadkach organizm może nie być w stanie powrócić do normalnego funkcjonowania pomimo intensywnego leczenia17.

Osoby, które przeżyły wstrząs, mogą wymagać długiego okresu rekonwalescencji. Jeśli doszło do uszkodzenia narządów, może być konieczna długotrwała rehabilitacja, fizjoterapia, a niekiedy także wsparcie psychologiczne. Pacjenci po ciężkich infekcjach czy urazach mogą doświadczać zmęczenia, osłabienia, problemów z koncentracją i nastrojem przez wiele tygodni lub miesięcy. Ważne jest, by proces powrotu do zdrowia był wspierany przez zespół specjalistów – lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów i psychologów7.

W niektórych przypadkach mogą pozostać trwałe następstwa wstrząsu, takie jak przewlekła niewydolność nerek (wymagająca dializ), uszkodzenie serca (prowadzące do przewlekłej niewydolności serca), problemy neurologiczne (jeśli doszło do niedotlenienia mózgu) czy amputacja kończyny (jeśli doszło do ciężkiego uszkodzenia tkanek z powodu niedokrwienia). Dlatego tak ważna jest prewencja – unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do wstrząsu, oraz szybkie reagowanie w przypadku wystąpienia objawów7.